ਆਤ੍ਮਭੂਤਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਹ੍ਯ੍ ਉਪਾਦੇਯਂ ਤੁ ਸਾਧ੍ਯਤੇ । ਹੇਯਂ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯਤੇ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਹ੍ਯ੍ ਉਪੇਕ੍ਸ਼੍ਯਂ ਮਧ੍ਯਮ੍ ਏਤਯੋਃ
ਜੋ ਆਤਮ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਛੱਡਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣ ਕੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਜੋ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਯਦ੍ ਆਹ੍ਲਾਦਨਕਰਮ੍ ਆਦੇਯਂ ਤਦ੍ ਅਸਨ੍ਮਤੇਃ । ਤਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍ ਅਨਾਦੇਯਮ੍ ਉਪੇਕ੍ਸ਼੍ਯਂ ਮਧ੍ਯਮਂ ਵਿਦੁਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਚੇ ਸਮਝ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ; ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਲਾ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਨਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਨ੍ਮਤੇਰ੍ ਵਿਦੁषੋ ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਮਯਂ ਯਦਾ । ਤ੍ਰਯ ਏਵ ਤਦਾ ਪਕ੍ਸ਼ਾਸ੍ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਨ ਕੇਚਨ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸੂਝਵਾਨ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਹੀ ਰਾਹ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਕੇਵਲਂ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਕਦਾਚਿਲ੍ ਲੀਲਯਾ ਨ ਵਾ । ਉਪੇਕ੍ਸ਼੍ਯਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਿਨਿਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਮ੍ ਆਲੋਕਯਤਿ ਵਾ ਨ ਵਾ
ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਅਣਦੇਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਨਹੀਂ; ਜਾਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਨਹੀਂ।
ਜ੍ਞਸ੍ਯੋਪੇਕ੍ਸ਼੍ਯਾਤ੍ਮਕਂ ਰਾਮ ਮੂਢਸ੍ਯਾਦੇਯਤਾਂ ਗਤਮ੍ । ਹੇਯਂ ਸ੍ਫਾਰਵਿਰਾਗਸ੍ਯ ਸ਼ृਣੁ ਸਿਦ੍ਧਿਕ੍ਰਮਂ ਕਥਮ੍
ਰਾਮਾ, ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੂਰਖ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਵੈਰਾਗ ਹੈ, ਉਹ ਛੱਡਣਯੋਗ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਸੁਣ, ਕਿਵੇਂ ਸਿਧੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਦ੍ਰਵ੍ਯਸਾਧਨਾਸ੍ ਸਰ੍ਵਸਿਦ੍ਧਯਃ । ਜੀਵਮ੍ ਆਹ੍ਲਾਦਯਨ੍ਤੀਹ ਵਸਨ੍ਤ ਇਵ ਭੂਤਲਮ੍
ਥਾਂ, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ ਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿਧੀਆਂ ਇੱਥੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਉਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਮਧ੍ਯੇ ਚਤੁਰ੍ਣਾਮ੍ ਏਤੇषਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾ ਪ੍ਰਥਮਕਲ੍ਪਿਕੀ । ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਸਾਧਨੇ ਸਾਧੋਸ੍ ਤਨ੍ਮਯਾਸ੍ ਤੇ ਯਤਃ ਕ੍ਰਮਾਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਕਰਮ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਾਮਯਾਬੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲਕੜਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਉਸ ਵਿਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗੁਲਿਕਾਞ੍ਜਨਖਡ੍ਗਾਦਿਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮਨਿਰੂਪਣਮ੍ । ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਤਾਂ ਤਾਵਦ੍ ਏषੋ ऽਤ੍ਰ ਵਿਸ੍ਤਾਰਃ ਪ੍ਰਕृਤਾਰ੍ਥਹਾ
ਗੋਲੀ, ਅੰਜਨ, ਤਲਵਾਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਵਰਣ — ਇਹ ਗੱਲ ਇੱਥੇ ਛੱਡੀ ਰਹੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੁੱਖ ਮੱਦੇ ਤੋਂ ਹਟਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਰਤ੍ਨੌषਧਿਤਪੋਮਨ੍ਤ੍ਰਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮਨਿਰੂਪਣਮ੍ । ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਤਾਂ ਤਾਵਦ੍ ਏषੋ ऽਤ੍ਰ ਵਿਸ੍ਤਾਰਃ ਪ੍ਰਕृਤਾਰ੍ਥਹਾ
ਰਤਨ, ਦਵਾਈ, ਤਾਪ, ਮੰਤ੍ਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਵਰਣ — ਇਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਛੱਡੀ ਰਹੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੁੱਖ ਮੱਦੇ ਤੋਂ ਹਟਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲੇ ਸਿਦ੍ਧਦੇਸ਼ੇ ਚ ਮੇਰ੍ਵਾਦੌ ਵਾ ਨਿਵਾਸਤਃ । ਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਵਿਸ੍ਤਾਰਃ ਕ੍ਰਿਯੋਤ੍ਥਾ ਪ੍ਰਕृਤਾਰ੍ਥਹਾ
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ, ਸਿੱਧਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਮੇਰੂ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਰਹਿ ਕੇ ਜੋ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਵੀ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੁੱਖ ਮੱਦੇ ਤੋਂ ਹਟਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਚ੍ ਛਿਖਿਧ੍ਵਜਕਥਾਪ੍ਰਸਙ੍ਗਪਤਿਤਾਮ੍ ਇਮਾਮ੍ । ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਪਵਨਾਭ੍ਯਾਸਕ੍ਰਿਯਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਫਲਾਂ ਸ਼ृਣੁ
ਇਸ ਲਈ, ਸ਼ਿਖਿਧਵਜ ਦੀ ਕਥਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਆਈ ਹੋਈ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਵਾਵਾਂ ਦੀ ਅਭਿਆਸ-ਵਿਧੀ, ਜੋ ਸਿਧੀ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
ਸਮੂਲਮ੍ ਅਖਿਲਾਸ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਾਧ੍ਯਾਰ੍ਥੇਤਰਵਾਸਨਾਃ । ਗੁਦਾਦਿਦ੍ਵਾਰਸਙ੍ਕੋਚਾਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਕਾਦਿਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮੈਃ
ਜੋ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੇ, ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਗੁਦਾ ਆਦਿ ਰਸਤੇ ਸੰਗੁਚਿਤ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ—
ਭੋਜਨਾਸਨਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਚ ਸਾਧੁਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਭਾਵਨਾਤ੍ । ਸ੍ਵਾਚਾਰਾਤ੍ ਸੁਜਨਾਸਙ੍ਗਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗਾਤ੍ ਸੁਖਾਸਨਾਤ੍
ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਚੰਗੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਤੇ ਮਨਨ, ਆਪਣੀ ਚਲਣ, ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ, ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡਣ, ਅਤੇ ਆਸਨ ਵਿਚ ਆਸਾਨੀ—
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਘਨਾਭ੍ਯਾਸਾਦ੍ ਰਾਮ ਕਾਲੇਨ ਕੇਨਚਿਤ੍ । ਕੋਪਲੋਭਾਦਿਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗਾਦ੍ ਭੋਗਤ੍ਯਾਗਾਚ੍ ਚ ਸੁਵ੍ਰਤ
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦਾ ਪੂਰਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਮਾ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਗੁੱਸਾ, ਲੋਭ ਆਦਿ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਤੇ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਚੰਗੀ ਨੀਤ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ—
ਤ੍ਯਾਗਾਦਾਨਨਿਰੋਧੇषੁ ਭृਸ਼ਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਵਿਧੇਯਤਾਮ੍ । ਪ੍ਰਾਣਾਃ ਪ੍ਰਭੁਤ੍ਵਤਜ੍ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਪੁਂਸੋ ਭृਤ੍ਯਾ ਇਵਾਖਿਲਾਃ
ਤਿਆਗ, ਦਾਨ ਤੇ ਸੰਯਮ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਬਹੁਤ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਉਸ ਦੇ ਨੌਕਰਾਂ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਰਾਜ੍ਯਾਦ੍ਯਾ ਮੋਕ੍ਸ਼ਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾਸ੍ ਸਮਸ੍ਤਾ ਏਵ ਸਮ੍ਪਦਃ । ਦੇਹਾਨਿਲਵਿਧੇਯਤ੍ਵਸਾਧ੍ਯਾਸ੍ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਰਾਘਵ
ਰਾਘਵ, ਰਾਜ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਤੱਕ, ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਸਰੀਰ ਤੇ ਸਾਹ ਦੀ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਰਿਮਣ੍ਡਲਿਤਾਕਾਰਾ ਕਨ੍ਦਸ੍ਥਾਨਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾ । ਅਨ੍ਤ੍ਰਵੇष੍ਟਨਿਕਾ ਨਾਮ ਨਾਡੀ ਨਾਡੀਸ਼ਤਾਸ਼੍ਰਿਤਾ
ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ, ਜੜ੍ਹ ਦੇ ਥਾਂ ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ, ਅੰਤਰੇਸ਼ਟਨਿਕਾ ਨਾਂ ਦੀ ਨਾਡੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੈਂਕੜੇ ਹੋਰ ਨਾਡੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਵੀਣਾਗ੍ਰਾਵਰ੍ਤਸਦृਸ਼ੀ ਸਲਿਲਾਵਰ੍ਤਸਨ੍ਨਿਭਾ । ਲਿਪ੍ਯਾਦ੍ਯੋਙ੍ਕਾਰਸਂਸ੍ਥਾਨਾ ਕੁਨ੍ਤਲਾਵਰ੍ਤਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਾ
ਇਹ ਨਾਡੀ ਵੀਣਾ ਦੇ ਵਕਰ ਵਾਂਗ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਭੰਵਰ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਆਕਾਰ ਓਂਕਾਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੱਲੀ ਵਾਲ ਵਾਂਗ ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਹੋਈ ਹੈ।
ਦੇਵਾਸੁਰਮਨੁष੍ਯੇषੁ ਮृਗਨਕ੍ਰਖਗਾਦਿषੁ । ਕੀਟਾਦਿष੍ਵ੍ ਅਬ੍ਜਜਾਨ੍ਤੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਪ੍ਰਾਣਿषੂਦਿਤਾ
ਇਹ ਦੇਵਤੇ, ਰਾਖਸ਼, ਮਨੁੱਖ, ਜਾਨਵਰ, ਮਗਰਮੱਛ, ਪੰਛੀ, ਕੀੜੇ ਅਤੇ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜੰਮਣ ਵਾਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਸ਼ੀਤਾਰ੍ਤਸੁਪ੍ਤਭੋਗੀਨ੍ਦ੍ਰਭੋਗਵਦ੍ ਬਦ੍ਧਮਣ੍ਡਲਾ । ਸਿਤਾ ਕਲ੍ਪਾਗ੍ਨਿਵਿਗਲਦਿਨ੍ਦੁਵਦ੍ ਬਦ੍ਧਕੁਣ੍ਡਲਾ
ਠੰਡੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਗੋਲ ਹੋ ਕੇ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਟਪਕਦੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਗੂੰਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਮਨੋਭ੍ਰੂਮਧ੍ਯਰਨ੍ਧ੍ਰਾਧੋਵਿਸ਼ਦਬ੍ਵृਤ੍ਤਿਚਞ੍ਚਲਾ । ਅਨਾਰਤਂ ਰਸਸ੍ਯਨ੍ਦੈਃ ਪ੍ਲਵਮਾਨੈਵ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਭ੍ਰੂਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੱਧ ਚੈਨਲ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਲਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਨੰਤ ਰਸ ਦੀ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਤਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਸ੍ਯਾ ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਦਲੀਕੋਸ਼ਕੋਮਲੇ । ਯਾ ਵਾਤਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਵੇਣਾਵ੍ ਇਵ ਲਸਦ੍ਗਤਿਃ
ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ, ਕੇਲੇ ਦੇ ਕੋਰ ਵਾਂਗ ਨਰਮ ਝਿਲੀ ਵਿੱਚ, ਹਵਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕੰਬਦੀ ਹੈ, ਵਜਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਚਲਦੀ ਹੈ।
ਸੋਕ੍ਤਾ ਕੁਣ੍ਡਲਿਨੀ ਨਾਮ੍ਨਾ ਕੁਣ੍ਡਲਾਕਾਰਵਾਹਿਨੀ । ਪ੍ਰਾਣਿਨਃ ਪਰਮਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਜਵਪ੍ਰਦਾ
ਇਸ ਨੂੰ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਂਪ ਵਾਂਗ ਮੋੜੀ ਹੋਈ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਅਨਿਸ਼ਂ ਨਿਸ਼੍ਸ਼੍ਵਸਦ੍ਰੂਪਾ ਕੁਪਿਤੇਵ ਭੁਜਙ੍ਗਮੀ । ਸਂਸ੍ਥਿਤੋਰ੍ਧ੍ਵੀਕृਤਮੁਖੀ ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਨਾਂ ਹੇਤੁਤਾਂ ਗਤਾ
ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਹ ਵਾਂਗ ਨਿਕਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੀ ਸਾਂਪ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਰਲੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਕੰਪਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਦਾ ਪ੍ਰਾਣਾਨਿਲੋ ਯਾਤਿ ਹृਦਿ ਕੁਣ੍ਡਲਿਨੀਪਦਮ੍ । ਤਦਾ ਸਂਵਿਦ੍ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਭੂਤਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਬੀਜਭੂਃ
ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਦੇ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਚੇਤਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸੁਖਮ ਬੀਜ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ।
ਯਦਾ ਕੁਣ੍ਡਲਿਨੀ ਦੇਹੇ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਬ੍ਜ ਇਵਾਲਿਨੀ । ਤਦਾ ਸਂਵਿਦ੍ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਮृਦੁਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਸ਼ੋਦਯਾ
ਜਦੋਂ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕੰਪਦੀ ਹੈ, ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ, ਤਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਚੇਤਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਰਮ ਛੂਹ ਨਾਲ ਜਾਗਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨ ਮृਦੁਨਾ ਨਾਡ੍ਯਾ ਲਿਙ੍ਗਕਾਮਾਤਪਤ੍ਰਯੋਃ । ਯਥਾ ਸਂਵਿਦ੍ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਚੈਸ੍ ਤਥਾ ਕੁਣ੍ਡਲਿਨੀ ਜਵਾਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਨਰਮ ਨਾਡੀ ਦੀ ਛੁਹ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਤੇ ਇੱਛਾ-ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਚੇਤਨਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਵੀ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਉਭਰਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯਾਂ ਸਮਸ੍ਤਾਸ੍ ਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾ ਨਾਡ੍ਯੋ ਹृਦਯਕੋਸ਼ਗਾਃ । ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਲੀਯਨ੍ਤੇ ਮਹਾਰ੍ਣਵ ਇਵਾਪਗਾਃ
ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਜੋ ਹਿਰਦੇ-ਕੋਸ਼ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਨਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਮਹਾਂ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦੀਆਂ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨਿਤ੍ਯਂ ਵਾਤਾਤ੍ਮਕਤਯਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋਨ੍ਮੁਖਤਯਾ ਤਯਾ । ਸਾ ਸਰ੍ਵਸਂਵਿਦਾਂ ਬੀਜਮ੍ ਏਕਮ੍ ਆਦ੍ਯਮ੍ ਉਦਾਹृਤਮ੍
ਹਮੇਸ਼ਾ, ਹਵਾ ਦੀ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਕੰਪਨ ਦੀ ਲਗਨ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੇਤਨਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਢਲਾ ਬੀਜ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦਿਕ੍ਕਾਲਾਦ੍ਯਨਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾ ਚਿਤ੍ਸਂਵਿਤ੍ ਸਰ੍ਵਗਾਸ੍ਤਿ ਹਿ । ਤਸ੍ਯਾਃ ਕੁਣ੍ਡਲਿਨੀਕੋਸ਼ਾਤ੍ ਕੇਨਾਰ੍ਥੇਨੋਦਯਸ੍ ਸ੍ਫੁਟਃ
ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਦਿਸ਼ਾ, ਸਮਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਕੁੰਡਲਿਨੀ-ਕੋਸ਼ ਤੋਂ ਕਿਹੜਾ ਸਪਸ਼ਟ ਉਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਉਭਰਦਾ ਹੈ?