ਤਦਾ ਸਮਸ੍ਤਮ੍ ਏਵੇਮਂ ਖਂ ਪ੍ਲਾਵਯਤਿ ਦੇਹਕਮ੍ । ਨੀਰਨ੍ਧ੍ਰਾ ਪਵਨਾਪੂਰ੍ਣਾ ਭਸ੍ਤ੍ਰੇਵਾਮ੍ਬੁਗਤਂ ਨਰਮ੍
ਉਸ ਵੇਲੇ, ਸਾਰਾ ਅਕਾਸ਼ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਭੱਠੀ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਪਵਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਇਤ੍ਯਭ੍ਯਾਸਵਿਲਾਸੇਨ ਯੋਗੇਨ ਵ੍ਯੋਮਗਾਮਿਤਾਮ੍ । ਯੋਗਿਨਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਚੈਰ੍ ਦੀਨਾਸ੍ ਤੇ ਸੁਦਸ਼ਾਮ੍ ਇਵ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਖੇਡ ਨਾਲ, ਯੋਗੀ ਉੱਚੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਨਾਡਿਪ੍ਰਵਾਹੇਣ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਕੁਣ੍ਡਲਿਨੀ ਯਦਾ । ਬਹਿਰ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵਪ੍ਰਵਾਹੇਣ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਮੂਰ੍ਧਨਿ
ਜਦੋਂ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਕੇਂਦਰੀ ਨਾਡੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨਾਲ, ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਉੱਤੇ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਉੱਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਰੇਚਕੇਨ ਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ਨਾਡ੍ਯਨ੍ਤਰਨਿਰੋਧਿਨਾ । ਮੁਹੂਰ੍ਤਂ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ਆਪ੍ਨੋਤਿ ਤਦਾ ਵ੍ਯੋਮਗਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਸਾਸ਼ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ, ਜੋ ਨਾਡੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਠਹਿਰਾਅ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਕੀਦृਸ਼ਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਨਯਨਾਂਸ਼ੁਗਣਂ ਵਿਨਾ । ਅਨ੍ਯੇषਾਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਏਵਂ ਕਥਂ ਭਵੇਤ੍
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ? ਤੇ ਹੋਰ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਨ ਕੇਚਨ ਮਹਾਬਾਹੋ ਭੂਚਰੇਣ ਨਭਸ਼੍ਚਰਾਃ । ਅਦਿਵ੍ਯੈਰ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਜ੍ਞਾਨੈਰ੍ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਪੁਰੁषੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ
ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ, ਜਿਹੜੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਆਮ ਹੈ, ਦਿਵਿਆ ਨਹੀਂ।
ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਦੂਰਸਂਸ੍ਥੇਨ ਬੁਦ੍ਧਿਨੇਤ੍ਰੇਣ ਰਾਘਵ । ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯੋਮਗਾਸ੍ ਸਿਦ੍ਧਾਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਤ੍ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਦਾ ਅਪਿ
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਧ ਲੋਕ ਵੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹੋਣ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਵਲੋਕਨਂ ਯਦ੍ਵਤ੍ ਤਦ੍ਵਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਾਵਲੋਕਨਮ੍ । ਕੇਵਲੋ ऽਯਂ ਵਿਸ਼ੇषੋ ਯਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਸ੍ਥਿਰਾਰ੍ਥਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਰਕ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿਚ ਇੱਛਿਤ ਫਲ 'ਤੇ ਪੱਕੀ ਟਿਕਾਵਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਮੁਖਾਦ੍ ਬਹਿਰ੍ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਰੇਚਕਾਭ੍ਯਾਸਯੁਕ੍ਤਿਤਃ । ਪ੍ਰਾਣੇ ਚਿਰਂ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਨੀਤੇ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਪਰਾਂ ਪੁਰੀਮ੍
ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਸਾਹ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦਵਾਦਸ਼ਾਂਤ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਕਸਰਤ ਨਾਲ, ਜਦ ਸਾਹ ਉਥੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਦ ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਯ ਕਥਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਨ ਚਲਤਿ ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਵਕ੍ਤਾਰਸ੍ ਸਾਨੁਕਮ੍ਪਾ ਹਿ ਦੁष੍ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੇ ऽਪਿ ਨ ਖੇਦਿਨਃ
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੀ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਿਵੇਂ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ? ਦਯਾਲੂ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਔਖੇ ਸਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਥੱਕਦੇ ਨਹੀਂ।
ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਵਸ੍ਤੁਸ੍ਵਭਾਵਾਖ੍ਯਾ ਯਥਾ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਯਾਤ੍ਮਨਃ । ਸਰ੍ਗਾਦਿਨਾ ਤਥੈਵਾਸੌ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਯਾਤੀਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਚਨਾ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ।
ਅਵਸ੍ਤੁਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾ ਵਸ੍ਤੁਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਅਪਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਹ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗ ਵਸਨ੍ਤੇ ਸ਼ਾਰਦਂ ਫਲਮ੍
ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਕਦੇ ਕਦੇ ਅਸਲ ਵਸਤੂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ, ਪਿਆਰੇ, ਵਸੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦਾ ਫਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵਂਵਿਧਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਾਨਾਨਾਨਾਤਯਾਨਯਾ । ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਕੇਵਲਂ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ; ਇਹ ਹਾਲਤ ਕੇਵਲ ਕਲਪਨਾ ਹੈ।
ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾਦਿਗਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪੂਰਣਾਰ੍ਥਂ ਚ ਖਸ੍ਯ ਵਾ । ਅਣੁਤਾਂ ਸ੍ਥੂਲਤਾਂ ਵਾਪਿ ਕਾਯੋ ऽਯਂ ਨੀਯਤੇ ਕਥਮ੍
ਸੂਖਮ ਛੇਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਜਾਂ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਭਰਨ ਲਈ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਕਿਵੇਂ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਕਾष੍ਠਕ੍ਰਕਚਯੋਸ਼੍ ਸ਼੍ਲੇषਾਦ੍ ਯਥਾ ਚ੍ਛੇਦਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਤਯੋਸ੍ ਸਙ੍ਘਰ੍षਣਾਦ੍ ਅਗ੍ਨਿਸ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਾਜ੍ ਜਾਯਤੇ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਆਰੀ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਕੱਟਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਗੜ ਨਾਲ ਅੱਗ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,
ਮਾਂਸਾਬ੍ਜਯਨ੍ਤ੍ਰਂ ਜਠਰੇ ਸ੍ਥਿਤਂ ਸ਼੍ਲਿष੍ਟਮੁਖਂ ਮਿਥਃ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧਸ੍ਸਮ੍ਮਿਲਨ੍ਮੂਲਂ ਦ੍ਯੁਭੂਮ੍ਯੋਰ੍ ਇਵ ਵੈ ਤਲਮ੍
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਨਾਲ ਬਣੀ ਕਮਲ-ਵਾਂਗ ਯੰਤਰ, ਜਿਸਦੇ ਮੂੰਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਚਿੱਪੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਜੜਾਂ 'ਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯ ਕੁਣ੍ਡਲਿਨੀ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਰ੍ ਨਿਲੀਨਾਨ੍ਤਰ੍ ਨਿਜਾਸ੍ਪਦੇ । ਪਦ੍ਮਰਾਗਸਮੁਦ੍ਗਸ੍ਯ ਕੋਸ਼ੇ ਮੁਕ੍ਤਾਵਲੀ ਯਥਾ
ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਦੇਵੀ ਆਪਣੀ ਥਾਂ 'ਚ ਲੁਕ ਕੇ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਾਲੀ ਵਾਲੇ ਪੱਤਰ ਦੇ ਝਿਲ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹੋਵੇ।
ਆਵਰ੍ਤਫੇਨਮਾਲੇਵ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼ਲਸ਼ਲਾਯਤੇ । ਦਣ੍ਡਾਹਤੇਵ ਭੁਜਗੀ ਸੁਸਨ੍ਨਤਵਿਵਰ੍ਤਨਾ
ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਸਾਂ-ਸਾਂ ਕਰਦੀ ਹਿਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਝਾਗ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਛੜੀ ਨਾਲ ਲੱਗਣ 'ਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੜਦਾ ਹੋਵੇ।
ਦ੍ਯਾਵਾਪृਥਿਵ੍ਯੋਰ੍ ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਾ ਕ੍ਰਿਯੇਵ ਸ੍ਪਨ੍ਦਰੂਪਿਣੀ । ਸਂਵਿਨ੍ਮਧੁਵਿਬੋਧੋਤ੍ਥਾ ਹृਤ੍ਪਦ੍ਮਪੁਟषਟ੍ਪਦੀ
ਉਹ ਆਸਮਾਨ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਪਰ ਰਹੀ ਕਿਰਿਆ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਕੰਪਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮਧੁਮੱਖੀ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਦਿਲ ਦੇ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ 'ਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਪਦ੍ਮਾਦਿ ਬਾਹ੍ਯੈਰ੍ ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰੈਸ੍ ਸਦਾ । ਹृਦਿ ਵ੍ਯਾਧੂਯਤੇ ਵਾਤੈਰ੍ ਅਭ੍ਰਵृਨ੍ਦਮ੍ ਇਵਾਭਿਤਃ
ਇਹ ਸਾਰਾ — ਸ਼ਕਤੀ, ਕਮਲ ਆਦਿ, ਬਾਹਰਲੇ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ — ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਚੌਂਫੇਰ ਵੰਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਦ੍ ਯਦ੍ ਵ੍ਯੋਮ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗ ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਤਤ੍ਰ ਵਾਯਵਃ । ਪੇਲਵਂ ਮृਦੁ ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤਤ੍ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਚਲਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਅਕਾਸ਼ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ, ਉਥੇ ਹਵਾ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਨਰਮ ਤੇ ਕੋਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਵਾਤੈਰ੍ ਆਹਨ੍ਯਮਾਨਂ ਤਤ੍ ਪਦ੍ਮਾਦਿ ਤਰਲਾਯਤੇ । ਹृਦ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਨਿਕਾषੇਣ ਪਲ੍ਲਵਾਦਿ ਯਥਾ ਤਰੌ
ਹਵਾ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਣ ਕਰਕੇ, ਕਮਲ ਆਦਿ ਫੁੱਲ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੇ ਪੱਤੇ ਤੇ ਕੋਪਲੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਛੁਹਣ ਨਾਲ ਹਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦੇਹੋष੍ਮਕਾਰਣਂ ਸਰ੍ਵਰਸਾਦਿਪਚਨੋਦ੍ਯਤਮ੍ । ਜਨਯਤ੍ਯ੍ ਅਗ੍ਨਿਮ੍ ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਸਙ੍ਘਰ੍षਾਦ੍ ਘਨਵੇਣੁਵਤ੍
ਸਰੀਰ, ਜੋ ਗਰਮੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਸਦਾ ਹਰ ਰਸ ਆਦਿ ਨੂੰ ਪਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਗਾਢੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਰਗੜ ਨਾਲ ਅੱਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜੀਆਂ ਰਗੜ ਕੇ ਅੱਗ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਭਾਵਸ਼ੀਤਸ਼ੀਤਾਤ੍ਮਾ ਦੇਹਸ੍ ਤੇਨੌष੍ਣ੍ਯਮ੍ ਏਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਉਦਿਤੇਨ ਸ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਂ ਭੁਵਨਂ ਭਾਨੁਨਾ ਯਥਾ
ਸਰੀਰ ਆਪਣੀ ਸੁਭਾਵਕ ਠੰਡਕ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਤੋ ਵਿਸਰਦ੍ਰਸ਼੍ਮਿ ਤਤ੍ ਤੇਜਸ੍ ਤਾਰਕਾਕृਤਿ । ਹृਤ੍ਪਦ੍ਮਹੇਮਭ੍ਰਮਰੋ ਯੋਗਿਨਾਂ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਤਾਂ ਗਤਮ੍
ਉਹ ਚਮਕ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਆਪਣੀ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਧੁਮੱਖੀ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਯਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਚਿਨ੍ਤਿਤਂ ਸਤ੍ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਤਿ । ਯੇਨ ਯੋਜਨਲਕ੍ਸ਼ਸ੍ਥਂ ਵਸ੍ਤੁ ਨਿਸ਼੍ਯ੍ ਅਪਿ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਉਹ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਗਿਆ ਗਿਆਨ, ਜਦੋਂ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਐਸਾ ਬਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਸੈਂਕੜੇ ਕੋਸ ਦੂਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਰ੍ ਵਾਡਵਸ੍ਯੇਵ ਜਲਂ ਸਂਸ਼ੁष੍ਕਮ੍ ਇਨ੍ਧਨਮ੍ । ਮਾਂਸਪਙ੍ਕਜषਣ੍ਡਾਢ੍ਯਹृਤ੍ਸਰਃ ਕੋਸ਼ਵਾਸਿਨਃ
ਉਸ ਅੱਗ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਲਈ ਸੁੱਕਾ ਪਾਣੀ ਇੰਦਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦਿਲ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਹਨ, ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਹਾਲ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਅਬ੍ਜਸ਼ੀਤਲਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ ਅਪਾਨਾਤ੍ਮੇਨ੍ਦੁਰ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਇਤੀਨ੍ਦੋਰ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਸ੍ ਸੋ ऽਗ੍ਨਿਰ੍ ਅਗ੍ਨੀषੋਮੌ ਹਿ ਦੇਹਕਃ
ਕਮਲ ਦੀ ਠੰਡਕ ਨੂੰ ਅਪਾਨ ਵਾਯੂ ਦੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਇਹ ਅੱਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਰੀਰ ਅੱਗ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਊष੍ਮਾਤ੍ਮਕਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤੇਜੋऽਰ੍ਕਾਗ੍ਨ੍ਯਭਿਧਂ ਵਿਦੁਃ । ਸ਼ੀਤਾਤ੍ਮਕਂ ਚ ਸੋਮਾਖ੍ਯਮ੍ ਆਭ੍ਯਾਮ੍ ਏਵ ਕृਤਂ ਜਗਤ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਗਰਮੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਅੱਗ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਠੰਡਕ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਦ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨੋਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯਾਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਸਰ੍ਵਂ ਸਦਸਦਾਤ੍ਮਨਾ । ਜਗਦ੍ ਦ੍ਵਯੇਨ ਨਿਰ੍ਵृਤ੍ਤਂ ਤਦ੍ ਏਵੈਵਂ ਵਿਭਜ੍ਯਤੇ
ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ, ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।