ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਰ੍ਵਤਸ੍ ਸਤ੍ਯਂ ਚਿਤ੍ਸਂਵਿਦ੍ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ऽਨਘ । ਕਿਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਸ੍ਯਾ ਭੂਤਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਵਸ਼ਾਦ੍ ਅਭ੍ਯੁਦਯਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਚੇਤਨਾ ਹਰ ਵੇਲੇ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਪਰ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਉਪਜ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਾ ਚਿਦ੍ ਦੇਹੇषੁ ਤਰਲਾਯਤੇ । ਸਰ੍ਵਗੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਆਤਪਸ੍ ਸਾਰਰਤ੍ਨੇष੍ਵ੍ ਅਤਿਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ
ਚੇਤਨਾ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਪਰ ਚਮਕਦੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਨष੍ਟਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸੁਪ੍ਤਂ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਉਚ੍ਛੂਨਤਾਂ ਗਤਮ੍ । ਵਸ੍ਤੁ ਵਸ੍ਤੁਨਿ ਯਦ੍ ਦृष੍ਟਂ ਤਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਮ੍
ਕਿਤੇ ਇਹ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਸੁੱਤੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਝਲਕ ਹੈ।
ਏਤਦ੍ ਭੂਯਃ ਕ੍ਰਮੇਣਾਹਂ ਸ਼ृਣੁ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤੇ ऽਨਘ । ਦੇਹੇष੍ਵ੍ ਏਵ ਯਥੋਦੇਤਿ ਭृਸ਼ਂ ਸਂਵਿਨ੍ਮਯਃ ਕ੍ਰਮਃ
ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ; ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਕਿਵੇਂ ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਚੇਤਨਾਚੇਤਨਂ ਭੂਤਜਾਤਂ ਵ੍ਯੋਮ ਤਥਾਖਿਲਮ੍ । ਸਰ੍ਵਂ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਮਾਤ੍ਰਂ ਯਥਾ ਨਭਃ
ਜੀਵ ਅਤੇ ਅਜੀਵ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵੀ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀਪਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਧਿ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਵਿਕਾਰਾਦ੍ਯ੍ ਅਨਾਮਯਮ੍ । ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਂ ਸਂਵਿਦੈਵ ਕृਤਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਪਞ੍ਚਕਮ੍
ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣ ਹੈ, ਜੋ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਦੁਖ-ਰਹਿਤ ਹੈ; ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ ਪਞ੍ਚਕਂ ਗਤਂ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਂ ਲਿਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ਯਨ੍ਤਂ ਸ੍ਵਸਂਵਿਦਾ । ਅਨ੍ਤਰ੍ਭੂਤਵਿਕਾਰਾਦਿ ਦੀਪਾਦ੍ ਦੀਪਸ਼ਤਂ ਯਥਾ
ਉਹ ਪੰਜ ਤੱਤ, ਜਦੋਂ ਦੋਹਰਾਪਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਲਿਖ ਤੋਂ ਲਿਖ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਬਦਲਾਅ ਸਮੇਤ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਸੌ ਦੀਵੇ ਜਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰਕੇਣੈਵ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਲਵਰੂਪਿਣਾ । ਪਞ੍ਚਕਾਨਿ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤੀਹ ਦੇਵਤ੍ਵਂ ਤਾਨਿ ਕਾਨਿਚਿਤ੍
ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਜੋ ਸੁਖਮ ਇਰਾਦੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਇਥੇ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ, ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਕਾਨਿਚਿਤ੍ ਤਿਰ੍ਯਗਾਦਿਤ੍ਵਂ ਹੇਮਾਦਿਤ੍ਵਂ ਚ ਕਾਨਿਚਿਤ੍ । ਕਾਨਿਚਿਦ੍ ਦृषਦਾਦਿਤ੍ਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਿਤ੍ਵਂ ਚ ਕਾਨਿਚਿਤ੍
ਕੁਝ ਜੀਵ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਾਂਗ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ, ਕੁਝ ਪੱਥਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਾਂਗ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਏਵਂ ਹਿ ਪਞ੍ਚਕਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਮਾਤ੍ਰਂ ਜਗਦ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਚਿਤ੍ਸਂਵਿਦ੍ ਅਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ
ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਮਿਸ਼ਰਤ, ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜੀ ਹਿਲਚਲ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਪਦਾਰਥ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਜਾ।
ਕੇਵਲਂ ਪਞ੍ਚਕਵਸ਼ਾਦ੍ ਦੇਹਾਦੌ ਚੇਤਨਾਭਿਧਾ । ਜਡਸ੍ਪਨ੍ਦਾਭਿਧਾ ਵਾਰਿ ਸ੍ਥਾਵਰਾਦੌ ਜਡਾਭਿਧਾ
ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ 'ਚੇਤਨਾ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਵਿਚ 'ਮੰਦ ਹਿਲਚਲ', ਤੇ ਜੜ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ 'ਜੜਤਾ' ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾਬ੍ਧਿष੍ਵ੍ ਅਮ੍ਬ੍ਵ੍ ਇਤੋ ਵੀਚਿਰ੍ ਇਤਸ੍ ਤਲਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਪਞ੍ਚਕੇषੁ ਤਥੇਤਸ਼੍ ਚਿਲ੍ ਲੋਲਰੂਪਾ ਜਡਾ ਤ੍ਵ੍ ਇਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਪਾਣੀ, ਕਿਤੇ ਲਹਿਰ, ਤੇ ਕਿਤੇ ਤਲ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਚੇਤਨਾ ਹਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਤੇ ਜੜਤਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਤਸ੍ ਸੋਮ੍ਯ ਇਤੋ ਲੋਲਃ ਕਿਮ੍ ਅਬ੍ਧਿਰ੍ ਇਤਿ ਨੋ ਯਥਾ । ਵਿਕਲ੍ਪਾਰ੍ਹਸ੍ ਤਥੈਵੈਤਤ੍ ਪਞ੍ਚਕਂ ਹਿ ਜਡਾਜਡਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, 'ਇਹ ਚੰਦ ਹੈ, ਇਹ ਲਹਿਰ ਹੈ ਜਾਂ ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ?'—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਲਈ ਹੀ ਬਣੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਦੇ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਦੇ ਜਾਗਦੇ ਹਨ।
ਦੇਹਾਦਿਪਞ੍ਚਕਂ ਜੀਵਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਿ ਸ਼ੈਲਾਦਿਕਂ ਜਡਮ੍ । ਸ੍ਥਾਵਰਾਦ੍ਯ੍ ਅਨਿਲਸ੍ਪਨ੍ਦਿ ਸ੍ਵਭਾਵਵਸ਼ਤੋ ऽਨਘ
ਦੇਹ ਆਦਿਕ ਪੰਜ ਤੱਤ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਪਹਾੜ ਆਦਿਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਿਲਦੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ।
ਨ ਚ ਪਰ੍ਯਨੁਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਾ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ । ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਂ ਕਿਂ ਹਿਮਾਗ੍ਨ੍ਯਾਦਿ ਵਕ੍ਤੇਤਿ ਪਰਿਹਸ੍ਯਤੇ
ਤੇ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਤਨ, ਸੁਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਠੰਡ ਜਾਂ ਗਰਮੀ, ਜਾਂ ਹਿਮ ਤੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ—ਇਹ ਪੁੱਛਣੀ ਬੇਕਾਰ ਹੈ।
ਗृਹੀਤਵਾਸਨਾਂਸ਼ਾਨਾਂ ਪੁष੍ਟਭਾਵਵਿਕਾਰਿਣਾਮ੍ । ਸ੍ਥਿਤਯਃ ਪਞ੍ਚਕਾਨਾਂ ਹਿ ਯੋਗ੍ਯਾਃ ਪਰ੍ਯਨੁਯੋਜਨੇ
ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਸਨਾ ਵਲ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਧਦੀ-ਘਟਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਨੀ ਯੋਗ ਹੈ।
ਵਾਸਨਾਂਸ਼ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾ ਇਤੋ ਨੇਤੁਮ੍ ਇਤਸ਼੍ ਚ ਤਾਃ । ਪੁਂਸਾ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੇਨ ਸ਼ਕ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸੁਖਂ ਪਰ੍ਯਨੁਯੋਜਿਨਾ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਮਝਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲੀਆਂ-ਜੁਲੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇधर-ਉਧਰ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਅਸ਼ੁਭੇ ਵਾ ਸ਼ੁਭੇ ਵਾਪਿ ਤੇਨ ਪਰ੍ਯਨੁਯੋਜ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਵਾਸਨਂ ਨਾਨ੍ਯਤ੍ ਪਞ੍ਚਕਂ ਸੁਪ੍ਤਵਾਸਨਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਮੰਦ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਚੰਗੀ, ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਵਾਸਨਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ ਜੋ ਜਾਗ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ; ਹੋਰ ਪੰਜ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਨਹੀਂ।
ਯਤ੍ਰ ਪਰ੍ਯਨੁਯੋਗਸ੍ਯ ਫਲਂ ਸਮਨੁਭੂਯਤੇ । ਤਤ੍ਰ ਤਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ ਨਾਕਾਸ਼ਂ ਮੁष੍ਟਿਭਿਃ ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਤ੍
ਜਿੱਥੇ ਜਾਂਚ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਥਾਂ 'ਚ ਨਹੀਂ ਸੁੱਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਤृਣਾਗ੍ਰਨਿष੍ਠਾ ਮੇਰ੍ਵਾਦ੍ਯਾਃ ਪਞ੍ਚਕਾਨਾਂ ਹਿ ਰਾਸ਼ਯਃ । ਵਿਰਿਞ੍ਚਨਿष੍ਠਾਃ ਕੀਟਾਦ੍ਯਾ ਏਤੇ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਾਃ
ਘਾਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਤੱਕ, ਇਹ ਪੰਜ ਦੇ ਢੇਰ ਹਨ; ਕੀੜੇ ਆਦਿ, ਜਿਹੜੇ ਅਡੋਲ ਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਵਾਸਨਾਃ ਕੇਚਿਦ੍ ਯਥਾ ਸ੍ਥਾਵਰਜਾਤਯਃ । ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਵਾਸਨਾਃ ਕੇਚਿਦ੍ ਯਥਾ ਨਰਸੁਰਾਦਯਃ
ਕੁਝ ਜੀਵ, ਜਿਵੇਂ ਅਡੋਲ ਜਾਤੀਆਂ, ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਸੁੱਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਦੇਵਤੇ, ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਜਾਗ ਰਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ੍ਵਵਾਸਨਾਬਿਲਾਃ ਕੇਚਿਦ੍ ਯਥਾ ਵੈ ਤਿਰ੍ਯਗਾਦਯਃ । ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ੀਣਵਾਸਨਾਃ ਕੇਚਿਦ੍ ਯਥੈਤੇ ਮੋਕ੍ਸ਼ਭਾਗਿਨਃ
ਕੁਝ ਜੀਵ, ਜਿਵੇਂ ਪਸ਼ੂ ਆਦਿ, ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਯਥਾਸ੍ਵਾਸ੍ਵ੍ ਏਵ ਸਂਵਿਤ੍ਸੁ ਮਨੋਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਕृਤਾਃ । ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਦਿਸਂਯੁਕ੍ਤੈਃ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਃ ਪਞ੍ਚਕਰਾਸ਼ਿਭਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿਚ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ, ਹੱਥ, ਪੈਰ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ,
ਤਿਰ੍ਯਗਾਦਿਭਿਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯੈਰ੍ ਅਨ੍ਯਾਸ੍ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਃ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਿਤਾਃ । ਸ੍ਥਾਵਰਾਦਿਭਿਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯੈਰ੍ ਅਨ੍ਯਥਾ ਸਂਵਿਦਃ ਕृਤਾਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਸ਼ੂ ਆਦਿ, ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਹੋਰ, ਜਿਵੇਂ ਪੌਦੇ ਤੇ ਅਡੋਲ ਜੀਵ, ਵਿਚ ਚੇਤਨਾ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਇਤਿ ਸਾਧੋ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤੀਮੇ ਚਿਤ੍ਰਾਃ ਪਞ੍ਚਕਰਾਸ਼ਯਃ । ਰੂਪੈਰ੍ ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਮਧ੍ਯੇषੁ ਚਲਾਚਲਜਡਾਜਡੈਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਭਲੇ ਮਨੁੱਖ, ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਗੁੱਝੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ—ਕਦੇ ਬਦਲਦੇ, ਕਦੇ ਨਾ ਬਦਲਦੇ, ਕਦੇ ਜੀਵੰਤ, ਕਦੇ ਨਿਰਜੀਵ—ਆਰੰਭ, ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਏषਾਮ੍ ਏਕੋ ਹਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਪਰਮਾਣੁਰ੍ ਮਹਾਮਤੇ । ਬੀਜਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਵृਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਸਰ੍ਗਾਣਾਂ ਤੇष੍ਵ੍ ਇਮਾਨਿ ਤੁ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਇਕੋ ਇਕ ਮਨ ਦੀ ਛੋਟੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗ ਪੁष੍ਪਾਣਿ ਵਿषਯਾਮੋਦਵਨ੍ਤਿ ਹਿ । ਇਚ੍ਛਾਭ੍ਰਮਰ੍ਯੋ ਰਾਜਨ੍ਤ੍ਯੋ ਮਞ੍ਜਰ੍ਯਸ਼੍ ਚਞ੍ਚਲਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਃ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਹਨ, ਜੋ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਸੁਆਦ ਨਾਲ ਮਹਕਦੇ ਹਨ; ਇੱਛਾਵਾਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਕਰਮ ਚਲਾਕ ਤੇ ਹਿਲਦੀਆਂ ਟਹਣੀਆਂ ਹਨ।
ਲੋਕਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਗੁਚ੍ਛਾਨਿ ਗੁਲ੍ਮਾ ਮਲਯਮੇਰਵਃ । ਪਲ੍ਲਵਾਨੀਹ ਜਲਦਾ ਲਤਾਲੀਲਾ ਦਿਸ਼ੋ ਦਸ਼
ਹੋਰ ਲੋਕ ਗੁੱਝੇ ਹਨ, ਜੰਗਲ ਮਲਯ ਤੇ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਬੱਦਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਤੇ ਦਸ ਦਿਸਾਵਾਂ ਖੇਡਦੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਹਨ।
ਵਰ੍ਤਮਾਨਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਚ ਯਾਨਿ ਤੁ । ਜਗਨ੍ਤਿ ਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਿ ਫਲਾਨਿ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ
ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਜੋ ਜੀਵ ਅੱਜ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜਾਂ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਣਗਣਤ ਜਗਤ—all ਇਹ ਫਲ ਹਨ।
ਏਵਂਬੀਜਾਸ੍ ਤ ਏਤੇ ਹਿ ਰਾਮ ਪਞ੍ਚਕਪਾਦਪਾਃ । ਸ੍ਵਯਂ ਸ੍ਵਭਾਵਾਜ੍ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸ੍ਵਯਂ ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਕਾਲਤਃ
ਹੇ ਰਾਮ, ਇਹ ਪੰਜ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੀਜਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਆਪ ਉੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।