ਸਮਸ੍ਤੈਵੋਰ੍ਧ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਾ ਯਦਿ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਨ ਧਾਰ੍ਯਤੇ । ਤਤ੍ ਪੁਮਾਨ੍ ਮृਤ੍ਯੁਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਤਯਾ ਨਿਰ੍ਗਤਯਾ ਬਲਾਤ੍
ਜੇ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਵੇ ਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੋਕੀ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਇਹ ਤਾਕਤ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੌਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਥਾਤ੍ਮਨਿ ਚੇਤ੍ ਤਿष੍ਠੇਤ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵੋਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਗਮਾਗਮਮ੍ । ਤਜ੍ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ ਜਾਯਤੇ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ ਮਲਮਾਰੁਤਰੋਧਤਃ
ਜੇ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਹ ਤਾਕਤ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹੇ, ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਜਾਣਾ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਮਲ ਤੇ ਹਵਾ ਰੁਕਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਾਮਾਨ੍ਯਨਾਡੀਵੈਧੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵ੍ਯਾਧਿਸਮ੍ਭਵਃ । ਪ੍ਰਧਾਨਨਾਡੀਵੈਧੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਧਾਨਵ੍ਯਾਧਿਸਮ੍ਭਵਃ
ਆਮ ਨਾਡੀਆਂ ਦੇ ਗੜਬੜ ਹੋਣ ਨਾਲ ਆਮ ਬਿਮਾਰੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਮੁੱਖ ਨਾਡੀਆਂ ਦੇ ਗੜਬੜ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮੁੱਖ ਬਿਮਾਰੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਿਂਵਿਨਾਸ਼ਾਃ ਕਿਮੁਤ੍ਪਾਦਾਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰ । ਆਧਯੋ ਵ੍ਯਾਧਯਸ਼੍ ਚੈਵ ਯਥਾਵਤ੍ ਕਥਯਾਸ਼ੁ ਮੇ
ਹੇ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹਨ? ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਠੀਕ ਤੇ ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ।
ਆਧਯੋ ਵ੍ਯਾਧਯਸ਼੍ ਚੈਵ ਦ੍ਵਯਂ ਦੁਃਖਸ੍ਯ ਕਾਰਣਮ੍ । ਤਨ੍ਨਿਵृਤ੍ਤਿਂ ਸੁਖਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਯੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਮਨ ਦੇ ਦੁਖ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ — ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਹੀ ਦੁਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ; ਤੇ ਜਦ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਿਥਃ ਕਦਾਚਿਜ੍ ਜਾਯੇਤੇ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਸਮਮ੍ ਏਵ ਤੁ । ਪਰ੍ਯਾਯੇਣ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਤਾਵ੍ ਆਧਿਵ੍ਯਾਧੀ ਸ਼ਰੀਰਕੇ
ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਹ ਦੁਖ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਕੱਠੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਬਾਰੀ-ਬਾਰੀ ਦੋਹਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦੇਹਦੁਃਖਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਵ੍ਯਾਧਿਮ੍ ਆਧ੍ਯਾਖ੍ਯਂ ਵਾਸਨਾਮਯਮ੍ । ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਮੂਲੇ ਹਿ ਤੇ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਪਰਿਕ੍ਸ਼ਯੇ
ਸਰੀਰ ਦਾ ਦੁਖ ਲੋਕ ਬਿਮਾਰੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜ ਹੈ ਜੋ ਲੁਕਵੇਂ ਮਨ ਦੇ ਰੁਝਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਦੀ ਕਮੀ ਹੋਣ ਤੇ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਅਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਵਸ਼ਤਸ੍ ਸ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮਣਂ ਵਿਨਾ । ਹृਦਿ ਤਾਨਵਮ੍ ਉਜ੍ਝਤ੍ਸੁ ਰਾਗਦ੍ਵੇषੇष੍ਵ੍ ਅਨਾਰਤਮ੍
ਜੋ ਅਸਲ ਸੱਚ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਗਾਵ ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਝੂਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਦਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮ੍ ਇਦਂ ਨੇਤਿ ਜਾਡ੍ਯਾਨ੍ਧ੍ਯਘਨਮੋਹਦਾਃ । ਆਧਯਸ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਵਰ੍षਾਸੁ ਮਿਹਿਕਾ ਇਵ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਸੋਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ 'ਇਹ ਮਿਲ ਗਿਆ' ਜਾਂ 'ਇਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ', ਤੇ ਜੜਤਾ, ਅੰਧਤਾ ਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ ਘਿਰ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਉਠਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਧੁੰਦ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭृਸ਼ਂ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤੀष੍ਵ੍ ਇਚ੍ਛਾਸੁ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਾਚ੍ ਚੇਤਸ੍ਯ੍ ਅਨਿਰ੍ਜਿਤੇ । ਦੁਰਨ੍ਨਾਭ੍ਯਵਹਾਰੇਣ ਦੁਰ੍ਦੇਸ਼ਾਕ੍ਰਮਣੇਨ ਚ
ਜਦੋਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਮਨ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਗਲਤ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਜਾਂ ਗਲਤ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਦੁष੍ਕਾਲਵ੍ਯਵਹਾਰੇਣ ਦੁष੍ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਫੁਰਣੇਨ ਚ । ਦੁਰ੍ਜਨਾਸਙ੍ਗਦੋषੇਣ ਦੁਰ੍ਭਾਵੋਦ੍ਭਵਨੇਨ ਚ
ਗਲਤ ਸਮੇਂ ਕੰਮ ਕਰਨ, ਮੰਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ, ਮੰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਾੜੇ ਹਾਲਾਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਵੀ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਕ੍ਸ਼ੀਣਤ੍ਵਾਦ੍ ਵਾ ਪ੍ਰਪੂਰ੍ਣਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਾਡਿष੍ਵ੍ ਅਸੁਖਸਂਸृਤੌ । ਪ੍ਰਾਣੇ ਵਿਧੁਰਤਾਂ ਯਾਤੇ ਕੁਪਥੇਵ ਨਵਾਧ੍ਵਗੇ
ਚਾਹੇ ਕਮੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਾਧਾ, ਜਦੋਂ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿਚ ਉਲਝਣ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨਵੇਂ ਤੇ ਠੇੜੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਦੌਸ੍ਸ੍ਥਿਤ੍ਯਕਾਰਣਂ ਦੋषਾਦ੍ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ ਦੇਹੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਨਦ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਾਵृਣ੍ਨਿਦਾਘਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਇਵਾਕਾਰਵਿਪਰ੍ਯਯਃ
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਮੀ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਬੇਚੈਨੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਦੀ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੀਂਹ ਜਾਂ ਗਰਮੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨੀ ਵੈਹਿਕੀ ਵਾਪਿ ਸ਼ੁਭਾ ਵਾਪ੍ਯ੍ ਅਸ਼ੁਭਾ ਮਤਿਃ । ਯੈਵਾਧਿਕਾ ਸੈਵ ਤਥਾ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਯੋਜਯਤਿ ਕ੍ਰਮੇ
ਚਾਹੇ ਮਨ ਦੀ ਸੋਚ ਪੁਰਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਹੋਵੇ, ਚੰਗੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾੜੀ, ਜੋ ਵੀ ਵਧੀਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਰਾਹ ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਧਯੋ ਵ੍ਯਾਧਯਸ਼੍ ਚੈਵਂ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਭੂਤਪਞ੍ਚਕੇ । ਕਥਂ ਸ਼ृਣੁ ਵਿਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਰਾਘਵਾਣਾਂ ਕੁਲੋਦ੍ਵਹ
ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਤੇ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਰਾਘਵਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦ੍ਵਿਵਿਧੋ ਹ੍ਯ੍ ਆਧਿਰ੍ ਅਸ੍ਤੀਹ ਸਾਮਾਨ੍ਯਸ੍ ਸਾਰ ਏਵ ਚ । ਵ੍ਯਵਹਾਰਸ੍ ਤੁ ਸਾਮਾਨ੍ਯਸ੍ ਸਾਰੋ ਜਨ੍ਮਮਯਸ੍ ਸ੍ਮृਤਃ
ਇੱਥੇ ਦੁੱਖ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਆਮ ਤੇ ਮੂਲ; ਆਮ ਦੁੱਖ ਰੋਜ਼ਮਰ੍ਹਾ ਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੂਲ ਦੁੱਖ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਨਾਭਿਮਤੇਨੈਵ ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਵਹਾਰਿਕਾਃ । ਆਧਿਕ੍ਸ਼ਯੇਣਾਧਿਭਵਾਃ ਕ੍ਸ਼ੀਯਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨਚਾਹੀ ਚੀਜ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਮ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਦੁੱਖ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਰੋਗ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਨਾ ਸਾਰੋ ਨਾਧਿਰ੍ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਰਾਘਵ । ਭੂਯੋ ਰਜ੍ਜ੍ਵਵਬੋਧੇਨ ਰਜ੍ਜੁਸਰ੍ਪੋ ਹਿ ਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਅਸਲ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਹੇ ਰਾਘਵ। ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਸਮਝਣ ਦੀ ਭੁੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣਣ ਨਾਲ ਹੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਆਧਿਵ੍ਯਾਧਿਵਿਲਾਸਾਨਾਂ ਰਾਮ ਸਾਰਾਧਿਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯਃ । ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਮੂਲਹਾ ਪ੍ਰਾਵृਣ੍ਨਦੀਵ ਤਟਵੀਰੁਧਾਮ੍
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਅਸਲ ਦੁੱਖ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਣਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਖੇਡ ਦਾ ਮੂਲ ਨਾਸ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਲਹਿਰ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਗੀਆਂ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਨਾਧਿਜਾ ਵ੍ਯਾਧਯਸ੍ ਤੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਨ੍ਤ੍ਰਸ਼ੁਭਕ੍ਰਮੈਃ । ਚਿਕਿਤ੍ਸਕਾਦਿਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਕ੍ਤੈਰ੍ ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਭ੍ਰੈਰ੍ ਇਵਾਤਪਾਃ
ਜੋ ਰੋਗ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਉਹ ਦਵਾਈ, ਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਚੰਗੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ, ਡਾਕਟਰਾਂ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਨਾਨਮਨ੍ਤ੍ਰੌषਧੋਪਾਯਵਕ੍ਤॄਣ੍ਯ੍ ਅਧਿਗਤਾਨਿ ਚ । ਤ੍ਵਯਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਕਿਮ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਉਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ
ਤੂੰ ਨ੍ਹਾਉਣ, ਮੰਤ੍ਰ, ਦਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿਦਿਆ ਦੀਆਂ ਸਿਖਲਾਈਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈਂ; ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ?
ਆਧੇਃ ਕਥਂ ਭਵੇਦ੍ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਕਥਂ ਚ ਸ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦ੍ ਇਤਰਯਾ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰਪੁਣ੍ਯਾਦਿਪੂਰ੍ਵਯਾ
ਕਿਸੇ ਦੁਖ ਤੋਂ ਬਿਮਾਰੀ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਦਵਾਈਆਂ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਤ੍ਰ, ਪੂਣ ਤੇ ਹੋਰ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤੇ ਵਿਧੁਰਿਤੇ ਦੇਹਸ੍ ਸਮ੍ਯਙ੍ ਨਾਨੁਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਯਮ੍ । ਯਥਾ ਹਿ ਰੁषਿਤੋ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ ਅਗ੍ਰਮ੍ ਏਵ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਉਲਝਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ।
ਅਨਪੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਯਥਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮ੍ ਅਮਾਰ੍ਗਮ੍ ਅਨੁਧਾਵਤਿ । ਪ੍ਰਕृਤਂ ਮਾਰ੍ਗਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਸ਼ਰਾਰ੍ਤੋ ਹਰਿਣੋ ਯਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਜਖਮੀ ਹਿਰਣ ਆਪਣੀ ਮੱਤ ਖੋ ਕੇ ਸਹੀ ਰਾਹ ਛੱਡ ਕੇ ਗਲਤ ਰਾਹ ਤੇ ਦੌੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਵੀ ਬਿਨਾ ਸੋਚੇ-ਸਮਝੇ ਜੋ ਮਿਲੇ, ਉਸੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ੋਭਾਤ੍ ਸਾਮ੍ਯਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਵਹਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯਵਃ । ਦੇਹੇ ਗਜਘਟਾਰ੍ਤਾਨਿ ਪਯਾਂਸੀਵ ਸਰਿਤ੍ਤਟੇ
ਉਲਝਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜੀਵਨ ਵਾਯੂ ਆਪਣਾ ਸੰਤੁਲਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਐਸੇ ਵਗਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਹਲਚਲ ਨਾਲ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਸਮਂ ਵਹਤਿ ਪ੍ਰਾਣੇ ਨਾਡ੍ਯੋ ਯਾਨ੍ਤਿ ਵਿਸਂਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ । ਅਸਮ੍ਯਕ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤੇ ਭੂਪੇ ਯਥਾ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਕ੍ਰਮਾਃ
ਜਦ ਜੀਵਨ ਵਾਯੂ ਅਣਸੁੰਘੇ ਵਗਦੇ ਹਨ, ਨਾਡੀਆਂ ਵੀ ਗੜਬੜ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਅਸਥਿਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪੜਾਅ ਵੀ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕਾਸ਼੍ਚਿਨ੍ ਨਾਡ੍ਯਃ ਪ੍ਰਪੂਰ੍ਣਤ੍ਵਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਕਾਸ਼੍ਚਿਚ੍ ਚ ਰਿਕ੍ਤਤਾਮ੍ । ਪ੍ਰਾਣੇ ਵਿਧੁਰਿਤੇ ਦੇਸ਼ੇ ਸਰ੍ਵਰ੍ਤੌ ਸਰਿਤੋ ਯਥਾ
ਕਈ ਨਾਡੀਆਂ ਪੂਰੀ ਭਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦ ਜੀਵਨ ਵਾਯੂ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਦਰਿਆ ਕਦੇ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਦੇ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕੁਜੀਰ੍ਣਤ੍ਵਮ੍ ਅਜੀਰ੍ਣਤ੍ਵਮ੍ ਅਤਿਜੀਰ੍ਣਤ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਵਾ । ਦੋषਾਯੈਵ ਪ੍ਰਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਾਣਸਞ੍ਚਾਰਦੁष੍ਕ੍ਰਮੈਃ
ਜਦ ਜੀਵਨ ਵਾਯੂ ਦੀ ਚਲਣ ਗੜਬੜ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਖਾਣਾ ਕਦੇ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਚਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਦੇ ਪਚਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਰੋਗ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਯਥਾ ਕਾष੍ਠਾਨਿ ਨਯਤਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਦੇਸ਼ਂ ਸਰਿਦ੍ਰਯਃ । ਤਥਾਨ੍ਨਾਨਿ ਨਯਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣਵਾਤਸ੍ ਸ੍ਵਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਯਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੀ ਲਹਿਰ ਲੱਕੜਾਂ ਨੂੰ ਜਿਸ ਥਾਂ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਹਵਾ ਖਾਣੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਾਨ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਨਾਨਿ ਵਿਰੋਧੇਨ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਕੇ । ਤਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਵ੍ਯਾਧਿਤਾਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਪਰਿਣਾਮਸ੍ਵਭਾਵਤਃ
ਜੋ ਖਾਣਾ ਅੰਦਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਅਣ-ਮਿਲਾਪ ਕਰਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਦਲਣ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।