ਸ਼ਾਰੀਰਸੋਮਸੂਰ੍ਯਾਗ੍ਨਿਸਙ੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਿਜ੍ਞੋ ਭਵਾਨਘ । ਅਤ੍ਰ ਯੋਜਨਲਕ੍ਸ਼ਸ੍ਥਂ ਵਸ੍ਤੁ ਪਸ਼੍ਯਸਿ ਨਿਸ਼੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਅਤ੍ਰ ਸਙ੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਿਕਾਲਾ ਹਿ ਬਾਹ੍ਯਾਸ੍ ਤृਣਸਮਾਸ੍ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਤੂੰ ਸਰੀਰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਬਦਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ; ਇੱਥੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀ, ਤੂੰ ਸੌ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਾਹਰਲੇ ਬਦਲਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਘਾਸ ਦੇ ਤਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਅਣਮਤਲਬੀ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਙ੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਿਮ੍ ਉਤ੍ਤਰਮ੍ ਅਥਾਯਨਮ੍ ਅਙ੍ਗ ਸਮ੍ਯਕ੍ਕਾਲਂ ਤਥਾ ਵਿषੁਵਤੀ ਯਦਿ ਦੇਹਵਾਤੈਃ । ਅਨ੍ਤਰ੍ ਬਹਿਸ੍ਸ੍ਥਮ੍ ਇਵ ਵੇਤ੍ਸਿ ਯਥਾਨੁਭੂਤਂ ਤਚ੍ ਛੋਚਸੀਹ ਨ ਪੁਨਃ ਪਰਮ੍ ਅਭ੍ਯੁਪੇਤਃ
ਜੇ ਤੂੰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਵਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉੱਤਰ ਦਿਸਾ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਦਲਾਵ, ਵਿਸ਼ੁਵਤ ਤੇ ਹੋਰ ਬਦਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਠੀਕ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਤੂੰ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਜਦ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਅਣੁਤਾਂ ਸ੍ਥੂਲਤਾਂ ਚਾਯਂ ਯਥਾ ਗਚ੍ਛਤਿ ਯੋਗਿਨਾਮ੍ । ਦੇਹੋ ਰਾਮ ਤਥਾ ਸਮ੍ਯਗ੍ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਮਾਣਮ੍ ਇਦਂ ਸ਼ृਣੁ
ਜਿਵੇਂ ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਮਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
ਹृਦ੍ਯ੍ ਅਬ੍ਜਪਤ੍ਤ੍ਰਕੋਸ਼ੋਤ੍ਥਃ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਆਨਲਃ ਕਣਃ । ਹੇਮਭ੍ਰਮਰਵਤ੍ ਸਾਨ੍ਧ੍ਯੇ ਵਿਦ੍ਯੁਤ੍ਕਣ ਇਵਾਮ੍ਬੁਦੇ
ਦਿਲ ਵਿਚ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੀ ਝਿੱਲੀ ਤੋਂ ਅੱਗ ਦਾ ਇਕ ਚਿੰਗਾੜਾ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਂਝ ਵੇਲੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਭੌਂਰੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੱਦਲ ਵਿਚ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ ਪ੍ਰਵਰ੍ਧਨਸਂਵਿਤ੍ਤ੍ਯਾ ਵਾਤ੍ਯਯੇਵਾਸ਼ੁ ਵਰ੍ਧਤੇ । ਸਂਵਿਦ੍ਰੂਪਤਯਾ ਨੂਨਮ੍ ਅਰ੍ਕਵਦ੍ ਯਾਤਿ ਚੋਦਯਮ੍
ਜਦੋਂ ਉਹ ਚਿੰਗਾੜਾ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਵਧਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ।
ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਭ੍ਰਪ੍ਰਥਮਾਰ੍ਕਾਭੋ ਵृਦ੍ਧਿਮ੍ ਅਭ੍ਯਾਗਤਃ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਗਾਲਯਤ੍ਯ੍ ਅਖਿਲਂ ਸਾਙ੍ਗਂ ਦੇਹਂ ਹੇਮ ਯਥਾਨਲਃ
ਸਾਂਝ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਸੂਰਜ ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਿੰਗਾੜਾ ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਪਿਘਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਪਿਘਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜਲਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਸਹੋ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਗਾਲਯਤ੍ਯ੍ ਉਪਲਾਦ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਬਾਹ੍ਯ ਏਵਾਨਲਸ੍ਪਨ੍ਦ ਆਨ੍ਤਰਸ੍ ਤੁ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ
ਜਲ ਦੇ ਛੂਹ ਨਾਲ, ਪੱਥਰ ਵੀ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਾਹਰਲਾ ਅੱਗ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰਲੀ ਅੱਗ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸ ਸ਼ਰੀਰਦ੍ਰਵਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਵਿਧੂਯ ਕ੍ਵਾਪਿ ਨੀਯਤੇ । ਚਿਤ੍ਕ੍ਸ਼ੋਭਿਤੇਨ ਪ੍ਰਾਣੇਨ ਨੀਹਾਰੋ ਵਾਤ੍ਯਯਾ ਯਥਾ
ਫਿਰ, ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਰਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਤੇ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਧੁੰਦ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਧਾਰਨਾਡਿਨਿਰ੍ਹੀਨਾ ਵ੍ਯੋਮਸ੍ਥੈਵਾਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ । ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਕੁਣ੍ਡਲਿਨੀ ਵਹ੍ਨੇਰ੍ ਧੂਮਲੇਖੇਵ ਨਿਰ੍ਗਤਾ
ਜਦੋਂ ਸਹਾਰਾ ਦੇ ਨਾਡੀਆਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ, ਤਾਂ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅੱਗ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਧੂੰਏ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵਾਂਗ।
ਕ੍ਰੋਡੀਕृਤਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਮਯਜੀਵਾਦ੍ਯਹਙ੍ਕृਤਿਃ । ਅਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਫੁਰਚ੍ਚਮਤ੍ਕਾਰਾ ਧੂਮਲੇਖੇਵ ਤਾਗਰੀ
ਜੋ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਜੀਵ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਅੰਦਰੋਂ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਅਜੀਬ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਗਰ ਦੀ ਲੱਕੜ ਜਲਣ ਤੇ ਨਿਕਲਿਆ ਧੂੰਆ।
ਬਿਸਵਾਲਵ੍ਰਣੇ ਭਿਤ੍ਤਾਵ੍ ਉਪਲੇ ਦਿਵਿ ਭੂਤਲੇ । ਸਾ ਯਥਾ ਯੋਜ੍ਯਤੇ ਯਤ੍ਰ ਤੇਨ ਨਿਰ੍ਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਲਂ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਨੂੰ ਜਖਮ, ਕੰਧ, ਪੱਥਰ, ਅਸਮਾਨ ਜਾਂ ਧਰਤੀ 'ਚ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਉਭਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਂਵਿਤ੍ਤਿਸ੍ ਸੈਵ ਯਦ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗ ਰਸਾਦਾਨਾਦ੍ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ । ਰਸੇਨਾਪੂਰ੍ਣਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਤਨ੍ ਨੀਹਾਰ ਇਵਾਮ੍ਬੁਨਾ
ਓ ਦੋਸਤ, ਓਹੀ ਚੇਤਨਾ ਜਦੋਂ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਸਰੂਤ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਓਸ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧੁੰਦ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਰਸਪੂਰ੍ਣਾ ਯਮ੍ ਆਕਾਰਂ ਭਾਵਯਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਤਤ੍ ਤਥਾ । ਧਤ੍ਤੇ ਚਿਤ੍ਰਕृਤੋ ਬੁਦ੍ਧੌ ਰੇਖਾ ਰਾਮ ਯਥਾਕृਤਿਮ੍
ਜੋ ਵੀ ਰੂਪ ਸਰੂਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, ਓਹੀ ਰੂਪ ਉਹ ਅਪਣ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲਕੀਰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮ।
ਦृਢਭਾਵਵਸ਼ਾਦ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਸ੍ਥੀਨ੍ਯ੍ ਆਪ੍ਨੋਤਿ ਸਾ ਤਤਃ । ਮਾਤृਗਰ੍ਭਨਿषਣ੍ਣੇਵ ਸੁषਿਕ੍ਤੇਵਾਙ੍ਕੁਰਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਮਜ਼ਬੂਤ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹੱਡੀਆਂ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਿੱਜੀ ਹੋਈ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਅੰਕੁਰ ਖੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾਭਿਮਤਮ੍ ਆਕਾਰਂ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਚੇਤਿ ਰਾਘਵ । ਜੀਵਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਅਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸੁਮੇਰ੍ਵਾਦਿ ਤृਣਾਦਿ ਵਾ
ਰਾਘਵ, ਜੀਵ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਹੜਾ ਰੂਪ ਤੇ ਜਿਹੜੀ ਮਾਤਰਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੁਮੇਰ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਵੱਡਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਘਾਹ ਦੀ ਪੱਤੀ ਵਰਗਾ ਛੋਟਾ।
ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਤ੍ਵਯਾ ਯੋਗਸਾਧ੍ਯਮ੍ ਅਣਿਮਾਦ੍ਯਰ੍ਥਸਾਧਨਮ੍ । ਜ੍ਞਾਨਸਾਧ੍ਯਮ੍ ਇਦਾਨੀਂ ਤ੍ਵਂ ਸ਼ृਣੁ ਸ਼੍ਰਵਣਭੂषਣਮ੍
ਤੂੰ ਯੋਗ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈਂ। ਹੁਣ, ਸੁਣ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਬਾਰੇ, ਹੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ।
ਏਕਂ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਸ੍ਤੀਹ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਸੋਮ੍ਯਮ੍ ਅਲਕ੍ਸ਼ਿਤਮ੍ । ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਤ੍ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਤਰਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਨਾਜਗਨ੍ ਨ ਜਗਤ੍ਕ੍ਰਿਯਾਃ
ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਚਿੱਤ-ਸਰੂਪ, ਪਵਿੱਤਰ, ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਸੁਖਮ, ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਨਾ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ, ਨਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ।
ਤਚ੍ ਚਿਨੋਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋਨ੍ਮੁਖਤਾਂ ਗਤਮ੍ । ਯਦਾ ਤਦਾ ਜੀਵ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮ੍ ਆਬਿਲਤਾਂ ਗਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਵੱਲ ਮੋੜ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ 'ਜੀਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਲਿਨਤਾ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਤ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਭ੍ਰਮੇਣੇਦਂ ਸ਼ਰੀਰਕਮ੍ । ਜੀਵਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਮੂਢਾਤ੍ਮਾ ਬਾਲੋ ਯਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਇਵੋਦ੍ਧਤਮ੍
ਇਹ ਸਰੀਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਭਟਕਾਵੇ ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿਚ ਕੋਈ ਭੂਤ ਜਾਂ ਜਿਨ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਯਦਾ ਤੁ ਜ੍ਞਾਨਦੀਪੇਨ ਸਮ੍ਯਗਾਲੋਕ ਆਗਤੇ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮੋਹੋ ਜੀਵਸ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਸ਼ਰਦਭ੍ਰਵਤ੍
ਪਰ ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਸਹੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੇ ਭਟਕਾਵੇ ਵਾਲੀ ਭੁਲਾਵਾ ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਦੇਹੋ ऽਯਂ ਸਰ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯੇ । ਤਦਾ ਰਾਘਵ ਨਿਸ਼੍ਸ਼ੇषਂ ਦੀਪਸ੍ ਤੈਲਕ੍ਸ਼ਯੇ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦਾ ਤੇਲ ਮੁਕਣ ਤੇ ਉਹ ਬੁਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਦ੍ਰਾਵ੍ਯਪਗਮੇ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਜੀਵੋ ਹਿ ਭਾਵਿਤੇ ਸਤ੍ਯੇ ਤਥਾ ਦੇਹਂ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਨੀਂਦ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਜੀਵ ਸੁਪਨਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਣ ਤੇ ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ।
ਅਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵਭਾਵੇਨ ਜੀਵੋ ਦੇਹਾਵृਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਨਿਰ੍ਦੇਹੋ ਭਵਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਸੁਖੀ ਤਤ੍ਤ੍ਵੈਕਭਾਵਨਾਤ੍
ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਝੂਠ ਨੂੰ ਸੱਚ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੱਚ ਨੂੰ ਹੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਾਤ੍ਮਨਿ ਸ਼ਰੀਰਾਦਾਵ੍ ਆਤ੍ਮਭਾਵਨਮ੍ ਅਙ੍ਗ ਯਤ੍ । ਸੂਰ੍ਯਾਦ੍ਯਾਲੋਕਦੁਰ੍ਭੇਦਂ ਹਾਰ੍ਦਂ ਤਦ੍ ਦਾਰੁਣਂ ਤਮਃ
ਪਿਆਰੇ, ਜਦੋਂ ਆਤਮ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਘਣੇ ਹਨੇਰੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵੀ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ।
ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਏਵਾਤ੍ਮਭਾਵੇਨ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਪਿ ਨਿਰਞ੍ਜਨਮ੍ । ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਮਲੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਜ੍ਞਾਨਾਦਿਤ੍ਯੇਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ, ਨਿਰਮਲ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਸਿਰਫ ਆਤਮ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤਿਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਂ ਰਾਮ ਬੁਦ੍ਧਤਾਮ੍ ਅਨੁਤਿष੍ਠਤਿ । ਕਲੌ ਹਰਿਰ੍ ਅਮੇਯਾਤ੍ਮਾ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਕਾਰਣਮ੍
ਰਾਮਾ, ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਹਰੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੁਰਤ ਅਣਮਾਪ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧਾਭਿਧਾਨਸ੍ਯ ਮੁਨਿਨਾਥਸ੍ਯ ਰਾਘਵ । ਯੇ ਭਕ੍ਤਿਮਨ੍ਤੋ ਧੀਮਨ੍ਤੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ਮਾਰ੍ਗਾਭਿਕਾਙ੍ਕ੍ਸ਼ਿਣਃ
ਰਾਘਵ, ਜੋ ਲੋਕ ਬੁੱਧ ਜੀ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ, ਸਮਝਦਾਰੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੁੱਧ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਾਤ੍ਰਂ ਵਾ ਮਧ੍ਯਂ ਵਾ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਏਤਯੋਃ । ਅਸ੍ਤੀਤਿ ਹੇਤੂਪਨ੍ਯਾਸੈਰ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਤੇ
ਉਹ ਲੋਕ ਤਰਕ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਕਦੇ ਖਾਲੀ, ਕਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ, ਜਾਂ ਕਦੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਝ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਤੇषਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਹਿ ਵਿਜ੍ਞਾਨਵਿਦੋ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੇ ਕ੍ਸ਼ਯੀਕृਤੇ । ਜਗਦ੍ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਪਰਾਮਰ੍ਸ਼ਮਾਤ੍ਰਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਨੇਤਰਤ੍
ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸਮਝ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਵੈਤ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਭ੍ਰਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਧਾਰਨਾ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਮਧ੍ਯਂ ਮਾਧ੍ਯਮਿਕਾਃ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਕ੍ਸ਼ਣਭਙ੍ਗਵਿਦਃ ਪਰੇ । ਨ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਨ ਚ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਇਦਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਮਾਧਯਮਿਕ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਰਾਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ, ਜੋ ਪਲ-ਪਲ ਦੀ ਨਾਸਵਾਰਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਨਾ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਨਾ ਚੇਤਨਾ, ਬਲਕਿ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੈ।