ਹृਦਯਂ ਨਾਵਲੁਮ੍ਪਨ੍ਤਿ ਭੀਮਾਸ੍ ਸਂਸृਤਿਭੀਤਯਃ । ਪੁਰਸ੍ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਅਪਿ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਂ ਮਹੋਪਲਮ੍ ਇਵਾਖਵਃ
ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਡਰਾਂ ਵੀ ਗਿਆਨਵਾਨ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀਆਂ ਹੋਣ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਪੱਥਰ ਪੰਛੀਆਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦਾ।
ਕਥਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਆਦਿਤਾ ਜਨ੍ਮਕਰ੍ਮਣੋਰ੍ ਦੈਵਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਯੋਃ । ਇਤ੍ਯਾਦਿਸਂਸ਼ਯਗਣਸ਼੍ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਹ੍ਨਿ ਯਥਾ ਤਮਃ
‘ਜਨਮ ਤੇ ਕਰਮ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਕਿਸਮਤ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਕੀ ਹੈ?’—ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲ ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਦਿਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਚ ਹਨੇਰੇ ਵਾਂਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਥਾ ਸਰ੍ਵਭਾਵੇषੁ ਸਙ੍ਗਤਿਰ੍ ਹ੍ਯ੍ ਉਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਯਾਮਿਨ੍ਯਾਮ੍ ਇਵ ਯਾਤਾਯਾਂ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਲੋਕ ਉਪਾਗਤੇ
ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿਚ, ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੋਹ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਮੁਦ੍ਰਸ੍ਯੇਵ ਗਾਮ੍ਭੀਰ੍ਯਂ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਂ ਮੇਰੋਰ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਰਮ੍ । ਅਨ੍ਤਸ਼੍ਸ਼ੀਤਲਤਾ ਚੇਨ੍ਦੋਰ੍ ਇਵੋਦੇਤਿ ਵਿਚਾਰਿਣਃ
ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਡੂੰਘਾਈ, ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਢਿੱਲ, ਤੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਅੰਦਰੂਨੀ ਠੰਡਕ—ਇਹ ਸਭ ਸੋਚਣ ਵਾਲੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਾ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਤਾ ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਨੈਃ ਪਰਿਣਤਿਂ ਗਤਾ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਸ਼ੇषਵਿਕਲ੍ਪਸ੍ਯ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਵਿਸ਼੍ਯ ਯੋਗਿਨਃ
ਉਹ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਸ਼ੀਤਲਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਪਰਮਾਲੋਕਦਾ ਸੁਧੀਃ । ਪਰਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨੇਵ ਸਕਲੈਨ੍ਦਵੀ
ਉਸਦਾ ਮਨ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਠੰਢਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਚਾਨਣ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰੇ ਚੰਦ ਦੀ ਚਮਕ।
ਹृਦ੍ਯਾਕਾਸ਼ੇ ਵਿਵੇਕਾਰ੍ਕੇ ਸ਼ਮਾਲੋਕਿਨਿ ਨਿਰ੍ਮਲੇ । ਅਨਰ੍ਥਸਾਰ੍ਥਕਰ੍ਤਾਰੋ ਨੋਦ੍ਯਨ੍ਤਿ ਕਲਿਕੇਤਵਃ
ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵਿਵੇਕ ਦਾ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦੇ।
ਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਮ੍ ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਸੌਮ੍ਯਾਸ੍ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਸੂਨ੍ਨਤੇ । ਅਚਞ੍ਚਲੇ ਜਡਾਸ੍ ਤृष੍ਣਾਸ਼੍ ਸ਼ਰਦੀਵਾਭ੍ਰਮਾਲਿਕਾਃ
ਇੱਛਾਵਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਰਮ ਤੇ ਨਿਮਰ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਿਲਦੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਨਕਰੀ ਕ੍ਰੂਰਾ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਤਾ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤਤੇ । ਦੀਨਾਨਨਾ ਪਿਸ਼ਾਚਾਨਾਂ ਲੀਲੇਵ ਦਿਵਸਾਗਮੇ
ਜੋ ਵੀ ਕਰੂੜ ਕੰਮ ਗੰਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਕਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਨ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਚਿਹਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪਿਸਾਚਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦੇਣ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਧਰ੍ਮਭਿਤ੍ਤੌ ਭृਸ਼ਂ ਲਗ੍ਨਾਂ ਧਿਯਂ ਧੈਰ੍ਯਧੁਰਂ ਗਤਾਮ੍ । ਆਧਯੋ ਨ ਵਿਲੁਮ੍ਪਨ੍ਤਿ ਵਾਤਾਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਰਲਤਾਮ੍ ਇਵ
ਜਿਸ ਮਨ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਹੌਸਲੇ ਦੀ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਲੁੱਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਬੇਲ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।
ਨ ਪਤਤ੍ਯ੍ ਅਵਟੇ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ ਵਿषਯਾਸਙ੍ਗਰੂਪਿਣਿ । ਕਃ ਕਿਲ ਜ੍ਞਾਤਸਰਣਿਸ਼੍ ਸ਼੍ਵਭ੍ਰੇ ਸਮਨੁਧਾਵਤਿ
ਜੋ ਜੀਵ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਮੋਹ ਦੀ ਖਾਈ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ; ਕੌਣ ਭਲਾ ਜਾਣੀ ਹੋਈ ਰਾਹ ਛੱਡ ਕੇ ਖੱਡ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ?
ਸਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਸਾਧੁਵृਤ੍ਤਾਨਾਮ੍ ਅਵਿਰੋਧਿਨਿ ਕਰ੍ਮਣਿ । ਰਮਤੇ ਧੀਰ੍ ਯਥਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਸਾਧ੍ਵੀਵਾਨ੍ਤਃਪੁਰਾਜਿਰੇ
ਸੱਚੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਤੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਰਹਿਤ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਅਕਤੀ ਸਮਝਦਾਰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਭਲੀ ਮਹਿਲਾ ਅੰਦਰਲੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਜਗਤਾਂ ਕੋਟਿਲਕ੍ਸ਼੍ਯੇषੁ ਯਾਵਨ੍ਤਃ ਪਰਮਾਣਵਃ । ਤੇषਾਮ੍ ਏਕੈਕਸ਼ੋ ऽਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਾਨ੍ ਸਰ੍ਗਾਨ੍ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਸਰ੍ਗਧੀਃ
ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਕਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਮਨ ਵਿਚ ਬਣਨ ਦੀ ਲਗਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਹਰ ਇੱਕ ਕਣ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਣਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਮੋਕ੍ਸ਼ੋਪਾਯਾਵਬੋਧੇਨ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨ੍ਤਃਕਰਣਂ ਜਨਮ੍ । ਨ ਖੇਦਯਤਿ ਭੋਗੌਘੋ ਨ ਚਾਨਨ੍ਦਯਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਅੰਦਰ ਮੋਖ ਦੇ ਰਾਹ ਸਮਝਣ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾ ਕਦੇ ਦੁਖੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਦੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪਰਮਾਣੌ ਪਰਮਾਣੌ ਸਰ੍ਗਵਰ੍ਗਾ ਨਿਰਰ੍ਗਲਮ੍ । ਯੇ ਪਤਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਉਤ੍ਪਤਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਮ੍ਬੁਵੀਚਿਵਤ੍ ਤਾਨ੍ ਸ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਉਹ ਹਰ ਇੱਕ ਕਣ ਵਿੱਚ, ਬਣਾਵਟਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਉੱਠਦੇ ਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਨ ਦ੍ਵੇष੍ਟਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾਨਿ ਨ ਨਿਵृਤ੍ਤਾਨਿ ਕਾਙ੍ਕ੍ਸ਼ਤਿ । ਕਾਰ੍ਯਾਣ੍ਯ੍ ਏष ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧੋ ऽਪਿ ਨਿष੍ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧ ਇਵ ਦ੍ਰੁਮਃ
ਉਹ ਉਭਰੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮੁੱਕੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਵਿਰਖ ਵਾਂਗ, ਕਰਤਬਾਂ ਵੱਲ ਬੇਪਰਵਾਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਲੋਕਸਾਮਾਨ੍ਯੋ ਯਥਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਨੁਵृਤ੍ਤਿਮਾਨ੍ । ਇष੍ਟਾਨਿष੍ਟਫਲਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਹृਦਯੇਨਾਪਰਾਜਿਤਃ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਮ ਇਨਸਾਨ, ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਫਲ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਨਾ-ਚਾਹੀਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਬੁਦ੍ਧ੍ਵੇਦਮ੍ ਅਖਿਲਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਵਾਚਯਿਤ੍ਵਾ ਵਿਵੇਚ੍ਯ ਵਾ । ਅਨੁਭੂਯਤ ਏਵੈਤਨ੍ ਨ ਤੂਕ੍ਤਂ ਵਰਸ਼ਾਪਵਤ੍
ਇਸ ਪੂਰੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਹੀ ਹੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਰ ਜਾਂ ਸ਼ਾਪ ਹੋਵੇ।
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਸੁਬੋਧਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਨਾਨਾਲਙ੍ਕਾਰਭੂषਿਤਮ੍ । ਕਾਵ੍ਯਂ ਰਸਘਨਂ ਚਾਰੁ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤੈਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਮ੍
ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਕਵਿਤਾ ਵਾਂਗ ਰਸ ਭਰਿਆ, ਸੋਹਣਾ ਅਤੇ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਪਦਪਦਾਰ੍ਥਵਿਤ੍ । ਸ੍ਵਯਂ ਯਸ੍ ਤੁ ਨ ਵੇਤ੍ਤੀਦਂ ਸ਼੍ਰੋਤਵ੍ਯਂ ਤੇਨ ਪਣ੍ਡਿਤਾਤ੍
ਜੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਸੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਅਧਿਆਪਕ ਤੋਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਸ੍ਮਿਞ੍ ਸ਼੍ਰੁਤੇ ਮਤੇ ਜ੍ਞਾਤੇ ਤਪੋਧ੍ਯਾਨਜਪਾਦਿਕਮ੍ । ਮੋਕ੍ਸ਼ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਤੁ ਤਸ੍ਯੇਹ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਉਪਯੁਜ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਮਝ ਕੇ ਅਤੇ ਜਾਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਤਪ, ਧਿਆਨ, ਜਪ ਆਦਿ ਦੀ ਲੋੜ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ।
ਏਤਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਘਨਾਭ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਪੌਨਃਪੁਨ੍ਯੇਨ ਵੀਕ੍ਸ਼ਿਤਾਤ੍ । ਜਨ੍ਤੋਃ ਪਾਣ੍ਡਿਤ੍ਯਪੂਰ੍ਵਂ ਹਿ ਚਿਤ੍ਤਸਂਸ੍ਕਾਰਪੂਰ੍ਵਕਮ੍
ਇਸ ਗਹਿਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮਨ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਨਸਾਨ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਹਂ ਜਗਦ੍ ਇਤਿ ਪ੍ਰੌਢੋ ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯਪਿਸ਼ਾਚਕਃ । ਪਿਸ਼ਾਚੋ ऽਰ੍ਕੋਦਯੇਨੇਵ ਸ੍ਵਯਂ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਘ੍ਨਤਃ
‘ਮੈਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹਾਂ’ — ਇਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਭਾਵਨਾ, ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਦੀ ਭੂਤ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ, ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਠੰਡੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਭੂਤ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭ੍ਰਮੋ ਜਗਦ੍ ਅਹਂ ਚੇਤਿ ਸ੍ਥਿਤ ਏਵੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਮੋਹਃ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤ ਇਵ ਨੋ ਰਮਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
‘ਮੈਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹਾਂ’ ਵਾਲਾ ਭ੍ਰਮ ਰਹਿੰਦਾ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਠੰਡੀ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨਾ ਸਮਝ ਆ ਜਾਣ ਤੇ, ਉਹ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
ਯਥਾ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਗਰੇ ਪੁਂਸੋ ਹਰ੍षਵਿषਾਦਿਤਾ । ਨ ਬਾਧਤੇ ਤਥੈਵਾਨ੍ਤਃ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤੇ ਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮੇ
ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਭ੍ਰਮ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
ਚਿਤ੍ਰਸਰ੍ਪਃ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤੋ ਨ ਸਰ੍ਪਭਯਦੋ ਯਥਾ । ਦृਸ਼੍ਯਸਰ੍ਪਃ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤਸ੍ ਤਥਾ ਨ ਸੁਖਦੁਃਖਦਃ
ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਸੱਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਣ ਤੇ ਉਹ ਸੱਪ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਇਹ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
ਪਰਿਜ੍ਞਾਨੇਨ ਸਰ੍ਪਤ੍ਵਂ ਚਿਤ੍ਰਸਰ੍ਪਸ੍ਯ ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਯਥਾ ਤਥੈਵ ਸਂਸਾਰਸ੍ ਸ੍ਥਿਤ ਏਵੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਸਮਝ ਆ ਜਾਣ ਤੇ ਚਿੱਤਰ ਵਾਲੀ ਸੱਪ ਦੀ ਸੱਪ-ਵਾਂਗਤਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਠੰਡੀ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁਮਨਃਪਲ੍ਲਵਾਮਰ੍षੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਵ੍ਯਤਿਕਰੋ ਭਵੇਤ੍ । ਪਰਮਾਰ੍ਥਪਦਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਨ ਤੁ ਵ੍ਯਤਿਕਰੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨਃ
ਫੁੱਲ ਦੇ ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਛੁਹਣ ਤੇ ਕੁਝ ਥੋੜ੍ਹੀ ਗੜਬੜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਮ ਸੱਚ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਕੋਈ ਗੜਬੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਗਚ੍ਛਤ੍ਯ੍ ਅਵਯਵਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ ਸੁਮਨਃਪਤ੍ਰਮਰ੍ਦਨੇ । ਇਹ ਧੀਮਾਤ੍ਰਬੋਧਸ੍ ਤੁ ਨਾਙ੍ਗਾਵਯਵਬੋਧਨਮ੍
ਜਦੋਂ ਫੁੱਲ ਦੀ ਪੰਖੁੜੀ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਿਲਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇੱਥੇ, ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸੂਝ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਜਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਸੂਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਸੁਖਾਸਨੋਪਵਿष੍ਟੇਨ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਮ੍ ਅਸ਼੍ਨਤਾ । ਭੋਗਜਾਲਂ ਸਦਾਚਾਰਵਿਰੁਦ੍ਧੇषੁ ਨ ਤਿष੍ਠਤਾ
ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਅਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕੇ, ਖਾਣਾ ਖਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਚੰਗੀ ਆਚਰਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।