ਸ੍ਵਨਾਸ਼ੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਮ੍ ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਾ ਯੁਕ੍ਤਿਵਾਦਿਨਃ । ਅਵਜ੍ਞਾਯ ਬਹਿਃ ਕਾਰ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਵਾਨੁਭੂਤ੍ਯਪਲਾਪਿਨਃ
ਜੋ ਲੋਕ ਤਰਕ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਪਣੇ ਨਾਸ ਹੋਣ 'ਚ ਕੋਈ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਬਾਹਰਲੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਵਦ੍ ਅਭਾਵੋ ऽਪਿ ਪ੍ਰਮੈਵ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ । ਅਗ੍ਨ੍ਯਭਾਵੋ ਹਿ ਸ਼ੀਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਸਰ੍ਵਜਨ੍ਤੁषੁ
ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੇ ਰਤਨ, ਗੈਰ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣਾ ਵੀ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਵਰਗਾ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨਾ ਹੋਣੀ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਠੰਡ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ।
ਅਗ੍ਨੇਰ੍ ਧੂਮਤਯਾ ਭਾਗੋ ਯਃ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਪਯੋਦਤਾਮ੍ । ਸਦ੍ਰੂਪਪਰਿਣਾਮੇਨ ਤਦ੍ ਅਗ੍ਨਿਸ੍ ਸੋਮਕਾਰਣਮ੍
ਅੱਗ ਦਾ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਜੋ ਧੂੰਆਂ ਬਣ ਕੇ ਬੱਦਲ ਦੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਰੂਪ ਦੀ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ, ਉਹੀ ਅੱਗ ਚੰਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਅਗ੍ਨਿਰ੍ ਨਾਸ਼ਾਤ੍ਮਕਤਯਾ ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਦ੍ ਅਪ੍ਤਾਂ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਯਤ੍ । ਵਿਨਾਸ਼ਪਰਿਣਾਮੇਨ ਤਦ੍ ਅਗ੍ਨਿਸ੍ ਸੋਮਕਾਰਣਮ੍
ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਆਪਣੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਠੰਡ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾਸ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਰਾਹੀਂ, ਉਹੀ ਅੱਗ ਚੰਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਸਪ੍ਤਾਮ੍ਬੁਧਿਪਯਃ ਪੀਤ੍ਵਾ ਧੂਮੋਦ੍ਗਾਰੇਣ ਵਾਡਵਃ । ਪਯੋਦਤਾਂ ਪ੍ਰਯਾਤੇਨ ਤਦ੍ ਏਵ ਜਨਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ, ਵਾਢਵ ਅੱਗ ਧੂੰਆਂ ਛੱਡਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਣੀ ਬੱਦਲ ਬਣਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬੱਦਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਰ੍ਕਃ ਪੀਤ੍ਵਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾਥਮ੍ ਅਮਾਵਸ੍ਯਾਂ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਉਦ੍ਗਿਰਤ੍ਯ੍ ਅਮਲੇ ਪਕ੍ਸ਼ੇ ਮृਣਾਲਮ੍ ਇਵ ਸਾਰਸਃ
ਸੂਰਜ, ਅਮਾਵਸ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਚਿੱਟੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਚੰਦ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਵਿਚੋਂ ਹੰਸ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।
ਪੀਤ੍ਵਾਮृਤੋਪਮਂ ਸ਼ੀਤਂ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ ਸੋਮਂ ਮੁਖਾਗ੍ਰਗਂ । ਅਬ੍ਭਾਗਮ੍ ਆਪੂਰਯਤਿ ਸ਼ਰੀਰੇ ऽਪਾਨਤਾਂ ਗਤਃ
ਮੂੰਹ ਦੇ ਕੋਨੇ 'ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਠੰਢਾ ਸੋਮ ਪੀ ਕੇ, ਸਾਹ ਜੋ ਅਪਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜਲਾਦ੍ ਅਣੁਤਯਾ ਭਾਗੋ ਯਃ ਪ੍ਰਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਰ੍ਕਰਸ਼੍ਮਿਤਾਮ੍ । ਸਦ੍ਰੂਪਪਰਿਣਾਮੇਨ ਤਜ੍ ਜਲਂ ਵਹ੍ਨਿਕਾਰਣਮ੍
ਪਾਣੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਨਿਕਾ ਹਿੱਸਾ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਦਲ ਕੇ ਅੱਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਸ਼ਾਤ੍ਮਕਤਯਾ ਤੋਯਮ੍ ਔष੍ਣ੍ਯਾਦ੍ ਯਾਤਿ ਯਦ੍ ਅਗ੍ਨਿਤਾਮ੍ । ਵਿਨਾਸ਼ਪਰਿਣਾਮੇਨ ਤਤ੍ ਤੋਯਂ ਵਹ੍ਨਿਕਾਰਣਮ੍
ਪਾਣੀ ਆਪਣੀ ਨਾਸ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਖਾਸੀਅਤ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅੱਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਸ ਅਤੇ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਅੱਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਅਗ੍ਨੇਰ੍ ਵਿਨਾਸ਼ੇ ਸਦ੍ਰੂਪਃ ਪਰਿਣਾਮੋ ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ । ਇਨ੍ਦੋਰ੍ ਨਾਸ਼ੇ ਨਿਘਰ੍षੋਤ੍ਥਪਰਿਣਾਮੋ ਹੁਤਾਸ਼ਨਃ
ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਬਦਲਾਅ, ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਚੰਦ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੰਦ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਘਸਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਾਅ ਅੱਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹੁਤਾਸ਼ੋ ਨਾਸ਼ਮ੍ ਆਗਤ੍ਯ ਸੋਮੋ ਭਵਤਿ ਵੈ ਤਥਾ । ਦਿਵਸੋ ਨਾਸ਼ਮ੍ ਆਗਤ੍ਯ ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ ਭਵਤਿ ਵੈ ਯਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨਾਸ ਹੋ ਕੇ ਸੋਮ (ਚੰਦ) ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦਿਨ ਮੁਕਣ ਤੇ ਰਾਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਮਃਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯੋਸ਼੍ ਛਾਯਾਤਪਯੋਰ੍ ਦਿਨਰਾਤ੍ਰਯੋਃ । ਮਧ੍ਯੇ ਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਰੂਪਂ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੈਰ੍ ਅਪਿ ਨ ਲਭ੍ਯਤੇ
ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਛਾਂ ਤੇ ਧੁੱਪ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਵੱਖਰਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਬੁਧਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਸਨ੍ਧਿਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਆਬਿਲੋ ਯਸ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਏਤਯੋਰ੍ ਏਵ ਤਦ੍ ਵਪੁਃ । ਭਾਵਾਭਾਵੌ ਯਥੈਕਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲਿष੍ਟਾਵ੍ ਏਤੌ ਤਥੈਵ ਹਿ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਮਿਲਾਪ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰਤ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣਾ ਇਕਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਜੋੜ ਹੈ।
ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਚੈਤਨ੍ਯਜਾਡ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਭੂਤਾਨਿ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤਿ ਹਿ । ਯਥਾ ਤਮਃਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾ ਮਹੀਤਲੇ
ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਮੂੜਤਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਨੇਰਾ ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਚਿਦ੍ਰੂਪਜਡਰੂਪਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਆਰਬ੍ਧੇਯਂ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਜਲਾਮृਤਾਭ੍ਯਾਂ ਮਿਸ਼੍ਰਾਭ੍ਯਾਂ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਤਨੁਰ੍ ਇਵੈਨ੍ਦਵੀ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਮੂੜਤਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੀ ਦੇਹ ਪਾਣੀ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਨਲਂ ਸੂਰ੍ਯਂ ਚਿਦ੍ਰੂਪਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਰਾਘਵ । ਜਡਾਤ੍ਮਕਂ ਤਮੋਰੂਪਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸੋਮਸ਼ਰੀਰਕਮ੍
ਰਾਘਵ, ਅੱਗ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਸਮਝੋ। ਹਨੇਰਾ, ਜੋ ਮੂੜਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਦ ਦੀ ਦੇਹ ਸਮਝੋ।
ਚਿਤ੍ਸੂਰ੍ਯੇ ਨਿਰ੍ਮਲੇ ਦृष੍ਟੇ ਤਮੋ ਨਸ਼੍ਯੇਦ੍ ਭਵਾਮਯਃ । ਵ੍ਯੋਮਸੂਰ੍ਯੇ ਬਹਿਰ੍ ਦृष੍ਟੇ ਯਥਾ ਕृष੍ਣਨਿਸ਼ਾਤਮਃ
ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਦਾ ਸੁੱਚਾ ਸੂਰਜ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹੰਝਲ ਅੰਧਕਾਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦਾ ਕਾਲਾ ਹਨੇਰਾ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੋਮਦੇਹੇ ਜਡੇ ਦृष੍ਟੇ ਚਿਤ੍ਤੇਜੋ ऽਸਤ੍ਯਵਦ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਨਿਸ਼ੀਥੇ ਵਿਲਸਚ੍ਚਨ੍ਦ੍ਰੇ ਯਥਾ ਸੌਰਃ ਪ੍ਰਭਾਭਰਃ
ਜਦੋਂ ਚੰਦ ਦਾ ਸੁੰਨ-ਸੁੰਨ ਸਰੀਰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਚਿੱਤ ਦੀ ਚਮਕ ਝੂਠੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੋਣ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ।
ਸੋਮਂ ਪ੍ਰਕਟਯਤ੍ਯ੍ ਅਗ੍ਨਿਸ਼੍ ਚਿਦ੍ ਦੇਹਂ ਸੁਚਿਰਪ੍ਰਭਾ । ਅਗ੍ਨਿਂ ਭਾਸਯਤੀਨ੍ਦੁਸ਼੍ ਚ ਦੇਹਂ ਸ੍ਵਂ ਰੂਪਮ੍ ਅਰ੍ਪਯਨ੍
ਅੱਗ ਚੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਚਿੱਤ ਆਪਣੀ ਲੰਮੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ, ਚੰਦ ਵੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ ਚਮਕਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ ਨਿष੍ਕ੍ਰਿਯਾ ਤ੍ਵ੍ ਅਨਾਭਾਸਾ ਕੇਵਲਾ ਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ । ਆਲੋਕ ਇਵ ਦੀਪੇਨ ਦੇਹੇਨੈਵਾਵਗਮ੍ਯਤੇ
ਚਿੱਤ ਬਿਨਾ ਕਰਤੱਵ, ਬਿਨਾ ਰੂਪ, ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਸਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤਸ਼੍ ਚੇਤ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਤ੍ਵੇਨ ਲਾਭਸ੍ ਸੈਵ ਚ ਸਂਸृਤਿਃ । ਨਿਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਯਾਸ੍ ਤੁ ਨੋ ਲਾਭੋ ਨਿਰ੍ਵਾਣਂ ਚ ਤਦ੍ ਏਵ ਹਿ
ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਲ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਿਲਾਪ ਹੈ ਤੇ ਇਹੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਇਹੀ ਅਸਲ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਲਬ੍ਧਸਤ੍ਤਾਕਾਵ੍ ਏਵਂ ਕੁਡ੍ਯਪ੍ਰਕਾਸ਼ਵਤ੍ । ਅਗ੍ਨੀषੋਮਾਵ੍ ਇਮੌ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਮ੍ਪृਕ੍ਤੌ ਦੇਹਦੇਹਿਨੌ
ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਕੰਧਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗ ਤੇ ਚੰਦ—ਚਿੱਤ ਤੇ ਜੜਤਾ—ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਤੇ ਸਰੀਰਧਾਰੀ।
ਅਤਿਸ਼ਾਯਿਨਿ ਨਿਰ੍ਵਾਣੇ ਜਾਡ੍ਯੇ ਚੈਵਾਤਿਸ਼ਾਯਿਨਿ । ਅਗ੍ਨੇਸ੍ ਸੋਮਸ੍ਯ ਚੈਵਾਙ੍ਗ ਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ ਭਵਤਿ ਕੇਵਲਾ
ਜਦੋਂ ਮੁਕਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਜੜਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਅੱਗ ਤੇ ਸੋਮ ਦੀ ਹਾਲਤ, ਪਿਆਰੇ, ਆਪ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣੋ ऽਗ੍ਨਿਰ੍ ਉष੍ਣਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ ਅਪਾਨਸ਼੍ ਸ਼ੀਤਲਸ਼੍ ਸ਼ਸ਼ੀ । ਛਾਯਾਤਪਵਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਤੌ ਸਂਸ੍ਥਿਤੌ ਮੁਖਮਾਰ੍ਗਗੌ
ਪ੍ਰਾਣ ਅੱਗ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਗਰਮੀ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਅਪਾਨ ਚੰਦ ਹੈ, ਠੰਡੀ ਕੁਦਰਤ ਵਾਲਾ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਛਾਂ ਤੇ ਧੁੱਪ ਵਾਂਗ, ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਅਪਾਨੇ ਸ਼ੀਤਲੇ ਸਤ੍ਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ੍ ਉष੍ਣਃ ਪ੍ਰਾਣਪਾਵਕਃ । ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਮ੍ ਇਵਾਦਰ੍ਸ਼ੇ ਸ ਚ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤਥੈਵ ਹਿ
ਜਦੋਂ ਅਪਾਨ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਅੱਗ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਂਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਓਹ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦਗ੍ਨਿਃ ਪਦ੍ਮਯਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਥਂ ਸੋਮਂ ਵਾਰ੍ਯਾਤ੍ਮਕਂ ਤ੍ਵਿषਾ । ਜਨਯਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਭੂਤ੍ਯੇਹ ਕੁਡ੍ਯਾਲੋਕਂ ਯਥਾ ਬਹਿਃ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅੱਗ ਆਪਣੇ ਚਮਕ ਨਾਲ ਕਮਲ ਦੇ ਯੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ-ਸਰੂਪ ਸੋਮ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਦੀ ਲੋਮਬ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਬਾਹਰ ਦੀ ਕੰਧ 'ਤੇ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਸਂਸृਤ੍ਯਾਦੌ ਹਿ ਯਾ ਕਾਚਿਤ੍ ਸਂਵਿਚ੍ ਛੀਤੋष੍ਣਰੂਪਿਣੀ । ਅਗ੍ਨੀषੋਮਾਭਿਧਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਸੈਵ ਸਰ੍ਗੋ ਨृਣਾਮ੍ ਇਹ
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਗਰਮੀ ਤੇ ਠੰਢ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗ ਤੇ ਸੋਮ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰ ਸੋਮਕਲਾ ਗ੍ਰਸ੍ਤਾ ਕ੍ਸ਼ਣਂ ਸੂਰ੍ਯੇਣ षੋਡਸ਼ੀ । ਮੁਖਾਦ੍ ਵਿਤਸ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਾਗ੍ਰੇ ਤਤ੍ਰ ਬਦ੍ਧਪਦੋ ਭਵ
ਜਿੱਥੇ ਸੋਮ ਦੀ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਕਲਾ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਸੂਰਜ ਦੁਆਰਾ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਿਟਾਸਤ ਦੂਰ, ਉਥੇ ਪੱਕੇ ਪਦ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹੋ।
ਨੂਨਂ ਸੂਰ੍ਯਪਦਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ ਸੋਮੋ ਯਤ੍ਰ ਹृਦਮ੍ਬਰੇ । ਨੂਨਂ ਕੇਵਲਯਾ ਸ੍ਥਿਤ੍ਯਾ ਤਤ੍ਰ ਬਦ੍ਧਪਦੋ ਭਵ
ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਿਲ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਪੱਕੀ ਠਹਿਰਾਈ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਟਿਕਾ ਰਹਿ।
ਔष੍ਣ੍ਯਮ੍ ਅਗ੍ਨਿਸ਼੍ ਚਿਦ੍ ਆਦਿਤ੍ਯਸ਼੍ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਸੋਮ ਉਦਾਹृਤਃ । ਯਤ੍ਰੈਤੌ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਸ੍ਥੌ ਤਤ੍ਰ ਬਦ੍ਧਪਦੋ ਭਵ
ਤਾਪ ਅੱਗ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਤੇ ਠੰਡਕ ਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਰਛਾਂਵੇ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਥੇ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਟਿਕਾ ਰਹਿ।