ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਵਾਸਨਾਃ ਕੇਚਿਦ੍ ਯਥਾ ਸ੍ਥਾਵਰਜਾਤਯਃ । ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਵਾਸਨਾਃ ਕੇਚਿਦ੍ ਯਥਾ ਨਰਸੁਰਾਦਯਃ
ਕੁਝ ਜੀਵ, ਜਿਵੇਂ ਅਡੋਲ ਜਾਤੀਆਂ, ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਸੁੱਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਦੇਵਤੇ, ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਜਾਗ ਰਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ੍ਵਵਾਸਨਾਬਿਲਾਃ ਕੇਚਿਦ੍ ਯਥਾ ਵੈ ਤਿਰ੍ਯਗਾਦਯਃ । ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ੀਣਵਾਸਨਾਃ ਕੇਚਿਦ੍ ਯਥੈਤੇ ਮੋਕ੍ਸ਼ਭਾਗਿਨਃ
ਕੁਝ ਜੀਵ, ਜਿਵੇਂ ਪਸ਼ੂ ਆਦਿ, ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਯਥਾਸ੍ਵਾਸ੍ਵ੍ ਏਵ ਸਂਵਿਤ੍ਸੁ ਮਨੋਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਕृਤਾਃ । ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਦਿਸਂਯੁਕ੍ਤੈਃ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਃ ਪਞ੍ਚਕਰਾਸ਼ਿਭਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿਚ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ, ਹੱਥ, ਪੈਰ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ,
ਤਿਰ੍ਯਗਾਦਿਭਿਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯੈਰ੍ ਅਨ੍ਯਾਸ੍ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਃ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਿਤਾਃ । ਸ੍ਥਾਵਰਾਦਿਭਿਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯੈਰ੍ ਅਨ੍ਯਥਾ ਸਂਵਿਦਃ ਕृਤਾਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਸ਼ੂ ਆਦਿ, ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਹੋਰ, ਜਿਵੇਂ ਪੌਦੇ ਤੇ ਅਡੋਲ ਜੀਵ, ਵਿਚ ਚੇਤਨਾ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਇਤਿ ਸਾਧੋ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤੀਮੇ ਚਿਤ੍ਰਾਃ ਪਞ੍ਚਕਰਾਸ਼ਯਃ । ਰੂਪੈਰ੍ ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਮਧ੍ਯੇषੁ ਚਲਾਚਲਜਡਾਜਡੈਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਭਲੇ ਮਨੁੱਖ, ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਗੁੱਝੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ—ਕਦੇ ਬਦਲਦੇ, ਕਦੇ ਨਾ ਬਦਲਦੇ, ਕਦੇ ਜੀਵੰਤ, ਕਦੇ ਨਿਰਜੀਵ—ਆਰੰਭ, ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਏषਾਮ੍ ਏਕੋ ਹਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਪਰਮਾਣੁਰ੍ ਮਹਾਮਤੇ । ਬੀਜਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਵृਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਸਰ੍ਗਾਣਾਂ ਤੇष੍ਵ੍ ਇਮਾਨਿ ਤੁ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਇਕੋ ਇਕ ਮਨ ਦੀ ਛੋਟੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗ ਪੁष੍ਪਾਣਿ ਵਿषਯਾਮੋਦਵਨ੍ਤਿ ਹਿ । ਇਚ੍ਛਾਭ੍ਰਮਰ੍ਯੋ ਰਾਜਨ੍ਤ੍ਯੋ ਮਞ੍ਜਰ੍ਯਸ਼੍ ਚਞ੍ਚਲਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਃ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਹਨ, ਜੋ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਸੁਆਦ ਨਾਲ ਮਹਕਦੇ ਹਨ; ਇੱਛਾਵਾਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਕਰਮ ਚਲਾਕ ਤੇ ਹਿਲਦੀਆਂ ਟਹਣੀਆਂ ਹਨ।
ਲੋਕਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਗੁਚ੍ਛਾਨਿ ਗੁਲ੍ਮਾ ਮਲਯਮੇਰਵਃ । ਪਲ੍ਲਵਾਨੀਹ ਜਲਦਾ ਲਤਾਲੀਲਾ ਦਿਸ਼ੋ ਦਸ਼
ਹੋਰ ਲੋਕ ਗੁੱਝੇ ਹਨ, ਜੰਗਲ ਮਲਯ ਤੇ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਬੱਦਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਤੇ ਦਸ ਦਿਸਾਵਾਂ ਖੇਡਦੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਹਨ।
ਵਰ੍ਤਮਾਨਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਚ ਯਾਨਿ ਤੁ । ਜਗਨ੍ਤਿ ਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਿ ਫਲਾਨਿ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ
ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਜੋ ਜੀਵ ਅੱਜ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜਾਂ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਣਗਣਤ ਜਗਤ—all ਇਹ ਫਲ ਹਨ।
ਏਵਂਬੀਜਾਸ੍ ਤ ਏਤੇ ਹਿ ਰਾਮ ਪਞ੍ਚਕਪਾਦਪਾਃ । ਸ੍ਵਯਂ ਸ੍ਵਭਾਵਾਜ੍ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸ੍ਵਯਂ ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਕਾਲਤਃ
ਹੇ ਰਾਮ, ਇਹ ਪੰਜ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੀਜਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਆਪ ਉੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਯਂ ਨਾਨਾਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਚਿਰਂ ਜਾਡ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤਿ ਚ । ਸੁਵਿਵਿਕ੍ਤਾਸ਼੍ ਸ਼ਮਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਤਰਙ੍ਗਾ ਇਵ ਤੋਯਧੇਃ
ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੁੰਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਅਚਾਨਕ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ।
ਯਤੋ ਯਾਨ੍ਤਿ ਸਮੁਤ੍ਸੇਧਂ ਯਤੋ ਯਾਨ੍ਤਿ ਸ਼ਮਂ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਏਤੇ ਜਾਡ੍ਯਵਿਵੇਕਾਭ੍ਯਾਂ ਤਰਙ੍ਗਾ ਇਵ ਤੋਯਧੇਃ
ਜਿਥੇ ਇਹ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਲਹਿਰਾਂ ਜੜਤਾ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਯੇ ਵਿਵੇਕਵਸ਼ਤੋ ਲਯਂ ਗਤਾ ਰਾਮ ਪਞ੍ਚਕਵਿਲਾਸਰਾਸ਼ਯਃ । ਤੇ ਨ ਭੂਯ ਇਹ ਯਾਨ੍ਤਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਿਂ ਪ੍ਰਭ੍ਰਮਨ੍ਤਿ ਜਗਤੀਤਰੇ ਮੁਹੁਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆਪਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਹ ਮੁੜ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੇ, ਪਰ ਹੋਰ ਲੋਕ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਏਤਤ੍ ਪਞ੍ਚਕਬੀਜਂ ਯਤ੍ ਕੁਣ੍ਡਲਿਨ੍ਯਾਂ ਤਦ੍ ਅਨ੍ਤਰੇ । ਪ੍ਰਾਣਮਾਰੁਤਰੂਪੇਣ ਤਸ੍ਯਾਂ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਸਰ੍ਵਦਾ
ਇਹ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੀ ਬੀਜ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਾਨ੍ਤਃ ਕੁਣ੍ਡਲਿਨੀ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸਂਵਿਤ੍ਕਲਾਮਲਾ । ਕਲੋਕ੍ਤਾ ਕਲਨੇਨਾਸ਼ੁ ਕਥਿਤਾ ਚੇਤਨੇਨ ਚਿਤ੍
ਅੰਦਰਲੀ ਕੁੰਡਲਿਨੀ, ਜੋ ਕੰਪਨ, ਛੂਹ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਕਲਾ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ 'ਕਲਾ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਚਿਤ ਦੇ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ 'ਚੇਤਨਾ' ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜੀਵਨਾਜ੍ ਜੀਵਤਾਂ ਯਾਤਾ ਮਨਨਾਚ੍ ਚ ਮਨਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ ਸੈਵ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਬੋਧਾਦ੍ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਾ
ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੋਚਣ ਤੋਂ ਮਨ ਵਜੋਂ ਟਿਕਦੀ ਹੈ; ਇਰਾਦੇ ਤੋਂ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਇਰਾਦਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਹ ਬੁਧੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰਕਲਾਂ ਯਾਤਾ ਸੈषਾ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਾਭਿਧਾ । ਸ੍ਥਿਤਾ ਕੁਣ੍ਡਲਿਨੀ ਦੇਹੇ ਜੀਵਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਅਨੁਤ੍ਤਮਾ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ 'ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਪਾਨਤਾਮ੍ ਉਪਾਗਤ੍ਯ ਸਤਤਂ ਪ੍ਰਵਹਤ੍ਯ੍ ਅਧਃ । ਸਮਾਨਨਾਮ੍ਨੀ ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਾ ਉਦਾਨਾਖ੍ਯੋਪਰਿਸ੍ਥਿਤਾ
ਅਪਾਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਸਮਾਨ ਵਜੋਂ, ਇਹ ਵਿਚਕਾਰ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਦਾਨ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ, ਇਹ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਧਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਪਾਨਰੂਪੈਵ ਮਧ੍ਯੇ ਸੋਮ੍ਯੈਵ ਸਰ੍ਵਦਾ । ਪृष੍ਠਾਦ੍ ਉਦਾਨਰੂਪੈਵ ਪੁਂਸਸ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਹੇਠਾਂ, ਇਹ ਅਪਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਵਿਚਕਾਰ, ਸਦਾ ਸੋਮ ਵਜੋਂ; ਪਿੱਛੇ, ਉਦਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਯਤ੍ਨਮ੍ ਅਧੋ ਯਾਤਾ ਯਦਿ ਯਤ੍ਨਾਨ੍ ਨ ਧਾਰ੍ਯਤੇ । ਤਤ੍ ਪੁਮਾਨ੍ ਮृਤਿਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਤਯਾ ਨਿਰ੍ਗਤਯਾ ਬਲਾਤ੍
ਜੇਕਰ ਹਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰੋਕੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਮਸ੍ਤੈਵੋਰ੍ਧ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਾ ਯਦਿ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਨ ਧਾਰ੍ਯਤੇ । ਤਤ੍ ਪੁਮਾਨ੍ ਮृਤ੍ਯੁਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਤਯਾ ਨਿਰ੍ਗਤਯਾ ਬਲਾਤ੍
ਜੇ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਵੇ ਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੋਕੀ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਇਹ ਤਾਕਤ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੌਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਥਾਤ੍ਮਨਿ ਚੇਤ੍ ਤਿष੍ਠੇਤ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵੋਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਗਮਾਗਮਮ੍ । ਤਜ੍ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ ਜਾਯਤੇ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ ਮਲਮਾਰੁਤਰੋਧਤਃ
ਜੇ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਹ ਤਾਕਤ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹੇ, ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਜਾਣਾ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਮਲ ਤੇ ਹਵਾ ਰੁਕਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਾਮਾਨ੍ਯਨਾਡੀਵੈਧੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵ੍ਯਾਧਿਸਮ੍ਭਵਃ । ਪ੍ਰਧਾਨਨਾਡੀਵੈਧੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਧਾਨਵ੍ਯਾਧਿਸਮ੍ਭਵਃ
ਆਮ ਨਾਡੀਆਂ ਦੇ ਗੜਬੜ ਹੋਣ ਨਾਲ ਆਮ ਬਿਮਾਰੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਮੁੱਖ ਨਾਡੀਆਂ ਦੇ ਗੜਬੜ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮੁੱਖ ਬਿਮਾਰੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਿਂਵਿਨਾਸ਼ਾਃ ਕਿਮੁਤ੍ਪਾਦਾਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰ । ਆਧਯੋ ਵ੍ਯਾਧਯਸ਼੍ ਚੈਵ ਯਥਾਵਤ੍ ਕਥਯਾਸ਼ੁ ਮੇ
ਹੇ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹਨ? ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਠੀਕ ਤੇ ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ।
ਆਧਯੋ ਵ੍ਯਾਧਯਸ਼੍ ਚੈਵ ਦ੍ਵਯਂ ਦੁਃਖਸ੍ਯ ਕਾਰਣਮ੍ । ਤਨ੍ਨਿਵृਤ੍ਤਿਂ ਸੁਖਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਯੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਮਨ ਦੇ ਦੁਖ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ — ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਹੀ ਦੁਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ; ਤੇ ਜਦ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਿਥਃ ਕਦਾਚਿਜ੍ ਜਾਯੇਤੇ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਸਮਮ੍ ਏਵ ਤੁ । ਪਰ੍ਯਾਯੇਣ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਤਾਵ੍ ਆਧਿਵ੍ਯਾਧੀ ਸ਼ਰੀਰਕੇ
ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਹ ਦੁਖ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਕੱਠੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਬਾਰੀ-ਬਾਰੀ ਦੋਹਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦੇਹਦੁਃਖਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਵ੍ਯਾਧਿਮ੍ ਆਧ੍ਯਾਖ੍ਯਂ ਵਾਸਨਾਮਯਮ੍ । ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਮੂਲੇ ਹਿ ਤੇ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਪਰਿਕ੍ਸ਼ਯੇ
ਸਰੀਰ ਦਾ ਦੁਖ ਲੋਕ ਬਿਮਾਰੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜ ਹੈ ਜੋ ਲੁਕਵੇਂ ਮਨ ਦੇ ਰੁਝਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਦੀ ਕਮੀ ਹੋਣ ਤੇ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਅਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਵਸ਼ਤਸ੍ ਸ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮਣਂ ਵਿਨਾ । ਹृਦਿ ਤਾਨਵਮ੍ ਉਜ੍ਝਤ੍ਸੁ ਰਾਗਦ੍ਵੇषੇष੍ਵ੍ ਅਨਾਰਤਮ੍
ਜੋ ਅਸਲ ਸੱਚ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਗਾਵ ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਝੂਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਦਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮ੍ ਇਦਂ ਨੇਤਿ ਜਾਡ੍ਯਾਨ੍ਧ੍ਯਘਨਮੋਹਦਾਃ । ਆਧਯਸ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਵਰ੍षਾਸੁ ਮਿਹਿਕਾ ਇਵ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਸੋਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ 'ਇਹ ਮਿਲ ਗਿਆ' ਜਾਂ 'ਇਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ', ਤੇ ਜੜਤਾ, ਅੰਧਤਾ ਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ ਘਿਰ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਉਠਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਧੁੰਦ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭृਸ਼ਂ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤੀष੍ਵ੍ ਇਚ੍ਛਾਸੁ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਾਚ੍ ਚੇਤਸ੍ਯ੍ ਅਨਿਰ੍ਜਿਤੇ । ਦੁਰਨ੍ਨਾਭ੍ਯਵਹਾਰੇਣ ਦੁਰ੍ਦੇਸ਼ਾਕ੍ਰਮਣੇਨ ਚ
ਜਦੋਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਮਨ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਗਲਤ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਜਾਂ ਗਲਤ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।