ਕੇਵਲਂ ਪਞ੍ਚਕਵਸ਼ਾਦ੍ ਦੇਹਾਦੌ ਚੇਤਨਾਭਿਧਾ । ਜਡਸ੍ਪਨ੍ਦਾਭਿਧਾ ਵਾਰਿ ਸ੍ਥਾਵਰਾਦੌ ਜਡਾਭਿਧਾ
ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ 'ਚੇਤਨਾ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਵਿਚ 'ਮੰਦ ਹਿਲਚਲ', ਤੇ ਜੜ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ 'ਜੜਤਾ' ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾਬ੍ਧਿष੍ਵ੍ ਅਮ੍ਬ੍ਵ੍ ਇਤੋ ਵੀਚਿਰ੍ ਇਤਸ੍ ਤਲਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਪਞ੍ਚਕੇषੁ ਤਥੇਤਸ਼੍ ਚਿਲ੍ ਲੋਲਰੂਪਾ ਜਡਾ ਤ੍ਵ੍ ਇਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਪਾਣੀ, ਕਿਤੇ ਲਹਿਰ, ਤੇ ਕਿਤੇ ਤਲ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਚੇਤਨਾ ਹਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਤੇ ਜੜਤਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਤਸ੍ ਸੋਮ੍ਯ ਇਤੋ ਲੋਲਃ ਕਿਮ੍ ਅਬ੍ਧਿਰ੍ ਇਤਿ ਨੋ ਯਥਾ । ਵਿਕਲ੍ਪਾਰ੍ਹਸ੍ ਤਥੈਵੈਤਤ੍ ਪਞ੍ਚਕਂ ਹਿ ਜਡਾਜਡਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, 'ਇਹ ਚੰਦ ਹੈ, ਇਹ ਲਹਿਰ ਹੈ ਜਾਂ ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ?'—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਲਈ ਹੀ ਬਣੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਦੇ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਦੇ ਜਾਗਦੇ ਹਨ।
ਦੇਹਾਦਿਪਞ੍ਚਕਂ ਜੀਵਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਿ ਸ਼ੈਲਾਦਿਕਂ ਜਡਮ੍ । ਸ੍ਥਾਵਰਾਦ੍ਯ੍ ਅਨਿਲਸ੍ਪਨ੍ਦਿ ਸ੍ਵਭਾਵਵਸ਼ਤੋ ऽਨਘ
ਦੇਹ ਆਦਿਕ ਪੰਜ ਤੱਤ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਪਹਾੜ ਆਦਿਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਿਲਦੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ।
ਨ ਚ ਪਰ੍ਯਨੁਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਾ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ । ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਂ ਕਿਂ ਹਿਮਾਗ੍ਨ੍ਯਾਦਿ ਵਕ੍ਤੇਤਿ ਪਰਿਹਸ੍ਯਤੇ
ਤੇ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਤਨ, ਸੁਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਠੰਡ ਜਾਂ ਗਰਮੀ, ਜਾਂ ਹਿਮ ਤੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ—ਇਹ ਪੁੱਛਣੀ ਬੇਕਾਰ ਹੈ।
ਗृਹੀਤਵਾਸਨਾਂਸ਼ਾਨਾਂ ਪੁष੍ਟਭਾਵਵਿਕਾਰਿਣਾਮ੍ । ਸ੍ਥਿਤਯਃ ਪਞ੍ਚਕਾਨਾਂ ਹਿ ਯੋਗ੍ਯਾਃ ਪਰ੍ਯਨੁਯੋਜਨੇ
ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਸਨਾ ਵਲ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਧਦੀ-ਘਟਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਨੀ ਯੋਗ ਹੈ।
ਵਾਸਨਾਂਸ਼ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾ ਇਤੋ ਨੇਤੁਮ੍ ਇਤਸ਼੍ ਚ ਤਾਃ । ਪੁਂਸਾ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੇਨ ਸ਼ਕ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸੁਖਂ ਪਰ੍ਯਨੁਯੋਜਿਨਾ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਮਝਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲੀਆਂ-ਜੁਲੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇधर-ਉਧਰ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਅਸ਼ੁਭੇ ਵਾ ਸ਼ੁਭੇ ਵਾਪਿ ਤੇਨ ਪਰ੍ਯਨੁਯੋਜ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਵਾਸਨਂ ਨਾਨ੍ਯਤ੍ ਪਞ੍ਚਕਂ ਸੁਪ੍ਤਵਾਸਨਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਮੰਦ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਚੰਗੀ, ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਵਾਸਨਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ ਜੋ ਜਾਗ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ; ਹੋਰ ਪੰਜ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਨਹੀਂ।
ਯਤ੍ਰ ਪਰ੍ਯਨੁਯੋਗਸ੍ਯ ਫਲਂ ਸਮਨੁਭੂਯਤੇ । ਤਤ੍ਰ ਤਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ ਨਾਕਾਸ਼ਂ ਮੁष੍ਟਿਭਿਃ ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਤ੍
ਜਿੱਥੇ ਜਾਂਚ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਥਾਂ 'ਚ ਨਹੀਂ ਸੁੱਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਤृਣਾਗ੍ਰਨਿष੍ਠਾ ਮੇਰ੍ਵਾਦ੍ਯਾਃ ਪਞ੍ਚਕਾਨਾਂ ਹਿ ਰਾਸ਼ਯਃ । ਵਿਰਿਞ੍ਚਨਿष੍ਠਾਃ ਕੀਟਾਦ੍ਯਾ ਏਤੇ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਾਃ
ਘਾਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਤੱਕ, ਇਹ ਪੰਜ ਦੇ ਢੇਰ ਹਨ; ਕੀੜੇ ਆਦਿ, ਜਿਹੜੇ ਅਡੋਲ ਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਵਾਸਨਾਃ ਕੇਚਿਦ੍ ਯਥਾ ਸ੍ਥਾਵਰਜਾਤਯਃ । ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਵਾਸਨਾਃ ਕੇਚਿਦ੍ ਯਥਾ ਨਰਸੁਰਾਦਯਃ
ਕੁਝ ਜੀਵ, ਜਿਵੇਂ ਅਡੋਲ ਜਾਤੀਆਂ, ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਸੁੱਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਦੇਵਤੇ, ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਜਾਗ ਰਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ੍ਵਵਾਸਨਾਬਿਲਾਃ ਕੇਚਿਦ੍ ਯਥਾ ਵੈ ਤਿਰ੍ਯਗਾਦਯਃ । ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ੀਣਵਾਸਨਾਃ ਕੇਚਿਦ੍ ਯਥੈਤੇ ਮੋਕ੍ਸ਼ਭਾਗਿਨਃ
ਕੁਝ ਜੀਵ, ਜਿਵੇਂ ਪਸ਼ੂ ਆਦਿ, ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਯਥਾਸ੍ਵਾਸ੍ਵ੍ ਏਵ ਸਂਵਿਤ੍ਸੁ ਮਨੋਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਕृਤਾਃ । ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਦਿਸਂਯੁਕ੍ਤੈਃ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਃ ਪਞ੍ਚਕਰਾਸ਼ਿਭਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿਚ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ, ਹੱਥ, ਪੈਰ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ,
ਤਿਰ੍ਯਗਾਦਿਭਿਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯੈਰ੍ ਅਨ੍ਯਾਸ੍ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਃ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਿਤਾਃ । ਸ੍ਥਾਵਰਾਦਿਭਿਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯੈਰ੍ ਅਨ੍ਯਥਾ ਸਂਵਿਦਃ ਕृਤਾਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਸ਼ੂ ਆਦਿ, ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਹੋਰ, ਜਿਵੇਂ ਪੌਦੇ ਤੇ ਅਡੋਲ ਜੀਵ, ਵਿਚ ਚੇਤਨਾ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਇਤਿ ਸਾਧੋ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤੀਮੇ ਚਿਤ੍ਰਾਃ ਪਞ੍ਚਕਰਾਸ਼ਯਃ । ਰੂਪੈਰ੍ ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਮਧ੍ਯੇषੁ ਚਲਾਚਲਜਡਾਜਡੈਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਭਲੇ ਮਨੁੱਖ, ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਗੁੱਝੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ—ਕਦੇ ਬਦਲਦੇ, ਕਦੇ ਨਾ ਬਦਲਦੇ, ਕਦੇ ਜੀਵੰਤ, ਕਦੇ ਨਿਰਜੀਵ—ਆਰੰਭ, ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਏषਾਮ੍ ਏਕੋ ਹਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਪਰਮਾਣੁਰ੍ ਮਹਾਮਤੇ । ਬੀਜਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਵृਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਸਰ੍ਗਾਣਾਂ ਤੇष੍ਵ੍ ਇਮਾਨਿ ਤੁ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਇਕੋ ਇਕ ਮਨ ਦੀ ਛੋਟੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗ ਪੁष੍ਪਾਣਿ ਵਿषਯਾਮੋਦਵਨ੍ਤਿ ਹਿ । ਇਚ੍ਛਾਭ੍ਰਮਰ੍ਯੋ ਰਾਜਨ੍ਤ੍ਯੋ ਮਞ੍ਜਰ੍ਯਸ਼੍ ਚਞ੍ਚਲਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਃ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਹਨ, ਜੋ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਸੁਆਦ ਨਾਲ ਮਹਕਦੇ ਹਨ; ਇੱਛਾਵਾਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਕਰਮ ਚਲਾਕ ਤੇ ਹਿਲਦੀਆਂ ਟਹਣੀਆਂ ਹਨ।
ਲੋਕਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਗੁਚ੍ਛਾਨਿ ਗੁਲ੍ਮਾ ਮਲਯਮੇਰਵਃ । ਪਲ੍ਲਵਾਨੀਹ ਜਲਦਾ ਲਤਾਲੀਲਾ ਦਿਸ਼ੋ ਦਸ਼
ਹੋਰ ਲੋਕ ਗੁੱਝੇ ਹਨ, ਜੰਗਲ ਮਲਯ ਤੇ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਬੱਦਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਤੇ ਦਸ ਦਿਸਾਵਾਂ ਖੇਡਦੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਹਨ।
ਵਰ੍ਤਮਾਨਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਚ ਯਾਨਿ ਤੁ । ਜਗਨ੍ਤਿ ਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਿ ਫਲਾਨਿ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ
ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਜੋ ਜੀਵ ਅੱਜ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜਾਂ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਣਗਣਤ ਜਗਤ—all ਇਹ ਫਲ ਹਨ।
ਏਵਂਬੀਜਾਸ੍ ਤ ਏਤੇ ਹਿ ਰਾਮ ਪਞ੍ਚਕਪਾਦਪਾਃ । ਸ੍ਵਯਂ ਸ੍ਵਭਾਵਾਜ੍ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸ੍ਵਯਂ ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਕਾਲਤਃ
ਹੇ ਰਾਮ, ਇਹ ਪੰਜ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੀਜਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਆਪ ਉੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਯਂ ਨਾਨਾਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਚਿਰਂ ਜਾਡ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤਿ ਚ । ਸੁਵਿਵਿਕ੍ਤਾਸ਼੍ ਸ਼ਮਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਤਰਙ੍ਗਾ ਇਵ ਤੋਯਧੇਃ
ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੁੰਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਅਚਾਨਕ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ।
ਯਤੋ ਯਾਨ੍ਤਿ ਸਮੁਤ੍ਸੇਧਂ ਯਤੋ ਯਾਨ੍ਤਿ ਸ਼ਮਂ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਏਤੇ ਜਾਡ੍ਯਵਿਵੇਕਾਭ੍ਯਾਂ ਤਰਙ੍ਗਾ ਇਵ ਤੋਯਧੇਃ
ਜਿਥੇ ਇਹ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਲਹਿਰਾਂ ਜੜਤਾ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਯੇ ਵਿਵੇਕਵਸ਼ਤੋ ਲਯਂ ਗਤਾ ਰਾਮ ਪਞ੍ਚਕਵਿਲਾਸਰਾਸ਼ਯਃ । ਤੇ ਨ ਭੂਯ ਇਹ ਯਾਨ੍ਤਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਿਂ ਪ੍ਰਭ੍ਰਮਨ੍ਤਿ ਜਗਤੀਤਰੇ ਮੁਹੁਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆਪਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਹ ਮੁੜ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੇ, ਪਰ ਹੋਰ ਲੋਕ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਏਤਤ੍ ਪਞ੍ਚਕਬੀਜਂ ਯਤ੍ ਕੁਣ੍ਡਲਿਨ੍ਯਾਂ ਤਦ੍ ਅਨ੍ਤਰੇ । ਪ੍ਰਾਣਮਾਰੁਤਰੂਪੇਣ ਤਸ੍ਯਾਂ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਸਰ੍ਵਦਾ
ਇਹ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੀ ਬੀਜ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਾਨ੍ਤਃ ਕੁਣ੍ਡਲਿਨੀ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸਂਵਿਤ੍ਕਲਾਮਲਾ । ਕਲੋਕ੍ਤਾ ਕਲਨੇਨਾਸ਼ੁ ਕਥਿਤਾ ਚੇਤਨੇਨ ਚਿਤ੍
ਅੰਦਰਲੀ ਕੁੰਡਲਿਨੀ, ਜੋ ਕੰਪਨ, ਛੂਹ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਕਲਾ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ 'ਕਲਾ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਚਿਤ ਦੇ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ 'ਚੇਤਨਾ' ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜੀਵਨਾਜ੍ ਜੀਵਤਾਂ ਯਾਤਾ ਮਨਨਾਚ੍ ਚ ਮਨਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ ਸੈਵ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਬੋਧਾਦ੍ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਾ
ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੋਚਣ ਤੋਂ ਮਨ ਵਜੋਂ ਟਿਕਦੀ ਹੈ; ਇਰਾਦੇ ਤੋਂ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਇਰਾਦਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਹ ਬੁਧੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰਕਲਾਂ ਯਾਤਾ ਸੈषਾ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਾਭਿਧਾ । ਸ੍ਥਿਤਾ ਕੁਣ੍ਡਲਿਨੀ ਦੇਹੇ ਜੀਵਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਅਨੁਤ੍ਤਮਾ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ 'ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਪਾਨਤਾਮ੍ ਉਪਾਗਤ੍ਯ ਸਤਤਂ ਪ੍ਰਵਹਤ੍ਯ੍ ਅਧਃ । ਸਮਾਨਨਾਮ੍ਨੀ ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਾ ਉਦਾਨਾਖ੍ਯੋਪਰਿਸ੍ਥਿਤਾ
ਅਪਾਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਸਮਾਨ ਵਜੋਂ, ਇਹ ਵਿਚਕਾਰ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਦਾਨ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ, ਇਹ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਧਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਪਾਨਰੂਪੈਵ ਮਧ੍ਯੇ ਸੋਮ੍ਯੈਵ ਸਰ੍ਵਦਾ । ਪृष੍ਠਾਦ੍ ਉਦਾਨਰੂਪੈਵ ਪੁਂਸਸ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਹੇਠਾਂ, ਇਹ ਅਪਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਵਿਚਕਾਰ, ਸਦਾ ਸੋਮ ਵਜੋਂ; ਪਿੱਛੇ, ਉਦਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਯਤ੍ਨਮ੍ ਅਧੋ ਯਾਤਾ ਯਦਿ ਯਤ੍ਨਾਨ੍ ਨ ਧਾਰ੍ਯਤੇ । ਤਤ੍ ਪੁਮਾਨ੍ ਮृਤਿਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਤਯਾ ਨਿਰ੍ਗਤਯਾ ਬਲਾਤ੍
ਜੇਕਰ ਹਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰੋਕੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।