ਸਚ੍ ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਿ ਸੂਰ੍ਯਮ੍ ਅਗ੍ਨਿਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਬੁਧਾਃ । ਅਸਜ੍ ਜਾਡ੍ਯਂ ਤਮੋ ऽਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਯ੍ ਆਹੁਸ੍ ਸੋਮਂ ਮਣੀषਿਣਃ
ਜੋ pure ਚੇਤਨਾ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਸੂਰਜ ਤੇ ਅੱਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜੜਤਾ, ਅੰਧਕਾਰ, ਅਗਿਆਨ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਚੰਦ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਵਹ੍ਨਿਰ੍ ਵਾਰ੍ਯਾਤ੍ਮਨਸ੍ ਸੋਮਾਦ੍ ਉਦੇਤੀਤਿ ਮੁਨੇ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ । ਸੋਮਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮ੍ ਅਧੁਨਾ ਵਦ ਮੇ ਵਦਤਾਂ ਵਰ
ਮੁਨੀ, ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅੱਗ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਦ ਅੱਗ ਤੋਂ। ਹੁਣ, ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਮੈਨੂੰ ਚੰਦ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ।
ਅਗ੍ਨੀषੋਮੌ ਮਿਥਃ ਕਾਰ੍ਯੇ ਕਾਰਣੇ ਚ ਸ੍ਵਸਂਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਪਰ੍ਯਾਯੇਣ ਸਮੌ ਚੈਤੌ ਪ੍ਰਜਾਯੇਤੇ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍
ਅੱਗ ਤੇ ਚੰਦ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਵਿਚ, ਇਕ-ਦੂਜੇ 'ਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਜਨ੍ਮਾਙ੍ਗ ਬੀਜਾਙ੍ਕੁਰਵਤ੍ ਤਥਾ ਦਿਵਸਰਾਤ੍ਰਿਵਤ੍ । ਸ੍ਥਿਤਿਸ਼੍ ਛਾਯਾਤਪਸਮਾ ਕੇਵਲਾ ਚੈਤਯੋਰ੍ ਭਵੇਤ੍
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਬੀਜ ਤੇ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਛਾਂ ਤੇ ਧੁੱਪ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਲੇ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਤੁਲ੍ਯਕਾਲੋਪਲਮ੍ਭਾ ਹਿ ਮਿਥਸ਼੍ ਛਾਯਾਤਪਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਕੇਵਲੈਕੋਪਲਮ੍ਭਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ ਦਿਵਸਰਾਤ੍ਰਿਵਤ੍
ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਛਾਂ ਤੇ ਧੁੱਪ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਨ ਜਾਂ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਭਾਵਸ਼੍ ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਕਥਿਤੋ ऽਨਯੋਃ । ਸਦ੍ਰੂਪਪਰਿਣਾਮੋਤ੍ਥੋ ਵਿਨਾਸ਼ਪਰਿਣਾਮਜਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਕਾਰਨ ਤੇ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਉਹ ਜੋ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਰੂਪ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਉਹ ਜੋ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਏਕਸ੍ਮਾਦ੍ ਯਦ੍ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵੋ ऽਙ੍ਕੁਰਬੀਜਵਤ੍ । ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਭਾਵੋ ऽਸੌ ਸਦ੍ਰੂਪਪਰਿਣਾਮਜਃ
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਦੂਜਾ ਪਹਿਲੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਕਾਰਨ-ਫਲ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਰੂਪ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਏਕਨਾਸ਼ੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਯ ਯਦ੍ ਭਾਵੋ ਦਿਨਰਾਤ੍ਰਿਵਤ੍ । ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਭਾਵੋ ऽਸੌ ਵਿਨਾਸ਼ਪਰਿਣਾਮਜਃ
ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਦੇ ਮਿਟਣ ਨਾਲ ਰਾਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਕਾਰਨ-ਫਲ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਾਸ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਦ੍ਰੂਪਪਰਿਣਾਮਸ੍ਯ ਮृਦ੍ਘਟਕ੍ਰਮਸਂਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਅਕ੍ਸ਼ੋਪਲਮ੍ਭਾਦ੍ ਇਤਰਤ੍ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਨੋਪਯੁਜ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਰੂਪ ਦਾ ਬਦਲਾਅ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਘੜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੇ ਸਿੱਧਾ ਵੇਖਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਹੋਰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਰਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ।
ਵਿਨਾਸ਼ਪਰਿਣਾਮਸ੍ਯ ਦਿਨਰਾਤ੍ਰਿਕ੍ਰਮਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਅਭਾਵੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਏਕਵਸ੍ਤੂਤ੍ਥੋ ਗਤੋ ਮੁਖ੍ਯਪ੍ਰਮਾਣਤਾਮ੍
ਜਦੋਂ ਨਾਸ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਲੜੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵੀ ਮੁੱਖ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਨਾਸ਼ੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਮ੍ ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਾ ਯੁਕ੍ਤਿਵਾਦਿਨਃ । ਅਵਜ੍ਞਾਯ ਬਹਿਃ ਕਾਰ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਵਾਨੁਭੂਤ੍ਯਪਲਾਪਿਨਃ
ਜੋ ਲੋਕ ਤਰਕ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਪਣੇ ਨਾਸ ਹੋਣ 'ਚ ਕੋਈ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਬਾਹਰਲੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਵਦ੍ ਅਭਾਵੋ ऽਪਿ ਪ੍ਰਮੈਵ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ । ਅਗ੍ਨ੍ਯਭਾਵੋ ਹਿ ਸ਼ੀਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਸਰ੍ਵਜਨ੍ਤੁषੁ
ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੇ ਰਤਨ, ਗੈਰ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣਾ ਵੀ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਵਰਗਾ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨਾ ਹੋਣੀ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਠੰਡ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ।
ਅਗ੍ਨੇਰ੍ ਧੂਮਤਯਾ ਭਾਗੋ ਯਃ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਪਯੋਦਤਾਮ੍ । ਸਦ੍ਰੂਪਪਰਿਣਾਮੇਨ ਤਦ੍ ਅਗ੍ਨਿਸ੍ ਸੋਮਕਾਰਣਮ੍
ਅੱਗ ਦਾ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਜੋ ਧੂੰਆਂ ਬਣ ਕੇ ਬੱਦਲ ਦੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਰੂਪ ਦੀ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ, ਉਹੀ ਅੱਗ ਚੰਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਅਗ੍ਨਿਰ੍ ਨਾਸ਼ਾਤ੍ਮਕਤਯਾ ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਦ੍ ਅਪ੍ਤਾਂ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਯਤ੍ । ਵਿਨਾਸ਼ਪਰਿਣਾਮੇਨ ਤਦ੍ ਅਗ੍ਨਿਸ੍ ਸੋਮਕਾਰਣਮ੍
ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਆਪਣੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਠੰਡ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾਸ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਰਾਹੀਂ, ਉਹੀ ਅੱਗ ਚੰਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਸਪ੍ਤਾਮ੍ਬੁਧਿਪਯਃ ਪੀਤ੍ਵਾ ਧੂਮੋਦ੍ਗਾਰੇਣ ਵਾਡਵਃ । ਪਯੋਦਤਾਂ ਪ੍ਰਯਾਤੇਨ ਤਦ੍ ਏਵ ਜਨਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ, ਵਾਢਵ ਅੱਗ ਧੂੰਆਂ ਛੱਡਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਣੀ ਬੱਦਲ ਬਣਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬੱਦਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਰ੍ਕਃ ਪੀਤ੍ਵਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾਥਮ੍ ਅਮਾਵਸ੍ਯਾਂ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਉਦ੍ਗਿਰਤ੍ਯ੍ ਅਮਲੇ ਪਕ੍ਸ਼ੇ ਮृਣਾਲਮ੍ ਇਵ ਸਾਰਸਃ
ਸੂਰਜ, ਅਮਾਵਸ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਚਿੱਟੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਚੰਦ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਵਿਚੋਂ ਹੰਸ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।
ਪੀਤ੍ਵਾਮृਤੋਪਮਂ ਸ਼ੀਤਂ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ ਸੋਮਂ ਮੁਖਾਗ੍ਰਗਂ । ਅਬ੍ਭਾਗਮ੍ ਆਪੂਰਯਤਿ ਸ਼ਰੀਰੇ ऽਪਾਨਤਾਂ ਗਤਃ
ਮੂੰਹ ਦੇ ਕੋਨੇ 'ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਠੰਢਾ ਸੋਮ ਪੀ ਕੇ, ਸਾਹ ਜੋ ਅਪਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜਲਾਦ੍ ਅਣੁਤਯਾ ਭਾਗੋ ਯਃ ਪ੍ਰਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਰ੍ਕਰਸ਼੍ਮਿਤਾਮ੍ । ਸਦ੍ਰੂਪਪਰਿਣਾਮੇਨ ਤਜ੍ ਜਲਂ ਵਹ੍ਨਿਕਾਰਣਮ੍
ਪਾਣੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਨਿਕਾ ਹਿੱਸਾ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਦਲ ਕੇ ਅੱਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਸ਼ਾਤ੍ਮਕਤਯਾ ਤੋਯਮ੍ ਔष੍ਣ੍ਯਾਦ੍ ਯਾਤਿ ਯਦ੍ ਅਗ੍ਨਿਤਾਮ੍ । ਵਿਨਾਸ਼ਪਰਿਣਾਮੇਨ ਤਤ੍ ਤੋਯਂ ਵਹ੍ਨਿਕਾਰਣਮ੍
ਪਾਣੀ ਆਪਣੀ ਨਾਸ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਖਾਸੀਅਤ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅੱਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਸ ਅਤੇ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਅੱਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਅਗ੍ਨੇਰ੍ ਵਿਨਾਸ਼ੇ ਸਦ੍ਰੂਪਃ ਪਰਿਣਾਮੋ ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ । ਇਨ੍ਦੋਰ੍ ਨਾਸ਼ੇ ਨਿਘਰ੍षੋਤ੍ਥਪਰਿਣਾਮੋ ਹੁਤਾਸ਼ਨਃ
ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਬਦਲਾਅ, ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਚੰਦ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੰਦ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਘਸਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਾਅ ਅੱਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹੁਤਾਸ਼ੋ ਨਾਸ਼ਮ੍ ਆਗਤ੍ਯ ਸੋਮੋ ਭਵਤਿ ਵੈ ਤਥਾ । ਦਿਵਸੋ ਨਾਸ਼ਮ੍ ਆਗਤ੍ਯ ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ ਭਵਤਿ ਵੈ ਯਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨਾਸ ਹੋ ਕੇ ਸੋਮ (ਚੰਦ) ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦਿਨ ਮੁਕਣ ਤੇ ਰਾਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਮਃਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯੋਸ਼੍ ਛਾਯਾਤਪਯੋਰ੍ ਦਿਨਰਾਤ੍ਰਯੋਃ । ਮਧ੍ਯੇ ਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਰੂਪਂ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੈਰ੍ ਅਪਿ ਨ ਲਭ੍ਯਤੇ
ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਛਾਂ ਤੇ ਧੁੱਪ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਵੱਖਰਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਬੁਧਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਸਨ੍ਧਿਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਆਬਿਲੋ ਯਸ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਏਤਯੋਰ੍ ਏਵ ਤਦ੍ ਵਪੁਃ । ਭਾਵਾਭਾਵੌ ਯਥੈਕਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲਿष੍ਟਾਵ੍ ਏਤੌ ਤਥੈਵ ਹਿ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਮਿਲਾਪ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰਤ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣਾ ਇਕਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਜੋੜ ਹੈ।
ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਚੈਤਨ੍ਯਜਾਡ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਭੂਤਾਨਿ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤਿ ਹਿ । ਯਥਾ ਤਮਃਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾ ਮਹੀਤਲੇ
ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਮੂੜਤਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਨੇਰਾ ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਚਿਦ੍ਰੂਪਜਡਰੂਪਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਆਰਬ੍ਧੇਯਂ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਜਲਾਮृਤਾਭ੍ਯਾਂ ਮਿਸ਼੍ਰਾਭ੍ਯਾਂ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਤਨੁਰ੍ ਇਵੈਨ੍ਦਵੀ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਮੂੜਤਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੀ ਦੇਹ ਪਾਣੀ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਨਲਂ ਸੂਰ੍ਯਂ ਚਿਦ੍ਰੂਪਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਰਾਘਵ । ਜਡਾਤ੍ਮਕਂ ਤਮੋਰੂਪਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸੋਮਸ਼ਰੀਰਕਮ੍
ਰਾਘਵ, ਅੱਗ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਸਮਝੋ। ਹਨੇਰਾ, ਜੋ ਮੂੜਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਦ ਦੀ ਦੇਹ ਸਮਝੋ।
ਚਿਤ੍ਸੂਰ੍ਯੇ ਨਿਰ੍ਮਲੇ ਦृष੍ਟੇ ਤਮੋ ਨਸ਼੍ਯੇਦ੍ ਭਵਾਮਯਃ । ਵ੍ਯੋਮਸੂਰ੍ਯੇ ਬਹਿਰ੍ ਦृष੍ਟੇ ਯਥਾ ਕृष੍ਣਨਿਸ਼ਾਤਮਃ
ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਦਾ ਸੁੱਚਾ ਸੂਰਜ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹੰਝਲ ਅੰਧਕਾਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦਾ ਕਾਲਾ ਹਨੇਰਾ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੋਮਦੇਹੇ ਜਡੇ ਦृष੍ਟੇ ਚਿਤ੍ਤੇਜੋ ऽਸਤ੍ਯਵਦ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਨਿਸ਼ੀਥੇ ਵਿਲਸਚ੍ਚਨ੍ਦ੍ਰੇ ਯਥਾ ਸੌਰਃ ਪ੍ਰਭਾਭਰਃ
ਜਦੋਂ ਚੰਦ ਦਾ ਸੁੰਨ-ਸੁੰਨ ਸਰੀਰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਚਿੱਤ ਦੀ ਚਮਕ ਝੂਠੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੋਣ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ।
ਸੋਮਂ ਪ੍ਰਕਟਯਤ੍ਯ੍ ਅਗ੍ਨਿਸ਼੍ ਚਿਦ੍ ਦੇਹਂ ਸੁਚਿਰਪ੍ਰਭਾ । ਅਗ੍ਨਿਂ ਭਾਸਯਤੀਨ੍ਦੁਸ਼੍ ਚ ਦੇਹਂ ਸ੍ਵਂ ਰੂਪਮ੍ ਅਰ੍ਪਯਨ੍
ਅੱਗ ਚੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਚਿੱਤ ਆਪਣੀ ਲੰਮੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ, ਚੰਦ ਵੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ ਚਮਕਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ ਨਿष੍ਕ੍ਰਿਯਾ ਤ੍ਵ੍ ਅਨਾਭਾਸਾ ਕੇਵਲਾ ਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ । ਆਲੋਕ ਇਵ ਦੀਪੇਨ ਦੇਹੇਨੈਵਾਵਗਮ੍ਯਤੇ
ਚਿੱਤ ਬਿਨਾ ਕਰਤੱਵ, ਬਿਨਾ ਰੂਪ, ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਸਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।