ਮਨੋਭ੍ਰੂਮਧ੍ਯਰਨ੍ਧ੍ਰਾਧੋਵਿਸ਼ਦਬ੍ਵृਤ੍ਤਿਚਞ੍ਚਲਾ । ਅਨਾਰਤਂ ਰਸਸ੍ਯਨ੍ਦੈਃ ਪ੍ਲਵਮਾਨੈਵ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਭ੍ਰੂਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੱਧ ਚੈਨਲ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਲਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਨੰਤ ਰਸ ਦੀ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਤਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਸ੍ਯਾ ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਦਲੀਕੋਸ਼ਕੋਮਲੇ । ਯਾ ਵਾਤਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਵੇਣਾਵ੍ ਇਵ ਲਸਦ੍ਗਤਿਃ
ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ, ਕੇਲੇ ਦੇ ਕੋਰ ਵਾਂਗ ਨਰਮ ਝਿਲੀ ਵਿੱਚ, ਹਵਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕੰਬਦੀ ਹੈ, ਵਜਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਚਲਦੀ ਹੈ।
ਸੋਕ੍ਤਾ ਕੁਣ੍ਡਲਿਨੀ ਨਾਮ੍ਨਾ ਕੁਣ੍ਡਲਾਕਾਰਵਾਹਿਨੀ । ਪ੍ਰਾਣਿਨਃ ਪਰਮਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਜਵਪ੍ਰਦਾ
ਇਸ ਨੂੰ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਂਪ ਵਾਂਗ ਮੋੜੀ ਹੋਈ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਅਨਿਸ਼ਂ ਨਿਸ਼੍ਸ਼੍ਵਸਦ੍ਰੂਪਾ ਕੁਪਿਤੇਵ ਭੁਜਙ੍ਗਮੀ । ਸਂਸ੍ਥਿਤੋਰ੍ਧ੍ਵੀਕृਤਮੁਖੀ ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਨਾਂ ਹੇਤੁਤਾਂ ਗਤਾ
ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਹ ਵਾਂਗ ਨਿਕਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੀ ਸਾਂਪ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਰਲੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਕੰਪਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਦਾ ਪ੍ਰਾਣਾਨਿਲੋ ਯਾਤਿ ਹृਦਿ ਕੁਣ੍ਡਲਿਨੀਪਦਮ੍ । ਤਦਾ ਸਂਵਿਦ੍ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਭੂਤਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਬੀਜਭੂਃ
ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਦੇ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਚੇਤਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸੁਖਮ ਬੀਜ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ।
ਯਦਾ ਕੁਣ੍ਡਲਿਨੀ ਦੇਹੇ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਬ੍ਜ ਇਵਾਲਿਨੀ । ਤਦਾ ਸਂਵਿਦ੍ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਮृਦੁਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਸ਼ੋਦਯਾ
ਜਦੋਂ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕੰਪਦੀ ਹੈ, ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ, ਤਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਚੇਤਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਰਮ ਛੂਹ ਨਾਲ ਜਾਗਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨ ਮृਦੁਨਾ ਨਾਡ੍ਯਾ ਲਿਙ੍ਗਕਾਮਾਤਪਤ੍ਰਯੋਃ । ਯਥਾ ਸਂਵਿਦ੍ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਚੈਸ੍ ਤਥਾ ਕੁਣ੍ਡਲਿਨੀ ਜਵਾਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਨਰਮ ਨਾਡੀ ਦੀ ਛੁਹ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਤੇ ਇੱਛਾ-ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਚੇਤਨਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਵੀ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਉਭਰਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯਾਂ ਸਮਸ੍ਤਾਸ੍ ਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾ ਨਾਡ੍ਯੋ ਹृਦਯਕੋਸ਼ਗਾਃ । ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਲੀਯਨ੍ਤੇ ਮਹਾਰ੍ਣਵ ਇਵਾਪਗਾਃ
ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਜੋ ਹਿਰਦੇ-ਕੋਸ਼ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਨਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਮਹਾਂ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦੀਆਂ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨਿਤ੍ਯਂ ਵਾਤਾਤ੍ਮਕਤਯਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋਨ੍ਮੁਖਤਯਾ ਤਯਾ । ਸਾ ਸਰ੍ਵਸਂਵਿਦਾਂ ਬੀਜਮ੍ ਏਕਮ੍ ਆਦ੍ਯਮ੍ ਉਦਾਹृਤਮ੍
ਹਮੇਸ਼ਾ, ਹਵਾ ਦੀ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਕੰਪਨ ਦੀ ਲਗਨ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੇਤਨਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਢਲਾ ਬੀਜ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦਿਕ੍ਕਾਲਾਦ੍ਯਨਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾ ਚਿਤ੍ਸਂਵਿਤ੍ ਸਰ੍ਵਗਾਸ੍ਤਿ ਹਿ । ਤਸ੍ਯਾਃ ਕੁਣ੍ਡਲਿਨੀਕੋਸ਼ਾਤ੍ ਕੇਨਾਰ੍ਥੇਨੋਦਯਸ੍ ਸ੍ਫੁਟਃ
ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਦਿਸ਼ਾ, ਸਮਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਕੁੰਡਲਿਨੀ-ਕੋਸ਼ ਤੋਂ ਕਿਹੜਾ ਸਪਸ਼ਟ ਉਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਉਭਰਦਾ ਹੈ?
ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਰ੍ਵਤਸ੍ ਸਤ੍ਯਂ ਚਿਤ੍ਸਂਵਿਦ੍ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ऽਨਘ । ਕਿਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਸ੍ਯਾ ਭੂਤਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਵਸ਼ਾਦ੍ ਅਭ੍ਯੁਦਯਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਚੇਤਨਾ ਹਰ ਵੇਲੇ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਪਰ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਉਪਜ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਾ ਚਿਦ੍ ਦੇਹੇषੁ ਤਰਲਾਯਤੇ । ਸਰ੍ਵਗੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਆਤਪਸ੍ ਸਾਰਰਤ੍ਨੇष੍ਵ੍ ਅਤਿਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ
ਚੇਤਨਾ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਪਰ ਚਮਕਦੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਨष੍ਟਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸੁਪ੍ਤਂ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਉਚ੍ਛੂਨਤਾਂ ਗਤਮ੍ । ਵਸ੍ਤੁ ਵਸ੍ਤੁਨਿ ਯਦ੍ ਦृष੍ਟਂ ਤਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਮ੍
ਕਿਤੇ ਇਹ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਸੁੱਤੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਝਲਕ ਹੈ।
ਏਤਦ੍ ਭੂਯਃ ਕ੍ਰਮੇਣਾਹਂ ਸ਼ृਣੁ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤੇ ऽਨਘ । ਦੇਹੇष੍ਵ੍ ਏਵ ਯਥੋਦੇਤਿ ਭृਸ਼ਂ ਸਂਵਿਨ੍ਮਯਃ ਕ੍ਰਮਃ
ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ; ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਕਿਵੇਂ ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਚੇਤਨਾਚੇਤਨਂ ਭੂਤਜਾਤਂ ਵ੍ਯੋਮ ਤਥਾਖਿਲਮ੍ । ਸਰ੍ਵਂ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਮਾਤ੍ਰਂ ਯਥਾ ਨਭਃ
ਜੀਵ ਅਤੇ ਅਜੀਵ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵੀ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀਪਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਧਿ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਵਿਕਾਰਾਦ੍ਯ੍ ਅਨਾਮਯਮ੍ । ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਂ ਸਂਵਿਦੈਵ ਕृਤਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਪਞ੍ਚਕਮ੍
ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣ ਹੈ, ਜੋ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਦੁਖ-ਰਹਿਤ ਹੈ; ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ ਪਞ੍ਚਕਂ ਗਤਂ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਂ ਲਿਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ਯਨ੍ਤਂ ਸ੍ਵਸਂਵਿਦਾ । ਅਨ੍ਤਰ੍ਭੂਤਵਿਕਾਰਾਦਿ ਦੀਪਾਦ੍ ਦੀਪਸ਼ਤਂ ਯਥਾ
ਉਹ ਪੰਜ ਤੱਤ, ਜਦੋਂ ਦੋਹਰਾਪਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਲਿਖ ਤੋਂ ਲਿਖ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਬਦਲਾਅ ਸਮੇਤ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਸੌ ਦੀਵੇ ਜਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰਕੇਣੈਵ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਲਵਰੂਪਿਣਾ । ਪਞ੍ਚਕਾਨਿ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤੀਹ ਦੇਵਤ੍ਵਂ ਤਾਨਿ ਕਾਨਿਚਿਤ੍
ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਜੋ ਸੁਖਮ ਇਰਾਦੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਇਥੇ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ, ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਕਾਨਿਚਿਤ੍ ਤਿਰ੍ਯਗਾਦਿਤ੍ਵਂ ਹੇਮਾਦਿਤ੍ਵਂ ਚ ਕਾਨਿਚਿਤ੍ । ਕਾਨਿਚਿਦ੍ ਦृषਦਾਦਿਤ੍ਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਿਤ੍ਵਂ ਚ ਕਾਨਿਚਿਤ੍
ਕੁਝ ਜੀਵ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਾਂਗ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ, ਕੁਝ ਪੱਥਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਾਂਗ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਏਵਂ ਹਿ ਪਞ੍ਚਕਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਮਾਤ੍ਰਂ ਜਗਦ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਚਿਤ੍ਸਂਵਿਦ੍ ਅਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ
ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਮਿਸ਼ਰਤ, ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜੀ ਹਿਲਚਲ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਪਦਾਰਥ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਜਾ।
ਕੇਵਲਂ ਪਞ੍ਚਕਵਸ਼ਾਦ੍ ਦੇਹਾਦੌ ਚੇਤਨਾਭਿਧਾ । ਜਡਸ੍ਪਨ੍ਦਾਭਿਧਾ ਵਾਰਿ ਸ੍ਥਾਵਰਾਦੌ ਜਡਾਭਿਧਾ
ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ 'ਚੇਤਨਾ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਵਿਚ 'ਮੰਦ ਹਿਲਚਲ', ਤੇ ਜੜ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ 'ਜੜਤਾ' ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾਬ੍ਧਿष੍ਵ੍ ਅਮ੍ਬ੍ਵ੍ ਇਤੋ ਵੀਚਿਰ੍ ਇਤਸ੍ ਤਲਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਪਞ੍ਚਕੇषੁ ਤਥੇਤਸ਼੍ ਚਿਲ੍ ਲੋਲਰੂਪਾ ਜਡਾ ਤ੍ਵ੍ ਇਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਪਾਣੀ, ਕਿਤੇ ਲਹਿਰ, ਤੇ ਕਿਤੇ ਤਲ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਚੇਤਨਾ ਹਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਤੇ ਜੜਤਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਤਸ੍ ਸੋਮ੍ਯ ਇਤੋ ਲੋਲਃ ਕਿਮ੍ ਅਬ੍ਧਿਰ੍ ਇਤਿ ਨੋ ਯਥਾ । ਵਿਕਲ੍ਪਾਰ੍ਹਸ੍ ਤਥੈਵੈਤਤ੍ ਪਞ੍ਚਕਂ ਹਿ ਜਡਾਜਡਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, 'ਇਹ ਚੰਦ ਹੈ, ਇਹ ਲਹਿਰ ਹੈ ਜਾਂ ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ?'—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਲਈ ਹੀ ਬਣੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਦੇ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਦੇ ਜਾਗਦੇ ਹਨ।
ਦੇਹਾਦਿਪਞ੍ਚਕਂ ਜੀਵਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਿ ਸ਼ੈਲਾਦਿਕਂ ਜਡਮ੍ । ਸ੍ਥਾਵਰਾਦ੍ਯ੍ ਅਨਿਲਸ੍ਪਨ੍ਦਿ ਸ੍ਵਭਾਵਵਸ਼ਤੋ ऽਨਘ
ਦੇਹ ਆਦਿਕ ਪੰਜ ਤੱਤ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਪਹਾੜ ਆਦਿਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਿਲਦੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ।
ਨ ਚ ਪਰ੍ਯਨੁਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਾ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ । ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਂ ਕਿਂ ਹਿਮਾਗ੍ਨ੍ਯਾਦਿ ਵਕ੍ਤੇਤਿ ਪਰਿਹਸ੍ਯਤੇ
ਤੇ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਤਨ, ਸੁਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਠੰਡ ਜਾਂ ਗਰਮੀ, ਜਾਂ ਹਿਮ ਤੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ—ਇਹ ਪੁੱਛਣੀ ਬੇਕਾਰ ਹੈ।
ਗृਹੀਤਵਾਸਨਾਂਸ਼ਾਨਾਂ ਪੁष੍ਟਭਾਵਵਿਕਾਰਿਣਾਮ੍ । ਸ੍ਥਿਤਯਃ ਪਞ੍ਚਕਾਨਾਂ ਹਿ ਯੋਗ੍ਯਾਃ ਪਰ੍ਯਨੁਯੋਜਨੇ
ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਸਨਾ ਵਲ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਧਦੀ-ਘਟਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਨੀ ਯੋਗ ਹੈ।
ਵਾਸਨਾਂਸ਼ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾ ਇਤੋ ਨੇਤੁਮ੍ ਇਤਸ਼੍ ਚ ਤਾਃ । ਪੁਂਸਾ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੇਨ ਸ਼ਕ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸੁਖਂ ਪਰ੍ਯਨੁਯੋਜਿਨਾ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਮਝਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲੀਆਂ-ਜੁਲੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇधर-ਉਧਰ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਅਸ਼ੁਭੇ ਵਾ ਸ਼ੁਭੇ ਵਾਪਿ ਤੇਨ ਪਰ੍ਯਨੁਯੋਜ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਵਾਸਨਂ ਨਾਨ੍ਯਤ੍ ਪਞ੍ਚਕਂ ਸੁਪ੍ਤਵਾਸਨਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਮੰਦ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਚੰਗੀ, ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਵਾਸਨਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ ਜੋ ਜਾਗ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ; ਹੋਰ ਪੰਜ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਨਹੀਂ।
ਯਤ੍ਰ ਪਰ੍ਯਨੁਯੋਗਸ੍ਯ ਫਲਂ ਸਮਨੁਭੂਯਤੇ । ਤਤ੍ਰ ਤਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ ਨਾਕਾਸ਼ਂ ਮੁष੍ਟਿਭਿਃ ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਤ੍
ਜਿੱਥੇ ਜਾਂਚ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਥਾਂ 'ਚ ਨਹੀਂ ਸੁੱਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਤृਣਾਗ੍ਰਨਿष੍ਠਾ ਮੇਰ੍ਵਾਦ੍ਯਾਃ ਪਞ੍ਚਕਾਨਾਂ ਹਿ ਰਾਸ਼ਯਃ । ਵਿਰਿਞ੍ਚਨਿष੍ਠਾਃ ਕੀਟਾਦ੍ਯਾ ਏਤੇ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਾਃ
ਘਾਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਤੱਕ, ਇਹ ਪੰਜ ਦੇ ਢੇਰ ਹਨ; ਕੀੜੇ ਆਦਿ, ਜਿਹੜੇ ਅਡੋਲ ਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹਨ।