ਨ ਪਤਤ੍ਯ੍ ਅਵਟੇ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ ਵਿषਯਾਸਙ੍ਗਰੂਪਿਣਿ । ਕਃ ਕਿਲ ਜ੍ਞਾਤਸਰਣਿਸ਼੍ ਸ਼੍ਵਭ੍ਰੇ ਸਮਨੁਧਾਵਤਿ
ਜੋ ਜੀਵ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਮੋਹ ਦੀ ਖਾਈ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ; ਕੌਣ ਭਲਾ ਜਾਣੀ ਹੋਈ ਰਾਹ ਛੱਡ ਕੇ ਖੱਡ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ?
ਸਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਸਾਧੁਵृਤ੍ਤਾਨਾਮ੍ ਅਵਿਰੋਧਿਨਿ ਕਰ੍ਮਣਿ । ਰਮਤੇ ਧੀਰ੍ ਯਥਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਸਾਧ੍ਵੀਵਾਨ੍ਤਃਪੁਰਾਜਿਰੇ
ਸੱਚੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਤੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਰਹਿਤ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਅਕਤੀ ਸਮਝਦਾਰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਭਲੀ ਮਹਿਲਾ ਅੰਦਰਲੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਜਗਤਾਂ ਕੋਟਿਲਕ੍ਸ਼੍ਯੇषੁ ਯਾਵਨ੍ਤਃ ਪਰਮਾਣਵਃ । ਤੇषਾਮ੍ ਏਕੈਕਸ਼ੋ ऽਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਾਨ੍ ਸਰ੍ਗਾਨ੍ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਸਰ੍ਗਧੀਃ
ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਕਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਮਨ ਵਿਚ ਬਣਨ ਦੀ ਲਗਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਹਰ ਇੱਕ ਕਣ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਣਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਮੋਕ੍ਸ਼ੋਪਾਯਾਵਬੋਧੇਨ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨ੍ਤਃਕਰਣਂ ਜਨਮ੍ । ਨ ਖੇਦਯਤਿ ਭੋਗੌਘੋ ਨ ਚਾਨਨ੍ਦਯਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਅੰਦਰ ਮੋਖ ਦੇ ਰਾਹ ਸਮਝਣ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾ ਕਦੇ ਦੁਖੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਦੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪਰਮਾਣੌ ਪਰਮਾਣੌ ਸਰ੍ਗਵਰ੍ਗਾ ਨਿਰਰ੍ਗਲਮ੍ । ਯੇ ਪਤਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਉਤ੍ਪਤਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਮ੍ਬੁਵੀਚਿਵਤ੍ ਤਾਨ੍ ਸ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਉਹ ਹਰ ਇੱਕ ਕਣ ਵਿੱਚ, ਬਣਾਵਟਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਉੱਠਦੇ ਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਨ ਦ੍ਵੇष੍ਟਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾਨਿ ਨ ਨਿਵृਤ੍ਤਾਨਿ ਕਾਙ੍ਕ੍ਸ਼ਤਿ । ਕਾਰ੍ਯਾਣ੍ਯ੍ ਏष ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧੋ ऽਪਿ ਨਿष੍ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧ ਇਵ ਦ੍ਰੁਮਃ
ਉਹ ਉਭਰੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮੁੱਕੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਵਿਰਖ ਵਾਂਗ, ਕਰਤਬਾਂ ਵੱਲ ਬੇਪਰਵਾਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਲੋਕਸਾਮਾਨ੍ਯੋ ਯਥਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਨੁਵृਤ੍ਤਿਮਾਨ੍ । ਇष੍ਟਾਨਿष੍ਟਫਲਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਹृਦਯੇਨਾਪਰਾਜਿਤਃ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਮ ਇਨਸਾਨ, ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਫਲ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਨਾ-ਚਾਹੀਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਬੁਦ੍ਧ੍ਵੇਦਮ੍ ਅਖਿਲਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਵਾਚਯਿਤ੍ਵਾ ਵਿਵੇਚ੍ਯ ਵਾ । ਅਨੁਭੂਯਤ ਏਵੈਤਨ੍ ਨ ਤੂਕ੍ਤਂ ਵਰਸ਼ਾਪਵਤ੍
ਇਸ ਪੂਰੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਹੀ ਹੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਰ ਜਾਂ ਸ਼ਾਪ ਹੋਵੇ।
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਸੁਬੋਧਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਨਾਨਾਲਙ੍ਕਾਰਭੂषਿਤਮ੍ । ਕਾਵ੍ਯਂ ਰਸਘਨਂ ਚਾਰੁ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤੈਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਮ੍
ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਕਵਿਤਾ ਵਾਂਗ ਰਸ ਭਰਿਆ, ਸੋਹਣਾ ਅਤੇ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਪਦਪਦਾਰ੍ਥਵਿਤ੍ । ਸ੍ਵਯਂ ਯਸ੍ ਤੁ ਨ ਵੇਤ੍ਤੀਦਂ ਸ਼੍ਰੋਤਵ੍ਯਂ ਤੇਨ ਪਣ੍ਡਿਤਾਤ੍
ਜੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਸੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਅਧਿਆਪਕ ਤੋਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਸ੍ਮਿਞ੍ ਸ਼੍ਰੁਤੇ ਮਤੇ ਜ੍ਞਾਤੇ ਤਪੋਧ੍ਯਾਨਜਪਾਦਿਕਮ੍ । ਮੋਕ੍ਸ਼ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਤੁ ਤਸ੍ਯੇਹ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਉਪਯੁਜ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਮਝ ਕੇ ਅਤੇ ਜਾਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਤਪ, ਧਿਆਨ, ਜਪ ਆਦਿ ਦੀ ਲੋੜ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ।
ਏਤਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਘਨਾਭ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਪੌਨਃਪੁਨ੍ਯੇਨ ਵੀਕ੍ਸ਼ਿਤਾਤ੍ । ਜਨ੍ਤੋਃ ਪਾਣ੍ਡਿਤ੍ਯਪੂਰ੍ਵਂ ਹਿ ਚਿਤ੍ਤਸਂਸ੍ਕਾਰਪੂਰ੍ਵਕਮ੍
ਇਸ ਗਹਿਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮਨ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਨਸਾਨ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਹਂ ਜਗਦ੍ ਇਤਿ ਪ੍ਰੌਢੋ ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯਪਿਸ਼ਾਚਕਃ । ਪਿਸ਼ਾਚੋ ऽਰ੍ਕੋਦਯੇਨੇਵ ਸ੍ਵਯਂ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਘ੍ਨਤਃ
‘ਮੈਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹਾਂ’ — ਇਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਭਾਵਨਾ, ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਦੀ ਭੂਤ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ, ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਠੰਡੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਭੂਤ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭ੍ਰਮੋ ਜਗਦ੍ ਅਹਂ ਚੇਤਿ ਸ੍ਥਿਤ ਏਵੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਮੋਹਃ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤ ਇਵ ਨੋ ਰਮਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
‘ਮੈਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹਾਂ’ ਵਾਲਾ ਭ੍ਰਮ ਰਹਿੰਦਾ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਠੰਡੀ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨਾ ਸਮਝ ਆ ਜਾਣ ਤੇ, ਉਹ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
ਯਥਾ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਗਰੇ ਪੁਂਸੋ ਹਰ੍षਵਿषਾਦਿਤਾ । ਨ ਬਾਧਤੇ ਤਥੈਵਾਨ੍ਤਃ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤੇ ਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮੇ
ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਭ੍ਰਮ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
ਚਿਤ੍ਰਸਰ੍ਪਃ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤੋ ਨ ਸਰ੍ਪਭਯਦੋ ਯਥਾ । ਦृਸ਼੍ਯਸਰ੍ਪਃ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤਸ੍ ਤਥਾ ਨ ਸੁਖਦੁਃਖਦਃ
ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਸੱਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਣ ਤੇ ਉਹ ਸੱਪ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਇਹ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
ਪਰਿਜ੍ਞਾਨੇਨ ਸਰ੍ਪਤ੍ਵਂ ਚਿਤ੍ਰਸਰ੍ਪਸ੍ਯ ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਯਥਾ ਤਥੈਵ ਸਂਸਾਰਸ੍ ਸ੍ਥਿਤ ਏਵੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਸਮਝ ਆ ਜਾਣ ਤੇ ਚਿੱਤਰ ਵਾਲੀ ਸੱਪ ਦੀ ਸੱਪ-ਵਾਂਗਤਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਠੰਡੀ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁਮਨਃਪਲ੍ਲਵਾਮਰ੍षੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਵ੍ਯਤਿਕਰੋ ਭਵੇਤ੍ । ਪਰਮਾਰ੍ਥਪਦਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਨ ਤੁ ਵ੍ਯਤਿਕਰੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨਃ
ਫੁੱਲ ਦੇ ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਛੁਹਣ ਤੇ ਕੁਝ ਥੋੜ੍ਹੀ ਗੜਬੜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਮ ਸੱਚ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਕੋਈ ਗੜਬੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਗਚ੍ਛਤ੍ਯ੍ ਅਵਯਵਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ ਸੁਮਨਃਪਤ੍ਰਮਰ੍ਦਨੇ । ਇਹ ਧੀਮਾਤ੍ਰਬੋਧਸ੍ ਤੁ ਨਾਙ੍ਗਾਵਯਵਬੋਧਨਮ੍
ਜਦੋਂ ਫੁੱਲ ਦੀ ਪੰਖੁੜੀ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਿਲਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇੱਥੇ, ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸੂਝ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਜਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਸੂਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਸੁਖਾਸਨੋਪਵਿष੍ਟੇਨ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਮ੍ ਅਸ਼੍ਨਤਾ । ਭੋਗਜਾਲਂ ਸਦਾਚਾਰਵਿਰੁਦ੍ਧੇषੁ ਨ ਤਿष੍ਠਤਾ
ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਅਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕੇ, ਖਾਣਾ ਖਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਚੰਗੀ ਆਚਰਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਯਥਾਕ੍ਸ਼ਣਂ ਯਥਾਦੇਸ਼ਂ ਪ੍ਰਵਿਚਾਰਯਤਾ ਸੁਖਮ੍ । ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਸਤ੍ਸਙ੍ਗਮ੍ ਇਦਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਅਥੇਤਰਤ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਮੇਂ ਤੇ ਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਖ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕੇ ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਆਸਾਦ੍ਯਤੇ ਮਹਾਜ੍ਞਾਨਬੋਧਸ੍ ਸਂਸਾਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਦਃ । ਸ ਭੂਯੋ ਯੇਨ ਨਾਯਾਤਿ ਯੋਨਿਯਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਪੀਡਨਮ੍
ਜੋ ਗਿਆਨ ਵੱਡੀ ਸੂਝ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ।
ਏਤਾਵਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਯੇ ਭੂਤਾ ਭੋਗਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਰਸੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਸ੍ਵਮਾਤृਵਿष੍ਠਾਕ੍ਰਿਮਯਃ ਕੀਰ੍ਤਨੀਯਾ ਨ ਤੇ ऽਧਮਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਭੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸੁਆਦ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਅਸਰ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ, ਉਹ ਨੀਚ ਨਹੀਂ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ।
ਸ਼ृਣੁ ਤਾਵਦ੍ ਇਦਾਨੀਂ ਤ੍ਵਂ ਕਥ੍ਯਮਾਨਮ੍ ਇਮਂ ਮਯਾ । ਰਾਘਵ ਜ੍ਞਾਨਵਿਸ੍ਤਾਰਂ ਬੁਦ੍ਧਿਸਾਰਤਰਾਨ੍ਤਰਮ੍
ਹੁਣ ਤੂੰ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਰਾਘਵ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਹੋਰ ਸੁਖਮ ਭੇਦ ਸਮਝਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਯਯੇਦਂ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਤਾਂ ਤੁ ਵਿਸ੍ਤਰਤਸ਼੍ ਸ਼ृਣੁ । ਵਿਚਾਰ੍ਯਤੇ ਯਥਾਰ੍ਥੋ ऽਯਂ ਯਯਾ ਚ ਪਰਿਭਾषਯਾ
ਜੋ ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸੁਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰ।
ਯੇਨੇਹਾਨਨੁਭੂਤੇ ऽਰ੍ਥੇ ਦृष੍ਟੇਨਾਰ੍ਥਾਵਬੋਧਨਮ੍ । ਬੋਧੋਪਕਾਰਫਲਦਂ ਤਂ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਬੁਧਾਃ
ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਅਣਜਾਣ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੇਖੀ ਹੋਈ ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਮਿਸਾਲ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਲੋਕ 'ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤੇਨ ਵਿਨਾ ਰਾਮ ਨਾਪੂਰ੍ਵੋ ऽਰ੍ਥੋ ऽਵਬੁਧ੍ਯਤੇ । ਯਥਾ ਦੀਪਂ ਵਿਨਾ ਰਾਤ੍ਰੌ ਭਾਣ੍ਡੋਪਸ੍ਕਰਣਂ ਗृਹੇ
ਰਾਮਾ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਸਮਝੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਭਾਂਡੇ ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ।
ਯੈਰ੍ ਯੈਃ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤੈਸ੍ ਤ੍ਵਂ ਮਯੇਹਾਵਬੋਧ੍ਯਸੇ । ਸਰ੍ਵੇ ਸਕਾਰਣਾਸ੍ ਤੇ ਹਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਂ ਤੁ ਸਦ੍ ਅਕਾਰਣਮ੍
ਕਾਕੁਤਸਥ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ-ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਹਨ; ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਦੇ ਨਹੀਂ।
ਉਪਮਾਨੋਪਮੇਯਾਨਾਂ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਤੋਦਿਤਾ । ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਰ੍ਵੇषਾਮ੍ ਏਵ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਉਪਮਾ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਉਪਮਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਬੰਧਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਾਰਨ-ਕਰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਸਭ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪਦੇਸ਼ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤੋ ਯਸ੍ਯ ਵੇਹ ਹਿ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਏਕਦੇਸ਼ਸਧਰ੍ਮਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਰਾਤਃ ਪਰਿਗृਹ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।