ਤੁਚ੍ਛਾਦਿਨਾ ਪਦਾਰ੍ਥੇਨ ਦੁਃਖਂ ਕੇਨਚਿਦ੍ ਏਤਿ ਹਿ । ਤਮੋ ਮੇਘਪਟੇਨੇਵ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਤ੍ਰ ਕਾਰਣਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਵਸਤੂ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਪਰਤ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਇਸ ਦਾ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਰੂਪੇ ਨਿਰ੍ਮਲੇ ਸਤ੍ਯੇ ਨਿਮੇषਮ੍ ਅਪਿ ਵਿਸ੍ਮृਤੇ । ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਉਲ੍ਲਾਸਮ੍ ਆਪ੍ਨੋਤਿ ਪ੍ਰਾਵृषੀਵ ਪਯੋਧਰਃ
ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਸੁੱਚੀ ਤੇ ਸੱਚੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਵਣ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਨਾਰਤਾਨੁਸਨ੍ਧਾਨਾਦ੍ ਅਨੁਨ੍ਮੇषਮ੍ ਅਵਿਸ੍ਤृਤੇ । ਸ੍ਵਰੂਪੇ ਨੋਲ੍ਲਸਤ੍ਯ੍ ਏष ਚਿਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਪਿਸ਼ਾਚਕਃ
ਪਰ ਜੇ ਮਨ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਧਿਆਨ ਨਾ ਹਟੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਭੁਤਕੜਾ ਉੱਥੇ ਉਭਰਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਯਥਾ ਤਮਃਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਗਤਮ੍ । ਤਥੈਵ ਸੁਖਦੁਃਖਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ਆਗਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਇਹ ਸਰੀਰ ਆਪਣਾ ਅਸਤੀਤਵ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤੇ ਹਿ ਸੁਖਦੁਃਖੇ ਦ੍ਵੇ ਜਨ੍ਮਕਾਰਣਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ । ਅਜ੍ਞਸ੍ਯ ਲਗਤਸ਼੍ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਟਕੁਙ੍ਕੁਮਵਦ੍ ਦृਢਮ੍
ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਅਗਿਆਨ ਵਿਚ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਜਨਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਾਂਗ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਟਾ ਕਪੜਾ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਪੱਕੇ ਹੋ ਜਾਣ।
ਤਜ੍ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਤ੍ਵ੍ ਅਙ੍ਗ ਲਗਤੋ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਚਿਤੇਰ੍ ਵਸ਼ਾਤ੍ । ਯਥਾ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭੌ ਰਾਗਾਵ੍ ਅਨਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਨ੍ਤਰੌ ਮਣੇਃ
ਪਰ ਜੋ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਜੁੜਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਰੁਝਾਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ, ਮਣਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦੇ।
ਪੁਰਸ੍ਸ੍ਥਵਸ੍ਤ੍ਵਭਾਵੇਨ ਰਞ੍ਜਨਾਂ ਸ੍ਫਟਿਕੋ ਯਥਾ । ਤਜ੍ਜ੍ਞਸ੍ ਤ੍ਯਜਤਿ ਹੇ ਸਾਧੋ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਮਤਿਰ੍ ਮੁਨਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਸਫੈਦ ਪੱਥਰ ਅੱਗੇ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹਟਣ ਤੇ ਆਪਣਾ ਰੰਗ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਹੇ ਭਲੇ ਮਨੁੱਖ, ਆਤਮਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵਾਲਾ ਮੁਨਿ ਸੰਸਾਰਕ ਲਗਾਵ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਵਸ੍ਤੁ ਸਂਸ਼੍ਲੇषਮਾਤ੍ਰੇਣ ਘਨਂ ਰਞ੍ਜਿਤਚੇਤਸਃ । ਗਤੇ ऽਪਿ ਵਸ੍ਤੁਨਿ ਦृਢਂ ਦੁਰ੍ਧਿਯਃ ਪਰਿਤਾਪਿਨਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਚੀਜ਼ ਚਲੀ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਗਤੇ ऽਪਿ ਕੁਙ੍ਕੁਮੇ ਭਸ੍ਤ੍ਰਾ ਤਦੀਯਮ੍ ਅਨੁਰਞ੍ਜਨਮ੍ । ਨ ਜਹਾਤਿ ਯਥਾ ਮੂਢਸ੍ ਤਥਾ ਵਿषਯਰਞ੍ਜਨਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੇ ਥੈਲੇ ਉੱਤੇ ਕੁੰਗੂ ਲਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਲਾਲੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਲਗਨ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ।
ਅਨੇਨੈਵ ਕ੍ਰਮੇਣੈਤੌ ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ੌ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੌ । ਭਾਵਨਾਤਾਨਵਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ਬਨ੍ਧੋ ਹਿ ਦृਢਭਾਵਨਮ੍
ਇਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਕਲਪਨਾ ਪੱਕੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬੰਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕਾਰਣਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਕਥਂ ਦੁਃਖਂ ਸੁਖਂ ਚ ਵਾ । ਅਭ੍ਯੁਦੇਤੀਤਿ ਵਦ ਮੇ ਦੂਰਸ੍ਥਾਯਾਮ੍ ਅਪਿ ਪ੍ਰਭੋ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਅਤ੍ਯੁਦਾਰਮ੍ ਅਤੀਵਾਚ੍ਛਂ ਬਹ੍ਵਰ੍ਥਂ ਵਚਨਂ ਤਵ । ਸ਼੍ਰੋਤੁਂ ਤृਪ੍ਤਿਂ ਨ ਗਚ੍ਛਾਮਿ ਮਯੂਰੋ ऽਭ੍ਰਰਵੇष੍ਵ੍ ਇਵ
ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀਆਂ, ਬਿਲਕੁਲ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਭਰਪੂਰ ਅਰਥ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ; ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਰੱਜਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣ ਕੇ ਰੱਜਦਾ ਨਹੀਂ।
ਸ੍ਵੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕਾਰਣਂ ਹृਦ੍ਯਂ ਵਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਆਦਾਯਾਕ੍ਸ਼ਪਾਣਿਭਿਃ । ਸੁਖਸਂਵਿਦ੍ ਇਯਂ ਬਾਲਾ ਨੂਨਮ੍ ਉਲ੍ਲਸਤਿ ਸ੍ਵਤਃ
ਆਪਣੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਲੈ ਕੇ, ਇਹ ਸੁਖ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ, ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ, ਖਿੜ ਉਠਦੀ ਹੈ।
ਹृਦ੍ਗਤਾ ਕ੍ਸ਼ੋਭਮ੍ ਆਯਾਤਾ ਜੀਵਂ ਕੁਣ੍ਡਲਿਨੀਗਤਮ੍ । ਸੋਮ੍ਯਮ੍ ਉਦ੍ਬੋਧਯਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ ਸਿਂਹਮ੍ ਅਭ੍ਰਰਵੋ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਜੀਵਨ-ਤਾਕਤ ਜੋ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਵਿੱਚ ਲੁਕਾਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੱਜ lion ਨੂੰ ਜਗਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਾਵਪੂਰਿਤਾ ਨਾਡੀਰ੍ ਜੀਵ ਆਕ੍ਰਮਤਿ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ । ਸਮ੍ਯਕ੍ਸੇਕਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾਤ੍ਮਾ ਰਸੋ ਦ੍ਰੁਮਲਤਾ ਇਵ
ਜਦੋਂ ਨਾਡੀਆਂ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਤੇ ਹਿਲਦਾ ਹੈ; ਜਾਗਰੂਕ ਮਨ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਸ ਲਤਾਵਾਂ ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਗਦਾ ਹੈ।
ਸੁਖਪ੍ਰਬੋਧਸਞ੍ਚਾਰੇ ਦੁਃਖਬੋਧਗਮੇ ਤਥਾ । ਜੀਵਸ੍ਯ ਨਿਯਤਾ ਨਾਡ੍ਯਃ ਪृਥਗ੍ ਦੇਹੇ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਗਤਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਖ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੀ ਸੂਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੀਵ ਦੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸੁਖਿਤਃ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਏष ਯਾਸੁ ਤਾਸੁ ਨ ਦੁਃਖਿਤਃ । ਯੇ ਹਿ ਮਾਰ੍ਗਾਸ੍ ਸੁਵੇषਸ੍ਯ ਕੁਵੇषਸ੍ਯ ਨ ਤੇ ਸ਼ੁਭਾਃ
ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੜਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਦੁੱਖ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਨਹੀਂ। ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਰਾਹ ਹੀ ਭਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਮਾੜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ।
ਜੀਵਸ੍ ਸਦੈਵ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਦੇਹੇ ਤਿष੍ਠਤਿ ਵੈ ਕਿਲ । ਤਸ੍ਯ ਦੁਃਖੇ ਸੁਖੇ ਵਾਪਿ ਨਿਯਤਂ ਸ੍ਫੁਰਿਤਂ ਕੁਤਃ
ਜੀਵ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰ ਥਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
ਯਾਵਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਜੀਵੋ ऽਯਂ ਸਂਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਪਰਿਸ੍ਫੁਰਨ੍ । ਤਾਵਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍ ਏਵੈਨਂ ਮੁਕ੍ਤਂ ਮੁਕ੍ਤਮ੍ ਅਵੈਹਿ ਵੈ
ਜਿੰਨਾ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇਹ ਜੀਵ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਲਾਂ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਜ਼ਾਦ ਸਮਝੋ।
ਯਾਵਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍ ਅਧਿਕਂ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਮਾਰੁਤਮ੍ । ਤਾਵਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍ ਏਵੈਨਂ ਬਦ੍ਧਂ ਬਦ੍ਧਮ੍ ਅਵੈਹਿ ਮੇ
ਜਿੰਨਾ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸਾਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਲਾਂ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਣੋ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਖਿਆ।
ਸੁਖਦੁਃਖਕਲਾਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਬਨ੍ਧੋ ਜੀਵਸ੍ਯ ਨੇਤਰਃ । ਤਦਭਾਵੋ ਹਿ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਬੋਧਾਤ੍ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਚ ਸਃ
ਜੀਵ ਦੇ ਲਈ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੀ ਬੰਧਨ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਇਹ ਲਹਿਰ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਸੁਖਦੁਃਖਦਸ਼ੇ ਯਾਵਦ੍ ਆਨੀਤੇ ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਸ਼੍ ਸ਼ਠੈਃ । ਤਾਵਤ੍ ਸੁਪ੍ਤਸਮਸ੍ ਸੋਮ੍ਯੋ ਜੀਵਸ੍ ਤਿष੍ਠਤਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤਵਤ੍
ਜਦ ਤੱਕ ਚਲਾਕ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਓਦੋਂ ਤੱਕ ਸੁਮੀ ਜੀਵ ਸੁੱਤੇ ਵਰਗਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸੁਖਮ੍ ਆਲੋਕ੍ਯ ਵਾ ਦੁਃਖਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਾਨੀਤਂ ਚਲਦ੍ਵਪੁਃ । ਸਮੁਤ੍ਫਲਤਿ ਜੀਵੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਦृष੍ਟੇਨ੍ਦੁਰ੍ ਇਵ ਤੋਯਧਿਃ
ਜਦ ਸਰੀਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮਾ ਉਭਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚੰਨ ਦੀ ਪਰਛਾਈ।
ਜੀਵਃ ਕ੍ਸ਼ੁਭ੍ਯਤਿ ਦृष੍ਟੇਨ ਸਂਵਿਦਾਙ੍ਗ ਸੁਖਾਦਿਨਾ । ਆਮਿषੇਣੇਵ ਮਾਰ੍ਜਾਰੋ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਮ੍ ਏਵਾਤ੍ਰ ਕਾਰਣਮ੍
ਜੀਵ ਜਦ ਸੁਖ ਆਦਿਕ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਥੋਂ ਘਬਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਿੱਲੀ ਚਾਰੇ ਵਲ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਬੋਧੇਨ ਬੋਧ੍ਯਤੇ ਜੀਵ ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਨਾ । ਸੁਖਦੁਃਖਾਦਿ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਤੇਨਾਸੌ ਯਾਤਿ ਸੋਮ੍ਯਤਾਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸੂਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਲਈ ਸੁਖ, ਦੁੱਖ ਆਦਿਕ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਤੇ ਉਹ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਸਤ੍ ਸੁਖਾਦਿ ਨੈਤਨ੍ ਮੇ ਮੁਧਾ ਚਾਯਮ੍ ਅਹਂ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਇਤਿ ਜੀਵਃ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਨਿਰ੍ਵਾਣਂ ਯਾਤਿ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਨਾ ਤਾਂ ਸੁਖ ਆਦਿਕ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਿਅਰਥ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚਿੱਤ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁਖਾਦਿਵਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ਬੋਧਸਂਵਿਦਾ । ਨ ਤਦੁਨ੍ਮੁਖਤਾਂ ਯਾਤਿ ਜੀਵਸ਼੍ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਕੇਵਲਮ੍
ਅੰਦਰਲੀ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਜਦ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਖ ਆਦਿਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਸਿਰਫ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਘਨਨਿਸ਼੍ਚਯੇ । ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਯਾਤੇ ਸ਼ਮਂ ਯਾਤਿ ਜੀਵੋ ਨਿਸ੍ਸ੍ਨੇਹਦੀਪਵਤ੍
ਜਦ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਤੇਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੀਪਵਚ੍ ਛਮਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਸੁਖਾਦਿਸ੍ਨੇਹਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯੇ । ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਕਮ੍ ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਜੀਵੋ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਾਵਿਭਾਵਨਾਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਤੇਲ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ-ਗ਼ਮ ਆਦਿ ਨਾਲੋਂ ਲਗਾਵ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੂਜਪਣ ਦੇ ਭਰਮ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਮ੍ ਏਵੇਤਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਕ੍ਸੋਭਂ ਨ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਜੀਵਸ਼੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇਨ ਸ਼ੂਨ੍ਯਸ੍ਯ ਕਃ ਕਿਲ ਕ੍ਸ਼ੋਭਵਿਭ੍ਰਮਃ
ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀ ਵਿਚ ਖਾਲੀ ਲਈ ਕੋਈ ਗੜਬੜ ਜਾਂ ਭੁੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ।