ਸ੍ਵੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕਾਰਣਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਕਥਂ ਦੁਃਖਂ ਸੁਖਂ ਚ ਵਾ । ਅਭ੍ਯੁਦੇਤੀਤਿ ਵਦ ਮੇ ਦੂਰਸ੍ਥਾਯਾਮ੍ ਅਪਿ ਪ੍ਰਭੋ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਅਤ੍ਯੁਦਾਰਮ੍ ਅਤੀਵਾਚ੍ਛਂ ਬਹ੍ਵਰ੍ਥਂ ਵਚਨਂ ਤਵ । ਸ਼੍ਰੋਤੁਂ ਤृਪ੍ਤਿਂ ਨ ਗਚ੍ਛਾਮਿ ਮਯੂਰੋ ऽਭ੍ਰਰਵੇष੍ਵ੍ ਇਵ
ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀਆਂ, ਬਿਲਕੁਲ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਭਰਪੂਰ ਅਰਥ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ; ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਰੱਜਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣ ਕੇ ਰੱਜਦਾ ਨਹੀਂ।
ਸ੍ਵੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕਾਰਣਂ ਹृਦ੍ਯਂ ਵਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਆਦਾਯਾਕ੍ਸ਼ਪਾਣਿਭਿਃ । ਸੁਖਸਂਵਿਦ੍ ਇਯਂ ਬਾਲਾ ਨੂਨਮ੍ ਉਲ੍ਲਸਤਿ ਸ੍ਵਤਃ
ਆਪਣੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਲੈ ਕੇ, ਇਹ ਸੁਖ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ, ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ, ਖਿੜ ਉਠਦੀ ਹੈ।
ਹृਦ੍ਗਤਾ ਕ੍ਸ਼ੋਭਮ੍ ਆਯਾਤਾ ਜੀਵਂ ਕੁਣ੍ਡਲਿਨੀਗਤਮ੍ । ਸੋਮ੍ਯਮ੍ ਉਦ੍ਬੋਧਯਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ ਸਿਂਹਮ੍ ਅਭ੍ਰਰਵੋ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਜੀਵਨ-ਤਾਕਤ ਜੋ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਵਿੱਚ ਲੁਕਾਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੱਜ lion ਨੂੰ ਜਗਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਾਵਪੂਰਿਤਾ ਨਾਡੀਰ੍ ਜੀਵ ਆਕ੍ਰਮਤਿ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ । ਸਮ੍ਯਕ੍ਸੇਕਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾਤ੍ਮਾ ਰਸੋ ਦ੍ਰੁਮਲਤਾ ਇਵ
ਜਦੋਂ ਨਾਡੀਆਂ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਤੇ ਹਿਲਦਾ ਹੈ; ਜਾਗਰੂਕ ਮਨ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਸ ਲਤਾਵਾਂ ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਗਦਾ ਹੈ।
ਸੁਖਪ੍ਰਬੋਧਸਞ੍ਚਾਰੇ ਦੁਃਖਬੋਧਗਮੇ ਤਥਾ । ਜੀਵਸ੍ਯ ਨਿਯਤਾ ਨਾਡ੍ਯਃ ਪृਥਗ੍ ਦੇਹੇ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਗਤਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਖ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੀ ਸੂਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੀਵ ਦੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸੁਖਿਤਃ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਏष ਯਾਸੁ ਤਾਸੁ ਨ ਦੁਃਖਿਤਃ । ਯੇ ਹਿ ਮਾਰ੍ਗਾਸ੍ ਸੁਵੇषਸ੍ਯ ਕੁਵੇषਸ੍ਯ ਨ ਤੇ ਸ਼ੁਭਾਃ
ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੜਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਦੁੱਖ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਨਹੀਂ। ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਰਾਹ ਹੀ ਭਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਮਾੜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ।
ਜੀਵਸ੍ ਸਦੈਵ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਦੇਹੇ ਤਿष੍ਠਤਿ ਵੈ ਕਿਲ । ਤਸ੍ਯ ਦੁਃਖੇ ਸੁਖੇ ਵਾਪਿ ਨਿਯਤਂ ਸ੍ਫੁਰਿਤਂ ਕੁਤਃ
ਜੀਵ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰ ਥਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
ਯਾਵਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਜੀਵੋ ऽਯਂ ਸਂਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਪਰਿਸ੍ਫੁਰਨ੍ । ਤਾਵਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍ ਏਵੈਨਂ ਮੁਕ੍ਤਂ ਮੁਕ੍ਤਮ੍ ਅਵੈਹਿ ਵੈ
ਜਿੰਨਾ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇਹ ਜੀਵ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਲਾਂ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਜ਼ਾਦ ਸਮਝੋ।
ਯਾਵਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍ ਅਧਿਕਂ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਮਾਰੁਤਮ੍ । ਤਾਵਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍ ਏਵੈਨਂ ਬਦ੍ਧਂ ਬਦ੍ਧਮ੍ ਅਵੈਹਿ ਮੇ
ਜਿੰਨਾ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸਾਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਲਾਂ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਣੋ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਖਿਆ।
ਸੁਖਦੁਃਖਕਲਾਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਬਨ੍ਧੋ ਜੀਵਸ੍ਯ ਨੇਤਰਃ । ਤਦਭਾਵੋ ਹਿ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਬੋਧਾਤ੍ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਚ ਸਃ
ਜੀਵ ਦੇ ਲਈ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੀ ਬੰਧਨ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਇਹ ਲਹਿਰ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਸੁਖਦੁਃਖਦਸ਼ੇ ਯਾਵਦ੍ ਆਨੀਤੇ ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਸ਼੍ ਸ਼ਠੈਃ । ਤਾਵਤ੍ ਸੁਪ੍ਤਸਮਸ੍ ਸੋਮ੍ਯੋ ਜੀਵਸ੍ ਤਿष੍ਠਤਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤਵਤ੍
ਜਦ ਤੱਕ ਚਲਾਕ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਓਦੋਂ ਤੱਕ ਸੁਮੀ ਜੀਵ ਸੁੱਤੇ ਵਰਗਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸੁਖਮ੍ ਆਲੋਕ੍ਯ ਵਾ ਦੁਃਖਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਾਨੀਤਂ ਚਲਦ੍ਵਪੁਃ । ਸਮੁਤ੍ਫਲਤਿ ਜੀਵੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਦृष੍ਟੇਨ੍ਦੁਰ੍ ਇਵ ਤੋਯਧਿਃ
ਜਦ ਸਰੀਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮਾ ਉਭਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚੰਨ ਦੀ ਪਰਛਾਈ।
ਜੀਵਃ ਕ੍ਸ਼ੁਭ੍ਯਤਿ ਦृष੍ਟੇਨ ਸਂਵਿਦਾਙ੍ਗ ਸੁਖਾਦਿਨਾ । ਆਮਿषੇਣੇਵ ਮਾਰ੍ਜਾਰੋ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਮ੍ ਏਵਾਤ੍ਰ ਕਾਰਣਮ੍
ਜੀਵ ਜਦ ਸੁਖ ਆਦਿਕ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਥੋਂ ਘਬਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਿੱਲੀ ਚਾਰੇ ਵਲ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਬੋਧੇਨ ਬੋਧ੍ਯਤੇ ਜੀਵ ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਨਾ । ਸੁਖਦੁਃਖਾਦਿ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਤੇਨਾਸੌ ਯਾਤਿ ਸੋਮ੍ਯਤਾਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸੂਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਲਈ ਸੁਖ, ਦੁੱਖ ਆਦਿਕ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਤੇ ਉਹ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਸਤ੍ ਸੁਖਾਦਿ ਨੈਤਨ੍ ਮੇ ਮੁਧਾ ਚਾਯਮ੍ ਅਹਂ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਇਤਿ ਜੀਵਃ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਨਿਰ੍ਵਾਣਂ ਯਾਤਿ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਨਾ ਤਾਂ ਸੁਖ ਆਦਿਕ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਿਅਰਥ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚਿੱਤ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁਖਾਦਿਵਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ਬੋਧਸਂਵਿਦਾ । ਨ ਤਦੁਨ੍ਮੁਖਤਾਂ ਯਾਤਿ ਜੀਵਸ਼੍ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਕੇਵਲਮ੍
ਅੰਦਰਲੀ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਜਦ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਖ ਆਦਿਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਸਿਰਫ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਘਨਨਿਸ਼੍ਚਯੇ । ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਯਾਤੇ ਸ਼ਮਂ ਯਾਤਿ ਜੀਵੋ ਨਿਸ੍ਸ੍ਨੇਹਦੀਪਵਤ੍
ਜਦ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਤੇਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੀਪਵਚ੍ ਛਮਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਸੁਖਾਦਿਸ੍ਨੇਹਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯੇ । ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਕਮ੍ ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਜੀਵੋ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਾਵਿਭਾਵਨਾਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਤੇਲ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ-ਗ਼ਮ ਆਦਿ ਨਾਲੋਂ ਲਗਾਵ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੂਜਪਣ ਦੇ ਭਰਮ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਮ੍ ਏਵੇਤਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਕ੍ਸੋਭਂ ਨ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਜੀਵਸ਼੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇਨ ਸ਼ੂਨ੍ਯਸ੍ਯ ਕਃ ਕਿਲ ਕ੍ਸ਼ੋਭਵਿਭ੍ਰਮਃ
ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀ ਵਿਚ ਖਾਲੀ ਲਈ ਕੋਈ ਗੜਬੜ ਜਾਂ ਭੁੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ।
ਜੀਵੇਨੇਦृਗ੍ਵਿਧੇਨੈਵਂ ਯਦ੍ ਆ ਪ੍ਰਥਮਸਰ੍ਗਤਃ । ਸ੍ਵਯਂ ਸਂਵਿਦਿਤੋ ਮਾਰ੍ਗਸ੍ ਤੇਨੈਵਾਦ੍ਯਾਪਿ ਗਚ੍ਛਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਜੀਵ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ ਇਸੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅੱਜ ਵੀ ਇਹੀ ਰਾਹ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸੁਖਸਞ੍ਚਾਰਯੋਗ੍ਯਾਸੁ ਜੀਵੇ ਸਰਤਿ ਨਾਡਿषੁ । ਦੇਵਪੁਤ੍ਰ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਤਦ੍ ਵੀਰ੍ਯਵਿਚ੍ਯਵਨਂ ਕਥਮ੍
ਹੇ ਦੇਵਪੁੱਤਰ, ਜੀਵ ਦੀ ਜਿੰਦ ਉਹਨਾਂ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਵਗਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਚਲਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਫਿਰ ਇਹ ਜੀਵ-ਤਾਕਤ ਕਿਵੇਂ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
ਜੀਵਃ ਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਯਤਿ ਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਃ ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਪਵਨਾਵਲੀਮ੍ । ਸਂਵਿਦਾਜ੍ਞਾਂਸ਼ਮਾਤ੍ਰੇਣ ਸੇਨਾਮ੍ ਇਵ ਮਹੀਪਤਿਃ
ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਅੰਦਰੋਂ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਾਂਸਾਂ ਆਦਿਕ ਹਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਤਸ੍ਪਨ੍ਦੇਨ ਮੇਦੋऽਨ੍ਤਰ੍ ਮਜ੍ਜਾਸਾਰਸ਼੍ ਚ ਸ੍ਵਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ । ਤ੍ਯਜਤ੍ਯ੍ ਅਮ੍ਬ੍ਵਭ੍ਰਸੌਗਨ੍ਧ੍ਯਰਜਃਪਤ੍ਤ੍ਰਤृਣਾਦਿ ਵ
ਹਵਾ ਦੇ ਹਿਲਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਚਰਬੀ, ਮੱੱਜਾ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਸ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ, ਸੁਗੰਧ, ਧੂੜ, ਪੱਤੇ ਜਾਂ ਘਾਹ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਚਲਿਤਂ ਵਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਧੋ ਯਾਤਿ ਵਾਰ੍ਯਾਦਿ ਦਹਨਾਦਿ ਖਮ੍ । ਦੇਹਾਨ੍ ਨਾਡੀਪ੍ਰਣਾਲੇਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਯਾਤਿ ਬਹਿਸ੍ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍
ਜੋ ਚੀਜ਼ ਹਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਬੀਜ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੇਵਪੁਤ੍ਰ ਮਹਾਜ੍ਞੋ ऽਸਿ ਵੇਤ੍ਸਿ ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਂ ਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਜ੍ਞਾਯਸੇ ਵਚਨਾਦ੍ ਏਵ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਹਿ ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਹੇ ਦੇਵਪੁੱਤਰ! ਤੂੰ ਵੱਡਾ ਗਿਆਨੀ ਹੈਂ, ਤੈਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਨਵੇਂ ਹਾਲਾਤ ਸਭ ਪਤਾ ਹਨ। ਤੇਰਾ ਸੁਭਾਵ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਕੀ ਆਖੀਏ?
ਆਦਿਸਰ੍ਗੇ ਯਥਾ ਯਦ੍ ਯਤ੍ ਸ੍ਫੁਰਿਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ । ਘਟਾਵਟਪਟਾਦ੍ਯਾਤ੍ਮ ਤਥੈਵਾਦ੍ਯਾਪਿ ਚ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਘੜਾ ਹੋਵੇ, ਝੋਪੜੀ, ਕਪੜਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ—ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਕਾਕਤਾਲੀਯਵਦ੍ ਵਾਰਿਬੁਦ੍ਬੁਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਨਾਸ਼ਵਤ੍ । ਘੁਣਾਕ੍ਸ਼ਰਵਦ੍ ਉਚ੍ਛੂਨਂ ਤਂ ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਬੁਧਾਃ
ਸਿਆਣੇ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਦਰਤ ਕਾਂ ਅਤੇ ਤਾੜ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਮਿਲਣ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਬੁਲਬੁਲਾ ਉੱਠ ਕੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕੀੜਾ ਅਚਾਨਕ ਅੱਖਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਵਸ਼ਤੋ ਜਗਤਿ ਪ੍ਰਰੂਢੇ ਦੇਹਾਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤਿ ਵਿਵਿਧਾ ਵਿਵਿਧਾਵਿਕਾਰਾਃ । ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ੀਣਵਾਸਨਤਯਾ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਕੇਚਿਦ੍ ਭੂਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ ਪੁਨਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਇਤਰੇ ਘਨਾਸ੍ਥਾਃ
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਜੋਰ ਤੇ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਅਨੇਕਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਆਦਤਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਕੁਝ ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਪਰ ਜਿਹੜੀਆਂ ਪੱਕੀਆਂ ਤੇ ਗਾਢੀਆਂ ਨੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਆਤ੍ਮਸ੍ਵਭਾਵਵਸ਼ਤੋ ਜਾਤਂ ਜਗਦ੍ ਇਦਂ ਮਹਤ੍ । ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਵਾਸਨਯਾਭ੍ਯੇਤ੍ਯ ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਵਸ਼ੇ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਵੱਡਾ ਸੰਸਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਆਦਤਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉ ਮਿਲੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।