ਕष੍ਟਂ ਨਾਤ੍ਮਨਿ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਮਦ੍ਵਚਾਂਸਿ ਨ ਬੁਦ੍ਧਵਾਨ੍ । ਰਾਜੇਤਿ ਖਿਨ੍ਨਾ ਚੂਡਾਲਾ ਸ੍ਵਵ੍ਯਾਪਾਰਪਰਾਭਵਤ੍
ਹਾਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ, ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ; ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਚੂਡਾਲਾ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਈ।
ਤਦਾ ਤਥਾਙ੍ਗ ਤਤ੍ਰਾਥ ਤਾਦृਸ਼ਾਸ਼ਯਯੋਸ੍ ਤਯੋਃ । ਤਾਭਿਃ ਪਾਰ੍ਥਿਵਲੀਲਾਭਿਰ੍ ਦਿਵਸਸ੍ ਸ ਜਗਾਮ ਹ
ਉਸ ਸਮੇਂ, ਦੋਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਐਸੀਆਂ ਹੀ ਰਹੀਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਥਾਂ ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਖੇਡਾਂ ਨਾਲ ਦਿਨ ਲੰਘਦੇ ਗਏ।
ਕ੍ਰਮੇਣ ਮਾਸਾ ऋਤਵੋ ਰਾਮ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਸ੍ ਤਥਾ । ਅਤੀਤਾ ਬਹਵਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਦਮ੍ਪਤ੍ਯੋਸ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਯੋਸ੍ ਤਯੋਃ
ਰਾਮਾ, ਉਥੇ ਉਹ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਜੋੜੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਹੀਨੇ, ਰੁੱਤਾਂ ਤੇ ਸਾਲ ਵੀ ਆਹਿਸਤਾ-ਆਹਿਸਤਾ ਲੰਘ ਗਏ।
ਏਕਦਾ ਨਿਤ੍ਯਤृਪ੍ਤਾਯਾ ਨਿਰਿਚ੍ਛਾਯਾ ਅਪਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਚੂਡਾਲਾਯਾ ਬਭੂਵੇਚ੍ਛਾ ਲੀਲਯਾ ਖਗਮਾਗਮੇ
ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਚੂਡਾਲਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਤੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਉੱਡਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਗੀ।
ਖਗਮਾਗਮਸਿਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਥਮ੍ ਅਥ ਸਾ ਨृਪਕਨ੍ਯਕਾ । ਸਰ੍ਵਭੋਗਾਨ੍ ਅਨਾਦृਤ੍ਯ ਸਮਾਗਮ੍ਯ ਚ ਨਿਰ੍ਜਨਮ੍
ਉਡਣ ਦੀ ਕਲਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਇਕੱਲੀ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਅਜੋਕੇ ਥਾਂ 'ਤੇ ਚਲੀ ਗਈ।
ਏਕੈਵੈਕਾਨ੍ਤਨਿਰਤਾ ਸ੍ਵਾਸਨਾਵਸ੍ਥਿਤਾਙ੍ਗਕਾ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਪ੍ਰਾਣਪਵਨਚਿਰਾਭ੍ਯਾਸਂ ਚਕਾਰ ਹ
ਉਹ ਇਕੱਲੀ, ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਆਪਣੇ ਆਸਨ 'ਤੇ ਬੈਠੀ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਾਹ ਨੂੰ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਜ੍ ਜਗਤ੍ ਸਸ੍ਥਾਸ੍ਨੁਜਙ੍ਗਮਮ੍ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ਯ ਤਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਨਾਮ੍ਨਃ ਫਲਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ
ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਿਲਦੇ ਤੇ ਅਟੱਲ ਜੀਵ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ 'ਕੰਪਨ' ਨਾਮ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਫਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਸ੍ਯ ਸ੍ਪਨ੍ਦਵਿਲਾਸਸ੍ਯ ਘਨਾਭ੍ਯਾਸਸ੍ਯ ਮੇ ਵਦ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਖਗਮਨਾਦ੍ਯ੍ ਏਤਤ੍ ਫਲਂ ਯਤ੍ਨੈਕਸ਼ਾਲਿਨਃ
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੀ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਹ ਕੰਪਨ ਦੀ ਲੀਲਾ, ਇਹ ਗੂੜ੍ਹ ਅਭਿਆਸ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਉਡਣ ਆਦਿ ਇੱਕ-ਚਿੱਤ ਯਤਨ ਦਾ ਫਲ ਕਿਸ ਲਈ ਹੈ?
ਆਤ੍ਮਜ੍ਞੋ ਵਾਪ੍ਯ੍ ਅਨਾਤ੍ਮਜ੍ਞਸ੍ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਥਂ ਲੀਲਯਾ ਤਥਾ । ਕਥਂ ਸਂਸਾਧਯਤ੍ਯ੍ ਏਤਦ੍ ਯਥਾਵਦ੍ ਵਦ ਮੇ ਵਿਭੋ
ਆਤਮ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਚਾਹੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਖੇਡ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਸਾਫ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।
ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗ ਸਾਧ੍ਯਂ ਵਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਇਹ ਸਰ੍ਵਤਃ । ਉਪਾਦੇਯਂ ਚ ਹੇਯਂ ਚ ਤਥੋਪੇਕ੍ਸ਼੍ਯਂ ਚ ਰਾਘਵ
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇੱਥੇ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਜੋ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਛੱਡਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਭੂਤਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਹ੍ਯ੍ ਉਪਾਦੇਯਂ ਤੁ ਸਾਧ੍ਯਤੇ । ਹੇਯਂ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯਤੇ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਹ੍ਯ੍ ਉਪੇਕ੍ਸ਼੍ਯਂ ਮਧ੍ਯਮ੍ ਏਤਯੋਃ
ਜੋ ਆਤਮ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਛੱਡਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣ ਕੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਜੋ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਯਦ੍ ਆਹ੍ਲਾਦਨਕਰਮ੍ ਆਦੇਯਂ ਤਦ੍ ਅਸਨ੍ਮਤੇਃ । ਤਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍ ਅਨਾਦੇਯਮ੍ ਉਪੇਕ੍ਸ਼੍ਯਂ ਮਧ੍ਯਮਂ ਵਿਦੁਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਚੇ ਸਮਝ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ; ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਲਾ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਨਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਨ੍ਮਤੇਰ੍ ਵਿਦੁषੋ ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਮਯਂ ਯਦਾ । ਤ੍ਰਯ ਏਵ ਤਦਾ ਪਕ੍ਸ਼ਾਸ੍ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਨ ਕੇਚਨ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸੂਝਵਾਨ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਹੀ ਰਾਹ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਕੇਵਲਂ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਕਦਾਚਿਲ੍ ਲੀਲਯਾ ਨ ਵਾ । ਉਪੇਕ੍ਸ਼੍ਯਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਿਨਿਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਮ੍ ਆਲੋਕਯਤਿ ਵਾ ਨ ਵਾ
ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਅਣਦੇਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਨਹੀਂ; ਜਾਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਨਹੀਂ।
ਜ੍ਞਸ੍ਯੋਪੇਕ੍ਸ਼੍ਯਾਤ੍ਮਕਂ ਰਾਮ ਮੂਢਸ੍ਯਾਦੇਯਤਾਂ ਗਤਮ੍ । ਹੇਯਂ ਸ੍ਫਾਰਵਿਰਾਗਸ੍ਯ ਸ਼ृਣੁ ਸਿਦ੍ਧਿਕ੍ਰਮਂ ਕਥਮ੍
ਰਾਮਾ, ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੂਰਖ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਵੈਰਾਗ ਹੈ, ਉਹ ਛੱਡਣਯੋਗ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਸੁਣ, ਕਿਵੇਂ ਸਿਧੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਦ੍ਰਵ੍ਯਸਾਧਨਾਸ੍ ਸਰ੍ਵਸਿਦ੍ਧਯਃ । ਜੀਵਮ੍ ਆਹ੍ਲਾਦਯਨ੍ਤੀਹ ਵਸਨ੍ਤ ਇਵ ਭੂਤਲਮ੍
ਥਾਂ, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ ਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿਧੀਆਂ ਇੱਥੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਉਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਮਧ੍ਯੇ ਚਤੁਰ੍ਣਾਮ੍ ਏਤੇषਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾ ਪ੍ਰਥਮਕਲ੍ਪਿਕੀ । ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਸਾਧਨੇ ਸਾਧੋਸ੍ ਤਨ੍ਮਯਾਸ੍ ਤੇ ਯਤਃ ਕ੍ਰਮਾਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਕਰਮ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਾਮਯਾਬੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲਕੜਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਉਸ ਵਿਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗੁਲਿਕਾਞ੍ਜਨਖਡ੍ਗਾਦਿਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮਨਿਰੂਪਣਮ੍ । ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਤਾਂ ਤਾਵਦ੍ ਏषੋ ऽਤ੍ਰ ਵਿਸ੍ਤਾਰਃ ਪ੍ਰਕृਤਾਰ੍ਥਹਾ
ਗੋਲੀ, ਅੰਜਨ, ਤਲਵਾਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਵਰਣ — ਇਹ ਗੱਲ ਇੱਥੇ ਛੱਡੀ ਰਹੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੁੱਖ ਮੱਦੇ ਤੋਂ ਹਟਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਰਤ੍ਨੌषਧਿਤਪੋਮਨ੍ਤ੍ਰਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮਨਿਰੂਪਣਮ੍ । ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਤਾਂ ਤਾਵਦ੍ ਏषੋ ऽਤ੍ਰ ਵਿਸ੍ਤਾਰਃ ਪ੍ਰਕृਤਾਰ੍ਥਹਾ
ਰਤਨ, ਦਵਾਈ, ਤਾਪ, ਮੰਤ੍ਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਵਰਣ — ਇਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਛੱਡੀ ਰਹੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੁੱਖ ਮੱਦੇ ਤੋਂ ਹਟਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲੇ ਸਿਦ੍ਧਦੇਸ਼ੇ ਚ ਮੇਰ੍ਵਾਦੌ ਵਾ ਨਿਵਾਸਤਃ । ਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਵਿਸ੍ਤਾਰਃ ਕ੍ਰਿਯੋਤ੍ਥਾ ਪ੍ਰਕृਤਾਰ੍ਥਹਾ
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ, ਸਿੱਧਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਮੇਰੂ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਰਹਿ ਕੇ ਜੋ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਵੀ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੁੱਖ ਮੱਦੇ ਤੋਂ ਹਟਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਚ੍ ਛਿਖਿਧ੍ਵਜਕਥਾਪ੍ਰਸਙ੍ਗਪਤਿਤਾਮ੍ ਇਮਾਮ੍ । ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਪਵਨਾਭ੍ਯਾਸਕ੍ਰਿਯਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਫਲਾਂ ਸ਼ृਣੁ
ਇਸ ਲਈ, ਸ਼ਿਖਿਧਵਜ ਦੀ ਕਥਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਆਈ ਹੋਈ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਵਾਵਾਂ ਦੀ ਅਭਿਆਸ-ਵਿਧੀ, ਜੋ ਸਿਧੀ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
ਸਮੂਲਮ੍ ਅਖਿਲਾਸ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਾਧ੍ਯਾਰ੍ਥੇਤਰਵਾਸਨਾਃ । ਗੁਦਾਦਿਦ੍ਵਾਰਸਙ੍ਕੋਚਾਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਕਾਦਿਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮੈਃ
ਜੋ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੇ, ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਗੁਦਾ ਆਦਿ ਰਸਤੇ ਸੰਗੁਚਿਤ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ—
ਭੋਜਨਾਸਨਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਚ ਸਾਧੁਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਭਾਵਨਾਤ੍ । ਸ੍ਵਾਚਾਰਾਤ੍ ਸੁਜਨਾਸਙ੍ਗਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗਾਤ੍ ਸੁਖਾਸਨਾਤ੍
ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਚੰਗੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਤੇ ਮਨਨ, ਆਪਣੀ ਚਲਣ, ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ, ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡਣ, ਅਤੇ ਆਸਨ ਵਿਚ ਆਸਾਨੀ—
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਘਨਾਭ੍ਯਾਸਾਦ੍ ਰਾਮ ਕਾਲੇਨ ਕੇਨਚਿਤ੍ । ਕੋਪਲੋਭਾਦਿਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗਾਦ੍ ਭੋਗਤ੍ਯਾਗਾਚ੍ ਚ ਸੁਵ੍ਰਤ
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦਾ ਪੂਰਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਮਾ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਗੁੱਸਾ, ਲੋਭ ਆਦਿ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਤੇ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਚੰਗੀ ਨੀਤ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ—
ਤ੍ਯਾਗਾਦਾਨਨਿਰੋਧੇषੁ ਭृਸ਼ਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਵਿਧੇਯਤਾਮ੍ । ਪ੍ਰਾਣਾਃ ਪ੍ਰਭੁਤ੍ਵਤਜ੍ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਪੁਂਸੋ ਭृਤ੍ਯਾ ਇਵਾਖਿਲਾਃ
ਤਿਆਗ, ਦਾਨ ਤੇ ਸੰਯਮ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਬਹੁਤ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਉਸ ਦੇ ਨੌਕਰਾਂ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਰਾਜ੍ਯਾਦ੍ਯਾ ਮੋਕ੍ਸ਼ਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾਸ੍ ਸਮਸ੍ਤਾ ਏਵ ਸਮ੍ਪਦਃ । ਦੇਹਾਨਿਲਵਿਧੇਯਤ੍ਵਸਾਧ੍ਯਾਸ੍ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਰਾਘਵ
ਰਾਘਵ, ਰਾਜ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਤੱਕ, ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਸਰੀਰ ਤੇ ਸਾਹ ਦੀ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਰਿਮਣ੍ਡਲਿਤਾਕਾਰਾ ਕਨ੍ਦਸ੍ਥਾਨਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾ । ਅਨ੍ਤ੍ਰਵੇष੍ਟਨਿਕਾ ਨਾਮ ਨਾਡੀ ਨਾਡੀਸ਼ਤਾਸ਼੍ਰਿਤਾ
ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ, ਜੜ੍ਹ ਦੇ ਥਾਂ ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ, ਅੰਤਰੇਸ਼ਟਨਿਕਾ ਨਾਂ ਦੀ ਨਾਡੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੈਂਕੜੇ ਹੋਰ ਨਾਡੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਵੀਣਾਗ੍ਰਾਵਰ੍ਤਸਦृਸ਼ੀ ਸਲਿਲਾਵਰ੍ਤਸਨ੍ਨਿਭਾ । ਲਿਪ੍ਯਾਦ੍ਯੋਙ੍ਕਾਰਸਂਸ੍ਥਾਨਾ ਕੁਨ੍ਤਲਾਵਰ੍ਤਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਾ
ਇਹ ਨਾਡੀ ਵੀਣਾ ਦੇ ਵਕਰ ਵਾਂਗ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਭੰਵਰ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਆਕਾਰ ਓਂਕਾਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੱਲੀ ਵਾਲ ਵਾਂਗ ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਹੋਈ ਹੈ।
ਦੇਵਾਸੁਰਮਨੁष੍ਯੇषੁ ਮृਗਨਕ੍ਰਖਗਾਦਿषੁ । ਕੀਟਾਦਿष੍ਵ੍ ਅਬ੍ਜਜਾਨ੍ਤੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਪ੍ਰਾਣਿषੂਦਿਤਾ
ਇਹ ਦੇਵਤੇ, ਰਾਖਸ਼, ਮਨੁੱਖ, ਜਾਨਵਰ, ਮਗਰਮੱਛ, ਪੰਛੀ, ਕੀੜੇ ਅਤੇ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜੰਮਣ ਵਾਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਸ਼ੀਤਾਰ੍ਤਸੁਪ੍ਤਭੋਗੀਨ੍ਦ੍ਰਭੋਗਵਦ੍ ਬਦ੍ਧਮਣ੍ਡਲਾ । ਸਿਤਾ ਕਲ੍ਪਾਗ੍ਨਿਵਿਗਲਦਿਨ੍ਦੁਵਦ੍ ਬਦ੍ਧਕੁਣ੍ਡਲਾ
ਠੰਡੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਗੋਲ ਹੋ ਕੇ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਟਪਕਦੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਗੂੰਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।