ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਵਸ੍ਤੁਸ੍ਵਭਾਵਾਖ੍ਯਾ ਯਥਾ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਯਾਤ੍ਮਨਃ । ਸਰ੍ਗਾਦਿਨਾ ਤਥੈਵਾਸੌ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਯਾਤੀਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਚਨਾ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ।
ਅਵਸ੍ਤੁਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾ ਵਸ੍ਤੁਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਅਪਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਹ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗ ਵਸਨ੍ਤੇ ਸ਼ਾਰਦਂ ਫਲਮ੍
ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਕਦੇ ਕਦੇ ਅਸਲ ਵਸਤੂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ, ਪਿਆਰੇ, ਵਸੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦਾ ਫਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵਂਵਿਧਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਾਨਾਨਾਨਾਤਯਾਨਯਾ । ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਕੇਵਲਂ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ; ਇਹ ਹਾਲਤ ਕੇਵਲ ਕਲਪਨਾ ਹੈ।
ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾਦਿਗਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪੂਰਣਾਰ੍ਥਂ ਚ ਖਸ੍ਯ ਵਾ । ਅਣੁਤਾਂ ਸ੍ਥੂਲਤਾਂ ਵਾਪਿ ਕਾਯੋ ऽਯਂ ਨੀਯਤੇ ਕਥਮ੍
ਸੂਖਮ ਛੇਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਜਾਂ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਭਰਨ ਲਈ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਕਿਵੇਂ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਕਾष੍ਠਕ੍ਰਕਚਯੋਸ਼੍ ਸ਼੍ਲੇषਾਦ੍ ਯਥਾ ਚ੍ਛੇਦਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਤਯੋਸ੍ ਸਙ੍ਘਰ੍षਣਾਦ੍ ਅਗ੍ਨਿਸ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਾਜ੍ ਜਾਯਤੇ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਆਰੀ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਕੱਟਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਗੜ ਨਾਲ ਅੱਗ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,
ਮਾਂਸਾਬ੍ਜਯਨ੍ਤ੍ਰਂ ਜਠਰੇ ਸ੍ਥਿਤਂ ਸ਼੍ਲਿष੍ਟਮੁਖਂ ਮਿਥਃ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧਸ੍ਸਮ੍ਮਿਲਨ੍ਮੂਲਂ ਦ੍ਯੁਭੂਮ੍ਯੋਰ੍ ਇਵ ਵੈ ਤਲਮ੍
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਨਾਲ ਬਣੀ ਕਮਲ-ਵਾਂਗ ਯੰਤਰ, ਜਿਸਦੇ ਮੂੰਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਚਿੱਪੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਜੜਾਂ 'ਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯ ਕੁਣ੍ਡਲਿਨੀ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਰ੍ ਨਿਲੀਨਾਨ੍ਤਰ੍ ਨਿਜਾਸ੍ਪਦੇ । ਪਦ੍ਮਰਾਗਸਮੁਦ੍ਗਸ੍ਯ ਕੋਸ਼ੇ ਮੁਕ੍ਤਾਵਲੀ ਯਥਾ
ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਦੇਵੀ ਆਪਣੀ ਥਾਂ 'ਚ ਲੁਕ ਕੇ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਾਲੀ ਵਾਲੇ ਪੱਤਰ ਦੇ ਝਿਲ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹੋਵੇ।
ਆਵਰ੍ਤਫੇਨਮਾਲੇਵ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼ਲਸ਼ਲਾਯਤੇ । ਦਣ੍ਡਾਹਤੇਵ ਭੁਜਗੀ ਸੁਸਨ੍ਨਤਵਿਵਰ੍ਤਨਾ
ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਸਾਂ-ਸਾਂ ਕਰਦੀ ਹਿਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਝਾਗ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਛੜੀ ਨਾਲ ਲੱਗਣ 'ਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੜਦਾ ਹੋਵੇ।
ਦ੍ਯਾਵਾਪृਥਿਵ੍ਯੋਰ੍ ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਾ ਕ੍ਰਿਯੇਵ ਸ੍ਪਨ੍ਦਰੂਪਿਣੀ । ਸਂਵਿਨ੍ਮਧੁਵਿਬੋਧੋਤ੍ਥਾ ਹृਤ੍ਪਦ੍ਮਪੁਟषਟ੍ਪਦੀ
ਉਹ ਆਸਮਾਨ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਪਰ ਰਹੀ ਕਿਰਿਆ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਕੰਪਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮਧੁਮੱਖੀ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਦਿਲ ਦੇ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ 'ਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਪਦ੍ਮਾਦਿ ਬਾਹ੍ਯੈਰ੍ ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰੈਸ੍ ਸਦਾ । ਹृਦਿ ਵ੍ਯਾਧੂਯਤੇ ਵਾਤੈਰ੍ ਅਭ੍ਰਵृਨ੍ਦਮ੍ ਇਵਾਭਿਤਃ
ਇਹ ਸਾਰਾ — ਸ਼ਕਤੀ, ਕਮਲ ਆਦਿ, ਬਾਹਰਲੇ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ — ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਚੌਂਫੇਰ ਵੰਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਦ੍ ਯਦ੍ ਵ੍ਯੋਮ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗ ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਤਤ੍ਰ ਵਾਯਵਃ । ਪੇਲਵਂ ਮृਦੁ ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤਤ੍ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਚਲਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਅਕਾਸ਼ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ, ਉਥੇ ਹਵਾ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਨਰਮ ਤੇ ਕੋਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਵਾਤੈਰ੍ ਆਹਨ੍ਯਮਾਨਂ ਤਤ੍ ਪਦ੍ਮਾਦਿ ਤਰਲਾਯਤੇ । ਹृਦ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਨਿਕਾषੇਣ ਪਲ੍ਲਵਾਦਿ ਯਥਾ ਤਰੌ
ਹਵਾ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਣ ਕਰਕੇ, ਕਮਲ ਆਦਿ ਫੁੱਲ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੇ ਪੱਤੇ ਤੇ ਕੋਪਲੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਛੁਹਣ ਨਾਲ ਹਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦੇਹੋष੍ਮਕਾਰਣਂ ਸਰ੍ਵਰਸਾਦਿਪਚਨੋਦ੍ਯਤਮ੍ । ਜਨਯਤ੍ਯ੍ ਅਗ੍ਨਿਮ੍ ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਸਙ੍ਘਰ੍षਾਦ੍ ਘਨਵੇਣੁਵਤ੍
ਸਰੀਰ, ਜੋ ਗਰਮੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਸਦਾ ਹਰ ਰਸ ਆਦਿ ਨੂੰ ਪਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਗਾਢੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਰਗੜ ਨਾਲ ਅੱਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜੀਆਂ ਰਗੜ ਕੇ ਅੱਗ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਭਾਵਸ਼ੀਤਸ਼ੀਤਾਤ੍ਮਾ ਦੇਹਸ੍ ਤੇਨੌष੍ਣ੍ਯਮ੍ ਏਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਉਦਿਤੇਨ ਸ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਂ ਭੁਵਨਂ ਭਾਨੁਨਾ ਯਥਾ
ਸਰੀਰ ਆਪਣੀ ਸੁਭਾਵਕ ਠੰਡਕ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਤੋ ਵਿਸਰਦ੍ਰਸ਼੍ਮਿ ਤਤ੍ ਤੇਜਸ੍ ਤਾਰਕਾਕृਤਿ । ਹृਤ੍ਪਦ੍ਮਹੇਮਭ੍ਰਮਰੋ ਯੋਗਿਨਾਂ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਤਾਂ ਗਤਮ੍
ਉਹ ਚਮਕ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਆਪਣੀ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਧੁਮੱਖੀ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਯਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਚਿਨ੍ਤਿਤਂ ਸਤ੍ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਤਿ । ਯੇਨ ਯੋਜਨਲਕ੍ਸ਼ਸ੍ਥਂ ਵਸ੍ਤੁ ਨਿਸ਼੍ਯ੍ ਅਪਿ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਉਹ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਗਿਆ ਗਿਆਨ, ਜਦੋਂ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਐਸਾ ਬਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਸੈਂਕੜੇ ਕੋਸ ਦੂਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਰ੍ ਵਾਡਵਸ੍ਯੇਵ ਜਲਂ ਸਂਸ਼ੁष੍ਕਮ੍ ਇਨ੍ਧਨਮ੍ । ਮਾਂਸਪਙ੍ਕਜषਣ੍ਡਾਢ੍ਯਹृਤ੍ਸਰਃ ਕੋਸ਼ਵਾਸਿਨਃ
ਉਸ ਅੱਗ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਲਈ ਸੁੱਕਾ ਪਾਣੀ ਇੰਦਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦਿਲ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਹਨ, ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਹਾਲ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਅਬ੍ਜਸ਼ੀਤਲਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ ਅਪਾਨਾਤ੍ਮੇਨ੍ਦੁਰ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਇਤੀਨ੍ਦੋਰ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਸ੍ ਸੋ ऽਗ੍ਨਿਰ੍ ਅਗ੍ਨੀषੋਮੌ ਹਿ ਦੇਹਕਃ
ਕਮਲ ਦੀ ਠੰਡਕ ਨੂੰ ਅਪਾਨ ਵਾਯੂ ਦੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਇਹ ਅੱਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਰੀਰ ਅੱਗ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਊष੍ਮਾਤ੍ਮਕਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤੇਜੋऽਰ੍ਕਾਗ੍ਨ੍ਯਭਿਧਂ ਵਿਦੁਃ । ਸ਼ੀਤਾਤ੍ਮਕਂ ਚ ਸੋਮਾਖ੍ਯਮ੍ ਆਭ੍ਯਾਮ੍ ਏਵ ਕृਤਂ ਜਗਤ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਗਰਮੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਅੱਗ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਠੰਡਕ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਦ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨੋਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯਾਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਸਰ੍ਵਂ ਸਦਸਦਾਤ੍ਮਨਾ । ਜਗਦ੍ ਦ੍ਵਯੇਨ ਨਿਰ੍ਵृਤ੍ਤਂ ਤਦ੍ ਏਵੈਵਂ ਵਿਭਜ੍ਯਤੇ
ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ, ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਚ੍ ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਿ ਸੂਰ੍ਯਮ੍ ਅਗ੍ਨਿਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਬੁਧਾਃ । ਅਸਜ੍ ਜਾਡ੍ਯਂ ਤਮੋ ऽਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਯ੍ ਆਹੁਸ੍ ਸੋਮਂ ਮਣੀषਿਣਃ
ਜੋ pure ਚੇਤਨਾ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਸੂਰਜ ਤੇ ਅੱਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜੜਤਾ, ਅੰਧਕਾਰ, ਅਗਿਆਨ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਚੰਦ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਵਹ੍ਨਿਰ੍ ਵਾਰ੍ਯਾਤ੍ਮਨਸ੍ ਸੋਮਾਦ੍ ਉਦੇਤੀਤਿ ਮੁਨੇ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ । ਸੋਮਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮ੍ ਅਧੁਨਾ ਵਦ ਮੇ ਵਦਤਾਂ ਵਰ
ਮੁਨੀ, ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅੱਗ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਦ ਅੱਗ ਤੋਂ। ਹੁਣ, ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਮੈਨੂੰ ਚੰਦ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ।
ਅਗ੍ਨੀषੋਮੌ ਮਿਥਃ ਕਾਰ੍ਯੇ ਕਾਰਣੇ ਚ ਸ੍ਵਸਂਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਪਰ੍ਯਾਯੇਣ ਸਮੌ ਚੈਤੌ ਪ੍ਰਜਾਯੇਤੇ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍
ਅੱਗ ਤੇ ਚੰਦ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਵਿਚ, ਇਕ-ਦੂਜੇ 'ਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਜਨ੍ਮਾਙ੍ਗ ਬੀਜਾਙ੍ਕੁਰਵਤ੍ ਤਥਾ ਦਿਵਸਰਾਤ੍ਰਿਵਤ੍ । ਸ੍ਥਿਤਿਸ਼੍ ਛਾਯਾਤਪਸਮਾ ਕੇਵਲਾ ਚੈਤਯੋਰ੍ ਭਵੇਤ੍
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਬੀਜ ਤੇ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਛਾਂ ਤੇ ਧੁੱਪ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਲੇ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਤੁਲ੍ਯਕਾਲੋਪਲਮ੍ਭਾ ਹਿ ਮਿਥਸ਼੍ ਛਾਯਾਤਪਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਕੇਵਲੈਕੋਪਲਮ੍ਭਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ ਦਿਵਸਰਾਤ੍ਰਿਵਤ੍
ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਛਾਂ ਤੇ ਧੁੱਪ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਨ ਜਾਂ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਭਾਵਸ਼੍ ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਕਥਿਤੋ ऽਨਯੋਃ । ਸਦ੍ਰੂਪਪਰਿਣਾਮੋਤ੍ਥੋ ਵਿਨਾਸ਼ਪਰਿਣਾਮਜਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਕਾਰਨ ਤੇ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਉਹ ਜੋ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਰੂਪ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਉਹ ਜੋ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਏਕਸ੍ਮਾਦ੍ ਯਦ੍ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵੋ ऽਙ੍ਕੁਰਬੀਜਵਤ੍ । ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਭਾਵੋ ऽਸੌ ਸਦ੍ਰੂਪਪਰਿਣਾਮਜਃ
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਦੂਜਾ ਪਹਿਲੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਕਾਰਨ-ਫਲ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਰੂਪ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਏਕਨਾਸ਼ੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਯ ਯਦ੍ ਭਾਵੋ ਦਿਨਰਾਤ੍ਰਿਵਤ੍ । ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਭਾਵੋ ऽਸੌ ਵਿਨਾਸ਼ਪਰਿਣਾਮਜਃ
ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਦੇ ਮਿਟਣ ਨਾਲ ਰਾਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਕਾਰਨ-ਫਲ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਾਸ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਦ੍ਰੂਪਪਰਿਣਾਮਸ੍ਯ ਮृਦ੍ਘਟਕ੍ਰਮਸਂਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਅਕ੍ਸ਼ੋਪਲਮ੍ਭਾਦ੍ ਇਤਰਤ੍ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਨੋਪਯੁਜ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਰੂਪ ਦਾ ਬਦਲਾਅ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਘੜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੇ ਸਿੱਧਾ ਵੇਖਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਹੋਰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਰਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ।
ਵਿਨਾਸ਼ਪਰਿਣਾਮਸ੍ਯ ਦਿਨਰਾਤ੍ਰਿਕ੍ਰਮਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਅਭਾਵੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਏਕਵਸ੍ਤੂਤ੍ਥੋ ਗਤੋ ਮੁਖ੍ਯਪ੍ਰਮਾਣਤਾਮ੍
ਜਦੋਂ ਨਾਸ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਲੜੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵੀ ਮੁੱਖ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।