ਯਦ੍ ਯਦ੍ ਵ੍ਯੋਮ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗ ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਤਤ੍ਰ ਵਾਯਵਃ । ਪੇਲਵਂ ਮृਦੁ ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤਤ੍ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਚਲਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਅਕਾਸ਼ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ, ਉਥੇ ਹਵਾ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਨਰਮ ਤੇ ਕੋਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਵਾਤੈਰ੍ ਆਹਨ੍ਯਮਾਨਂ ਤਤ੍ ਪਦ੍ਮਾਦਿ ਤਰਲਾਯਤੇ । ਹृਦ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਨਿਕਾषੇਣ ਪਲ੍ਲਵਾਦਿ ਯਥਾ ਤਰੌ
ਹਵਾ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਣ ਕਰਕੇ, ਕਮਲ ਆਦਿ ਫੁੱਲ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੇ ਪੱਤੇ ਤੇ ਕੋਪਲੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਛੁਹਣ ਨਾਲ ਹਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦੇਹੋष੍ਮਕਾਰਣਂ ਸਰ੍ਵਰਸਾਦਿਪਚਨੋਦ੍ਯਤਮ੍ । ਜਨਯਤ੍ਯ੍ ਅਗ੍ਨਿਮ੍ ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਸਙ੍ਘਰ੍षਾਦ੍ ਘਨਵੇਣੁਵਤ੍
ਸਰੀਰ, ਜੋ ਗਰਮੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਸਦਾ ਹਰ ਰਸ ਆਦਿ ਨੂੰ ਪਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਗਾਢੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਰਗੜ ਨਾਲ ਅੱਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜੀਆਂ ਰਗੜ ਕੇ ਅੱਗ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਭਾਵਸ਼ੀਤਸ਼ੀਤਾਤ੍ਮਾ ਦੇਹਸ੍ ਤੇਨੌष੍ਣ੍ਯਮ੍ ਏਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਉਦਿਤੇਨ ਸ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਂ ਭੁਵਨਂ ਭਾਨੁਨਾ ਯਥਾ
ਸਰੀਰ ਆਪਣੀ ਸੁਭਾਵਕ ਠੰਡਕ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਤੋ ਵਿਸਰਦ੍ਰਸ਼੍ਮਿ ਤਤ੍ ਤੇਜਸ੍ ਤਾਰਕਾਕृਤਿ । ਹृਤ੍ਪਦ੍ਮਹੇਮਭ੍ਰਮਰੋ ਯੋਗਿਨਾਂ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਤਾਂ ਗਤਮ੍
ਉਹ ਚਮਕ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਆਪਣੀ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਧੁਮੱਖੀ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਯਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਚਿਨ੍ਤਿਤਂ ਸਤ੍ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਤਿ । ਯੇਨ ਯੋਜਨਲਕ੍ਸ਼ਸ੍ਥਂ ਵਸ੍ਤੁ ਨਿਸ਼੍ਯ੍ ਅਪਿ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਉਹ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਗਿਆ ਗਿਆਨ, ਜਦੋਂ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਐਸਾ ਬਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਸੈਂਕੜੇ ਕੋਸ ਦੂਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਰ੍ ਵਾਡਵਸ੍ਯੇਵ ਜਲਂ ਸਂਸ਼ੁष੍ਕਮ੍ ਇਨ੍ਧਨਮ੍ । ਮਾਂਸਪਙ੍ਕਜषਣ੍ਡਾਢ੍ਯਹृਤ੍ਸਰਃ ਕੋਸ਼ਵਾਸਿਨਃ
ਉਸ ਅੱਗ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਲਈ ਸੁੱਕਾ ਪਾਣੀ ਇੰਦਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦਿਲ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਹਨ, ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਹਾਲ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਅਬ੍ਜਸ਼ੀਤਲਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ ਅਪਾਨਾਤ੍ਮੇਨ੍ਦੁਰ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਇਤੀਨ੍ਦੋਰ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਸ੍ ਸੋ ऽਗ੍ਨਿਰ੍ ਅਗ੍ਨੀषੋਮੌ ਹਿ ਦੇਹਕਃ
ਕਮਲ ਦੀ ਠੰਡਕ ਨੂੰ ਅਪਾਨ ਵਾਯੂ ਦੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਇਹ ਅੱਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਰੀਰ ਅੱਗ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਊष੍ਮਾਤ੍ਮਕਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤੇਜੋऽਰ੍ਕਾਗ੍ਨ੍ਯਭਿਧਂ ਵਿਦੁਃ । ਸ਼ੀਤਾਤ੍ਮਕਂ ਚ ਸੋਮਾਖ੍ਯਮ੍ ਆਭ੍ਯਾਮ੍ ਏਵ ਕृਤਂ ਜਗਤ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਗਰਮੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਅੱਗ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਠੰਡਕ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਦ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨੋਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯਾਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਸਰ੍ਵਂ ਸਦਸਦਾਤ੍ਮਨਾ । ਜਗਦ੍ ਦ੍ਵਯੇਨ ਨਿਰ੍ਵृਤ੍ਤਂ ਤਦ੍ ਏਵੈਵਂ ਵਿਭਜ੍ਯਤੇ
ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ, ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਚ੍ ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਿ ਸੂਰ੍ਯਮ੍ ਅਗ੍ਨਿਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਬੁਧਾਃ । ਅਸਜ੍ ਜਾਡ੍ਯਂ ਤਮੋ ऽਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਯ੍ ਆਹੁਸ੍ ਸੋਮਂ ਮਣੀषਿਣਃ
ਜੋ pure ਚੇਤਨਾ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਸੂਰਜ ਤੇ ਅੱਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜੜਤਾ, ਅੰਧਕਾਰ, ਅਗਿਆਨ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਚੰਦ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਵਹ੍ਨਿਰ੍ ਵਾਰ੍ਯਾਤ੍ਮਨਸ੍ ਸੋਮਾਦ੍ ਉਦੇਤੀਤਿ ਮੁਨੇ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ । ਸੋਮਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮ੍ ਅਧੁਨਾ ਵਦ ਮੇ ਵਦਤਾਂ ਵਰ
ਮੁਨੀ, ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅੱਗ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਦ ਅੱਗ ਤੋਂ। ਹੁਣ, ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਮੈਨੂੰ ਚੰਦ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ।
ਅਗ੍ਨੀषੋਮੌ ਮਿਥਃ ਕਾਰ੍ਯੇ ਕਾਰਣੇ ਚ ਸ੍ਵਸਂਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਪਰ੍ਯਾਯੇਣ ਸਮੌ ਚੈਤੌ ਪ੍ਰਜਾਯੇਤੇ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍
ਅੱਗ ਤੇ ਚੰਦ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਵਿਚ, ਇਕ-ਦੂਜੇ 'ਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਜਨ੍ਮਾਙ੍ਗ ਬੀਜਾਙ੍ਕੁਰਵਤ੍ ਤਥਾ ਦਿਵਸਰਾਤ੍ਰਿਵਤ੍ । ਸ੍ਥਿਤਿਸ਼੍ ਛਾਯਾਤਪਸਮਾ ਕੇਵਲਾ ਚੈਤਯੋਰ੍ ਭਵੇਤ੍
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਬੀਜ ਤੇ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਛਾਂ ਤੇ ਧੁੱਪ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਲੇ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਤੁਲ੍ਯਕਾਲੋਪਲਮ੍ਭਾ ਹਿ ਮਿਥਸ਼੍ ਛਾਯਾਤਪਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਕੇਵਲੈਕੋਪਲਮ੍ਭਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ ਦਿਵਸਰਾਤ੍ਰਿਵਤ੍
ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਛਾਂ ਤੇ ਧੁੱਪ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਨ ਜਾਂ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਭਾਵਸ਼੍ ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਕਥਿਤੋ ऽਨਯੋਃ । ਸਦ੍ਰੂਪਪਰਿਣਾਮੋਤ੍ਥੋ ਵਿਨਾਸ਼ਪਰਿਣਾਮਜਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਕਾਰਨ ਤੇ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਉਹ ਜੋ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਰੂਪ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਉਹ ਜੋ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਏਕਸ੍ਮਾਦ੍ ਯਦ੍ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵੋ ऽਙ੍ਕੁਰਬੀਜਵਤ੍ । ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਭਾਵੋ ऽਸੌ ਸਦ੍ਰੂਪਪਰਿਣਾਮਜਃ
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਦੂਜਾ ਪਹਿਲੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਕਾਰਨ-ਫਲ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਰੂਪ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਏਕਨਾਸ਼ੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਯ ਯਦ੍ ਭਾਵੋ ਦਿਨਰਾਤ੍ਰਿਵਤ੍ । ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਭਾਵੋ ऽਸੌ ਵਿਨਾਸ਼ਪਰਿਣਾਮਜਃ
ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਦੇ ਮਿਟਣ ਨਾਲ ਰਾਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਕਾਰਨ-ਫਲ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਾਸ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਦ੍ਰੂਪਪਰਿਣਾਮਸ੍ਯ ਮृਦ੍ਘਟਕ੍ਰਮਸਂਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਅਕ੍ਸ਼ੋਪਲਮ੍ਭਾਦ੍ ਇਤਰਤ੍ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਨੋਪਯੁਜ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਰੂਪ ਦਾ ਬਦਲਾਅ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਘੜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੇ ਸਿੱਧਾ ਵੇਖਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਹੋਰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਰਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ।
ਵਿਨਾਸ਼ਪਰਿਣਾਮਸ੍ਯ ਦਿਨਰਾਤ੍ਰਿਕ੍ਰਮਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਅਭਾਵੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਏਕਵਸ੍ਤੂਤ੍ਥੋ ਗਤੋ ਮੁਖ੍ਯਪ੍ਰਮਾਣਤਾਮ੍
ਜਦੋਂ ਨਾਸ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਲੜੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵੀ ਮੁੱਖ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਨਾਸ਼ੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਮ੍ ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਾ ਯੁਕ੍ਤਿਵਾਦਿਨਃ । ਅਵਜ੍ਞਾਯ ਬਹਿਃ ਕਾਰ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਵਾਨੁਭੂਤ੍ਯਪਲਾਪਿਨਃ
ਜੋ ਲੋਕ ਤਰਕ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਪਣੇ ਨਾਸ ਹੋਣ 'ਚ ਕੋਈ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਬਾਹਰਲੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਵਦ੍ ਅਭਾਵੋ ऽਪਿ ਪ੍ਰਮੈਵ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ । ਅਗ੍ਨ੍ਯਭਾਵੋ ਹਿ ਸ਼ੀਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਸਰ੍ਵਜਨ੍ਤੁषੁ
ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੇ ਰਤਨ, ਗੈਰ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣਾ ਵੀ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਵਰਗਾ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨਾ ਹੋਣੀ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਠੰਡ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ।
ਅਗ੍ਨੇਰ੍ ਧੂਮਤਯਾ ਭਾਗੋ ਯਃ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਪਯੋਦਤਾਮ੍ । ਸਦ੍ਰੂਪਪਰਿਣਾਮੇਨ ਤਦ੍ ਅਗ੍ਨਿਸ੍ ਸੋਮਕਾਰਣਮ੍
ਅੱਗ ਦਾ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਜੋ ਧੂੰਆਂ ਬਣ ਕੇ ਬੱਦਲ ਦੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਰੂਪ ਦੀ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ, ਉਹੀ ਅੱਗ ਚੰਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਅਗ੍ਨਿਰ੍ ਨਾਸ਼ਾਤ੍ਮਕਤਯਾ ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਦ੍ ਅਪ੍ਤਾਂ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਯਤ੍ । ਵਿਨਾਸ਼ਪਰਿਣਾਮੇਨ ਤਦ੍ ਅਗ੍ਨਿਸ੍ ਸੋਮਕਾਰਣਮ੍
ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਆਪਣੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਠੰਡ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾਸ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਰਾਹੀਂ, ਉਹੀ ਅੱਗ ਚੰਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਸਪ੍ਤਾਮ੍ਬੁਧਿਪਯਃ ਪੀਤ੍ਵਾ ਧੂਮੋਦ੍ਗਾਰੇਣ ਵਾਡਵਃ । ਪਯੋਦਤਾਂ ਪ੍ਰਯਾਤੇਨ ਤਦ੍ ਏਵ ਜਨਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ, ਵਾਢਵ ਅੱਗ ਧੂੰਆਂ ਛੱਡਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਣੀ ਬੱਦਲ ਬਣਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬੱਦਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਰ੍ਕਃ ਪੀਤ੍ਵਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾਥਮ੍ ਅਮਾਵਸ੍ਯਾਂ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਉਦ੍ਗਿਰਤ੍ਯ੍ ਅਮਲੇ ਪਕ੍ਸ਼ੇ ਮृਣਾਲਮ੍ ਇਵ ਸਾਰਸਃ
ਸੂਰਜ, ਅਮਾਵਸ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਚਿੱਟੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਚੰਦ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਵਿਚੋਂ ਹੰਸ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।
ਪੀਤ੍ਵਾਮृਤੋਪਮਂ ਸ਼ੀਤਂ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ ਸੋਮਂ ਮੁਖਾਗ੍ਰਗਂ । ਅਬ੍ਭਾਗਮ੍ ਆਪੂਰਯਤਿ ਸ਼ਰੀਰੇ ऽਪਾਨਤਾਂ ਗਤਃ
ਮੂੰਹ ਦੇ ਕੋਨੇ 'ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਠੰਢਾ ਸੋਮ ਪੀ ਕੇ, ਸਾਹ ਜੋ ਅਪਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜਲਾਦ੍ ਅਣੁਤਯਾ ਭਾਗੋ ਯਃ ਪ੍ਰਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਰ੍ਕਰਸ਼੍ਮਿਤਾਮ੍ । ਸਦ੍ਰੂਪਪਰਿਣਾਮੇਨ ਤਜ੍ ਜਲਂ ਵਹ੍ਨਿਕਾਰਣਮ੍
ਪਾਣੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਨਿਕਾ ਹਿੱਸਾ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਦਲ ਕੇ ਅੱਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਸ਼ਾਤ੍ਮਕਤਯਾ ਤੋਯਮ੍ ਔष੍ਣ੍ਯਾਦ੍ ਯਾਤਿ ਯਦ੍ ਅਗ੍ਨਿਤਾਮ੍ । ਵਿਨਾਸ਼ਪਰਿਣਾਮੇਨ ਤਤ੍ ਤੋਯਂ ਵਹ੍ਨਿਕਾਰਣਮ੍
ਪਾਣੀ ਆਪਣੀ ਨਾਸ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਖਾਸੀਅਤ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅੱਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਸ ਅਤੇ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਅੱਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਅਗ੍ਨੇਰ੍ ਵਿਨਾਸ਼ੇ ਸਦ੍ਰੂਪਃ ਪਰਿਣਾਮੋ ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ । ਇਨ੍ਦੋਰ੍ ਨਾਸ਼ੇ ਨਿਘਰ੍षੋਤ੍ਥਪਰਿਣਾਮੋ ਹੁਤਾਸ਼ਨਃ
ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਬਦਲਾਅ, ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਚੰਦ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੰਦ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਘਸਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਾਅ ਅੱਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।