ਦੁष੍ਕਾਲਵ੍ਯਵਹਾਰੇਣ ਦੁष੍ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਫੁਰਣੇਨ ਚ । ਦੁਰ੍ਜਨਾਸਙ੍ਗਦੋषੇਣ ਦੁਰ੍ਭਾਵੋਦ੍ਭਵਨੇਨ ਚ
ਗਲਤ ਸਮੇਂ ਕੰਮ ਕਰਨ, ਮੰਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ, ਮੰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਾੜੇ ਹਾਲਾਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਵੀ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਕ੍ਸ਼ੀਣਤ੍ਵਾਦ੍ ਵਾ ਪ੍ਰਪੂਰ੍ਣਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਾਡਿष੍ਵ੍ ਅਸੁਖਸਂਸृਤੌ । ਪ੍ਰਾਣੇ ਵਿਧੁਰਤਾਂ ਯਾਤੇ ਕੁਪਥੇਵ ਨਵਾਧ੍ਵਗੇ
ਚਾਹੇ ਕਮੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਾਧਾ, ਜਦੋਂ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿਚ ਉਲਝਣ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨਵੇਂ ਤੇ ਠੇੜੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਦੌਸ੍ਸ੍ਥਿਤ੍ਯਕਾਰਣਂ ਦੋषਾਦ੍ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ ਦੇਹੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਨਦ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਾਵृਣ੍ਨਿਦਾਘਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਇਵਾਕਾਰਵਿਪਰ੍ਯਯਃ
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਮੀ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਬੇਚੈਨੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਦੀ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੀਂਹ ਜਾਂ ਗਰਮੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨੀ ਵੈਹਿਕੀ ਵਾਪਿ ਸ਼ੁਭਾ ਵਾਪ੍ਯ੍ ਅਸ਼ੁਭਾ ਮਤਿਃ । ਯੈਵਾਧਿਕਾ ਸੈਵ ਤਥਾ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਯੋਜਯਤਿ ਕ੍ਰਮੇ
ਚਾਹੇ ਮਨ ਦੀ ਸੋਚ ਪੁਰਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਹੋਵੇ, ਚੰਗੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾੜੀ, ਜੋ ਵੀ ਵਧੀਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਰਾਹ ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਧਯੋ ਵ੍ਯਾਧਯਸ਼੍ ਚੈਵਂ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਭੂਤਪਞ੍ਚਕੇ । ਕਥਂ ਸ਼ृਣੁ ਵਿਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਰਾਘਵਾਣਾਂ ਕੁਲੋਦ੍ਵਹ
ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਤੇ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਰਾਘਵਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦ੍ਵਿਵਿਧੋ ਹ੍ਯ੍ ਆਧਿਰ੍ ਅਸ੍ਤੀਹ ਸਾਮਾਨ੍ਯਸ੍ ਸਾਰ ਏਵ ਚ । ਵ੍ਯਵਹਾਰਸ੍ ਤੁ ਸਾਮਾਨ੍ਯਸ੍ ਸਾਰੋ ਜਨ੍ਮਮਯਸ੍ ਸ੍ਮृਤਃ
ਇੱਥੇ ਦੁੱਖ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਆਮ ਤੇ ਮੂਲ; ਆਮ ਦੁੱਖ ਰੋਜ਼ਮਰ੍ਹਾ ਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੂਲ ਦੁੱਖ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਨਾਭਿਮਤੇਨੈਵ ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਵਹਾਰਿਕਾਃ । ਆਧਿਕ੍ਸ਼ਯੇਣਾਧਿਭਵਾਃ ਕ੍ਸ਼ੀਯਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨਚਾਹੀ ਚੀਜ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਮ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਦੁੱਖ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਰੋਗ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਨਾ ਸਾਰੋ ਨਾਧਿਰ੍ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਰਾਘਵ । ਭੂਯੋ ਰਜ੍ਜ੍ਵਵਬੋਧੇਨ ਰਜ੍ਜੁਸਰ੍ਪੋ ਹਿ ਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਅਸਲ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਹੇ ਰਾਘਵ। ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਸਮਝਣ ਦੀ ਭੁੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣਣ ਨਾਲ ਹੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਆਧਿਵ੍ਯਾਧਿਵਿਲਾਸਾਨਾਂ ਰਾਮ ਸਾਰਾਧਿਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯਃ । ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਮੂਲਹਾ ਪ੍ਰਾਵृਣ੍ਨਦੀਵ ਤਟਵੀਰੁਧਾਮ੍
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਅਸਲ ਦੁੱਖ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਣਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਖੇਡ ਦਾ ਮੂਲ ਨਾਸ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਲਹਿਰ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਗੀਆਂ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਨਾਧਿਜਾ ਵ੍ਯਾਧਯਸ੍ ਤੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਨ੍ਤ੍ਰਸ਼ੁਭਕ੍ਰਮੈਃ । ਚਿਕਿਤ੍ਸਕਾਦਿਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਕ੍ਤੈਰ੍ ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਭ੍ਰੈਰ੍ ਇਵਾਤਪਾਃ
ਜੋ ਰੋਗ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਉਹ ਦਵਾਈ, ਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਚੰਗੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ, ਡਾਕਟਰਾਂ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਨਾਨਮਨ੍ਤ੍ਰੌषਧੋਪਾਯਵਕ੍ਤॄਣ੍ਯ੍ ਅਧਿਗਤਾਨਿ ਚ । ਤ੍ਵਯਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਕਿਮ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਉਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ
ਤੂੰ ਨ੍ਹਾਉਣ, ਮੰਤ੍ਰ, ਦਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿਦਿਆ ਦੀਆਂ ਸਿਖਲਾਈਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈਂ; ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ?
ਆਧੇਃ ਕਥਂ ਭਵੇਦ੍ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਕਥਂ ਚ ਸ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦ੍ ਇਤਰਯਾ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰਪੁਣ੍ਯਾਦਿਪੂਰ੍ਵਯਾ
ਕਿਸੇ ਦੁਖ ਤੋਂ ਬਿਮਾਰੀ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਦਵਾਈਆਂ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਤ੍ਰ, ਪੂਣ ਤੇ ਹੋਰ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤੇ ਵਿਧੁਰਿਤੇ ਦੇਹਸ੍ ਸਮ੍ਯਙ੍ ਨਾਨੁਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਯਮ੍ । ਯਥਾ ਹਿ ਰੁषਿਤੋ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ ਅਗ੍ਰਮ੍ ਏਵ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਉਲਝਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ।
ਅਨਪੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਯਥਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮ੍ ਅਮਾਰ੍ਗਮ੍ ਅਨੁਧਾਵਤਿ । ਪ੍ਰਕृਤਂ ਮਾਰ੍ਗਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਸ਼ਰਾਰ੍ਤੋ ਹਰਿਣੋ ਯਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਜਖਮੀ ਹਿਰਣ ਆਪਣੀ ਮੱਤ ਖੋ ਕੇ ਸਹੀ ਰਾਹ ਛੱਡ ਕੇ ਗਲਤ ਰਾਹ ਤੇ ਦੌੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਵੀ ਬਿਨਾ ਸੋਚੇ-ਸਮਝੇ ਜੋ ਮਿਲੇ, ਉਸੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ੋਭਾਤ੍ ਸਾਮ੍ਯਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਵਹਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯਵਃ । ਦੇਹੇ ਗਜਘਟਾਰ੍ਤਾਨਿ ਪਯਾਂਸੀਵ ਸਰਿਤ੍ਤਟੇ
ਉਲਝਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜੀਵਨ ਵਾਯੂ ਆਪਣਾ ਸੰਤੁਲਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਐਸੇ ਵਗਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਹਲਚਲ ਨਾਲ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਸਮਂ ਵਹਤਿ ਪ੍ਰਾਣੇ ਨਾਡ੍ਯੋ ਯਾਨ੍ਤਿ ਵਿਸਂਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ । ਅਸਮ੍ਯਕ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤੇ ਭੂਪੇ ਯਥਾ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਕ੍ਰਮਾਃ
ਜਦ ਜੀਵਨ ਵਾਯੂ ਅਣਸੁੰਘੇ ਵਗਦੇ ਹਨ, ਨਾਡੀਆਂ ਵੀ ਗੜਬੜ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਅਸਥਿਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪੜਾਅ ਵੀ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕਾਸ਼੍ਚਿਨ੍ ਨਾਡ੍ਯਃ ਪ੍ਰਪੂਰ੍ਣਤ੍ਵਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਕਾਸ਼੍ਚਿਚ੍ ਚ ਰਿਕ੍ਤਤਾਮ੍ । ਪ੍ਰਾਣੇ ਵਿਧੁਰਿਤੇ ਦੇਸ਼ੇ ਸਰ੍ਵਰ੍ਤੌ ਸਰਿਤੋ ਯਥਾ
ਕਈ ਨਾਡੀਆਂ ਪੂਰੀ ਭਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦ ਜੀਵਨ ਵਾਯੂ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਦਰਿਆ ਕਦੇ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਦੇ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕੁਜੀਰ੍ਣਤ੍ਵਮ੍ ਅਜੀਰ੍ਣਤ੍ਵਮ੍ ਅਤਿਜੀਰ੍ਣਤ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਵਾ । ਦੋषਾਯੈਵ ਪ੍ਰਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਾਣਸਞ੍ਚਾਰਦੁष੍ਕ੍ਰਮੈਃ
ਜਦ ਜੀਵਨ ਵਾਯੂ ਦੀ ਚਲਣ ਗੜਬੜ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਖਾਣਾ ਕਦੇ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਚਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਦੇ ਪਚਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਰੋਗ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਯਥਾ ਕਾष੍ਠਾਨਿ ਨਯਤਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਦੇਸ਼ਂ ਸਰਿਦ੍ਰਯਃ । ਤਥਾਨ੍ਨਾਨਿ ਨਯਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣਵਾਤਸ੍ ਸ੍ਵਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਯਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੀ ਲਹਿਰ ਲੱਕੜਾਂ ਨੂੰ ਜਿਸ ਥਾਂ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਹਵਾ ਖਾਣੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਾਨ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਨਾਨਿ ਵਿਰੋਧੇਨ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਕੇ । ਤਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਵ੍ਯਾਧਿਤਾਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਪਰਿਣਾਮਸ੍ਵਭਾਵਤਃ
ਜੋ ਖਾਣਾ ਅੰਦਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਅਣ-ਮਿਲਾਪ ਕਰਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਦਲਣ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ ਆਧੇਰ੍ ਭਵੇਦ੍ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ ਆਧ੍ਯਭਾਵਾਚ੍ ਚ ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਯਥਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਸ਼੍ ਚ ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਧਯਸ੍ ਤਤ੍ਕ੍ਰਮਂ ਸ਼ृਣੁ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖ ਤੋਂ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਦੁਖ ਦੂਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਰੋਗ ਵੀ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਸੁਣ।
ਯਥਾ ਵਿਰੇਕਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਹਰੀਤਕ੍ਯਸ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ । ਭਾਵਨਾਵਸ਼ਤਃ ਕਾਰ੍ਯਂ ਤਥਾ ਯਰਲਵਾਦਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਹਰੜ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਪਖਾਣਾ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਯਰਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਯਾ ਪੁਣ੍ਯਯਾ ਸਾਧੋ ਕ੍ਰਿਯਯਾ ਸਾਧੁਸੇਵਯਾ । ਮਨਃ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਵੈਮਲ੍ਯਂ ਨਿਕषੇਣੇਵ ਕਾਞ੍ਚਨਮ੍
ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨੇਕ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ, ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਸੌਟੀ ਨਾਲ ਸੋਨਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਆਨਨ੍ਦੋ ਵਰ੍ਧਤੇ ਦੇਹੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਚੇਤਸਿ ਰਾਘਵ । ਪੂਰ੍ਣੇਨ੍ਦਾਵ੍ ਉਦਿਤੇ ਵ੍ਯਭ੍ਰੇ ਨੈਰ੍ਮਲ੍ਯਂ ਭੁਵਨੇ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ ਤੇ ਮਨ ਸਾਫ਼ ਹੋਵੇ, ਰਾਘਵ, ਖੁਸ਼ੀ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਨਿਰਬਾਦ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ਼ੁਦ੍ਧੌ ਵਹਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਤੇ ਕ੍ਰਮੇਣ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯਵਃ । ਜਰਯਨ੍ਤਿ ਤਥਾਨ੍ਨਾਨਿ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ ਤੇਨ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਣਾ ਪਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਧਿਵ੍ਯਾਧ੍ਯੋਰ੍ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੌ ਨਾਸ਼ੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕ੍ਰਮੌ ਤ੍ਵਯਿ । ਕੁਣ੍ਡਲਿਨ੍ਯਾਃ ਕਥਾਯੋਗਾਦ੍ ਅਧੁਨਾ ਪ੍ਰਕृਤਂ ਸ਼ृਣੁ
ਤੈਨੂੰ ਆਫਤ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਤੇ ਮਿਟਣ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਆਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਹੁਣ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਦੀ ਕਥਾ ਬਾਰੇ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸੁਣ।
ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਾਪਰਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਜੀਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਥਮਾਸ਼੍ਰਯਮ੍ । ਵਿਦ੍ਧਿ ਕੁਣ੍ਡਲਿਨੀਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਆਮੋਦਸ੍ਯੇਵ ਮਞ੍ਜਰੀਮ੍
ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਠ-ਅੰਗੀ ਨਗਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਠਿਕਾਣਾ ਸਮਝੋ। ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਦੀ ਮੰਜਰੀ ਮਹਿਕ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਸੁਖ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।
ਤਾਂ ਯਦਾ ਪੂਰਕਾਭ੍ਯਾਸਾਦ੍ ਆਪੂਰ੍ਯ ਸ੍ਥੀਯਤੇ ਚਿਰਮ੍ । ਤਦੈਤਿ ਮੈਰਵਂ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਂ ਕਾਯਸ੍ਯਾਪੀਨਤਾ ਤਥਾ
ਜਦੋਂ ਪੂਰਕ ਪ੍ਰਣਾਇਾਮ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਢਿੱਕਾ ਅਤੇ ਠੋਸਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾ ਪੂਰਕਪੂਰ੍ਣਾਨ੍ਤਰ੍ ਅਮੁਕ੍ਤਪ੍ਰਾਣਮਾਰੁਤਮ੍ । ਨੀਯਤੇ ਸਂਵਿਦੈਵੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸੋਢਘਰ੍ਮਕ੍ਲਮਸ਼੍ਰਮਂ
ਜਦੋਂ ਪੂਰਕ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਾਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੀਵਨ-ਵਾਹਕ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਉਪਰ ਵੱਲ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਰਮੀ, ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਸਹਿ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਪੀ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੇਵੋਚ੍ਚੈਰ੍ ਯਾਤਿ ਦਣ੍ਡੋਪਮਾਂ ਗਤਾ । ਨਾਡੀਸ੍ ਸਰ੍ਵਾਸ੍ ਸਮਾਦਾਯ ਦੇਹੇ ਬਦ੍ਧਾ ਲਤੋਪਮਾ
ਫਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਘੀ ਹਿਲਾਉਣ ਤੇ ਉੱਚੀ ਲਹਿਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਜੋਰ ਨਾਲ ਉੱਠਦੀ ਹੈ ਤੇ ਦੰਡ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਲਤਾ ਵਾਂਗ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।