ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ੇ ਤਾਵਤ੍ ਸ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਕਿਮ੍ ਇਦਂ ਸ੍ਯਾਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਕਸ੍ਯਾਯਂ ਜਾਗਤੋ ਮੋਹਃ ਕਥਮ੍ ਅਭ੍ਯੁਤ੍ਥਿਤਃ ਕ੍ਵ ਵਾ
ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ, ਸੋਚਦੀ, 'ਮੈਂ ਆਖ਼ਰ ਕੀ ਹਾਂ? ਇਹ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਭ੍ਰਮ ਕਿਸਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਉੱਠਿਆ?'
ਦੇਹਸ੍ ਤਾਵਜ੍ ਜਡੋ ਮੂਕੋ ਨਾਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਆਬਾਲਮ੍ ਏਤਤ੍ ਸਂਸਿਦ੍ਧਂ ਮृਤੌ ਚੈਵਾਨੁਭੂਯਤੇ
ਇਹ ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੰਨ ਤੇ ਗੂੰਗਾ ਹੈ—ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੈ ਕਿ 'ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹਾਂ'। ਇਹ ਗੱਲ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਤੇ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਵੀ ਇਹੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗਣਸ਼੍ ਚਾਸ੍ਯ ਨ ਭਿਨ੍ਨੋ ऽਵਯਵਾਤ੍ਮਕਃ । ਅਵਯਵਾਵਯਵਿਨੋਰ੍ ਅਭੇਦਾਜ੍ ਜਡ ਏਵ ਚ
ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਵੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਪੂਰਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਸੁੰਨ ਹੀ ਹਨ।
ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗਣੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਜਡ ਏਵੇਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰੇਰ੍ਯਤੇ ਮਨਸਾ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ ਯष੍ਟ੍ਯੇਵ ਭੁਵਿ ਲੋष੍ਟਕਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੇ ਵੀ ਸੁੰਨ ਹੀ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਮਨ ਵਲੋਂ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਡੱਲਾ ਹਿਲਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸ਼੍ ਚੈਵ ਜਡਂ ਮਨ੍ਯੇ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ਮਕਸ਼ਕ੍ਤਿਮਤ੍ । ਕ੍ਸ਼ੇਪਣੈਰ੍ ਇਵ ਪਾषਾਣਃ ਪ੍ਰੇਰ੍ਯਤੇ ਬੁਦ੍ਧਿਨਿਸ਼੍ਚਯੈਃ
ਮੈਂ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁੰਨ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਨਾਲ ਇੰਝ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸੁੱਟ ਦੇਵੇ।
ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਨਿਸ਼੍ਚਯਰੂਪੈਵਂ ਜਡਾਸਤ੍ਯੇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਖਾਤੇਨੇਵ ਸਰਿਤ੍ ਸ੍ਵੈਰਮ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰੇਣ ਵਾਹ੍ਯਤੇ
ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੁੰਨ ਤੇ ਝੂਠੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਵਗਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਗਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰੋ ऽਪਿ ਨਿਸ੍ਸਾਰੋ ਜਡ ਏਵਂ ਸ਼ਵਾਤ੍ਮਕਃ । ਜੀਵੇਨ ਜਨ੍ਯਤੇ ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਬਾਲੇਨੇਵ ਭ੍ਰਮਾਤ੍ਮਕਃ
ਅਹੰਕਾਰ ਵੀ ਬੇਅਸਰ, ਸੁੰਨ ਤੇ ਮੁਰਦਾ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਮਾਇਆ ਤੇ ਭੁਲੇਖੇ ਕਰਕੇ, ਇਕ ਛਲ-ਛਾਇਆ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਸ਼੍ ਚ ਕਲਨਾਕਾਰੋ ਵਾਤਾਤ੍ਮਾ ਹृਦਯੇ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਸ਼ੁਕ੍ਰਸਾਰੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਅਨ੍ਯੇਨ ਕੇਨਾਪਿ ਪਰਿਜੀਵਤਿ
ਜੀਵ ਵੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੀਜ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਪਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਆਮ੍ ਅਹੋ ਜ੍ਞਾਤਮ੍ ਏਤੇਨ ਚੇਤ੍ਯੋਲ੍ਲੇਖਕਲਙ੍ਕਿਨਾ । ਜੀਵੋ ਜੀਵਤਿ ਜੀਵੇਨ ਚਿਦ੍ਰੂਪੇਣਾਤ੍ਮਰੂਪਿਣਾ
ਹਾਂ, ਹੁਣ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਮੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਰੂਹ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਜੀਊਂਦੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
ਚੇਤ੍ਯਭ੍ਰਮਵਤਾ ਜੀਵਸ਼੍ ਚਿਦ੍ਰੂਪੇਣੈਵ ਜੀਵਤਿ । ਆਮੋਦਃ ਪਵਨੇਨੇਵ ਖਾਤੇਨੇਵ ਸਰਿਦ੍ਰਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਗੰਧ ਹਵਾ ਨਾਲ ਜਾਂ ਦਰਿਆ ਖੋਦੀ ਹੋਈ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਭੁਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਜੀਵ ਵੀ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਤ੍ਯਜਡਚੇਤ੍ਯਾਂਸ਼ਸ਼੍ਰਯਣਾਚ੍ ਚਿਦ੍ਵਪੁਰ੍ ਜਡਮ੍ । ਮਹਾਜਡਗਤੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਗ੍ਨਿਰ੍ ਅਪਿ ਰੂਪਂ ਸ੍ਵਮ੍ ਉਜ੍ਝਤਿ
ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਝੂਠੀਆਂ ਤੇ ਸੁੱਤੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਸੁੱਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵੱਡੇ ਸੁੱਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੇ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਦ੍ ਵਾਸਦ੍ ਵਾ ਯਦ੍ ਆਭਾਸਿ ਚਿਤ੍ ਸਮਾਚਾਮਤਿ ਸ੍ਵਤਃ । ਸ੍ਵਂ ਰੂਪਮ੍ ਅਲਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਤਦ੍ ਏਵ ਭਵਤਿ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ, ਚੇਤਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਛੱਡ ਕੇ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਏਵਂ ਚਿਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਏਤਚ੍ ਚੇਤ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਤਯਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਜਡਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍ ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪਂ ਚੇਤਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਪ੍ਰਬੋਧਿਤਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਆਪ ਹੀ ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੁੱਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਤੋਂ ਰਹਿੰਦੀ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਜਗਾਉਣ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ।
ਇਤਿ ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯ ਚੂਡਾਲਾ ਕੇਨੈषਾ ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਚੇਤਤੇ । ਇਤਿ ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤਯਾਮ੍ ਆਸ ਚਿਰਾਚ੍ ਚੇਤ੍ਥਂ ਵ੍ਯਬੁਧ੍ਯਤ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਚੂਡਾਲਾ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, 'ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਕੌਣ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ?' ਇਹ ਸੋਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚਲਦੀ ਰਹੀ, ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਹ ਸਮਝ ਗਈ।
ਅਹੋ ਨੁ ਚਿਰਕਾਲੇਨ ਜ੍ਞਾਤਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍ ਅਨਾਮਯਮ੍ । ਯਦ੍ ਵੈ ਚਿਚ੍ਚਮਿਤਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਦੂਯਤੇ ਪੁਨਃ
ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੱਚ ਸਮਝ ਆਇਆ। ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੀ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਏਤੇ ਹਿ ਚਿਦ੍ਵਿਲਾਸਾਨ੍ਤਾ ਮਨੋਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦਯਃ । ਅਸਨ੍ਤਸ੍ ਸਨ੍ਤ ਏਵਾਹੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇਨ੍ਦੁਵਦ੍ ਆਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਇਹ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੇ ਆਦਿਕ—all ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸੱਚੇ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੂਜਾ ਚੰਦ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਮਹਾਚਿਦ੍ ਏਕੈਵਾਸ੍ਤੀਹ ਮਹਾਸਤ੍ਤੇਤਿ ਯੋਚ੍ਯਤੇ । ਨਿष੍ਕਲਙ੍ਕਾ ਸਮਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਨਿਰਹਙ੍ਕਾਰਰੂਪਿਣੀ
ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ ਵੱਡੀ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਹੋਣਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਰਮਲ, ਸਭ ਲਈ ਇਕੋ ਜਿਹੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਸਂਵੇਦਨਾਕਾਰਾ ਸ਼ਿਵਂ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਚ੍ਯੁਤਾ । ਸਕृਦ੍ਵਿਭਾਤਾ ਵਿਮਲਾ ਨਿਤ੍ਯੋਦਯਵਤੀ ਸ੍ਥਿਤਾ
ਇਹ ਸਾਫ ਸੁੱਤ ਚੇਤਨਾ ਵਾਲੀ, ਮੰਗਲਮਈ, ਸਿਰਫ ਚੇਤਨ ਰੂਪ, ਅਟੱਲ ਤੇ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਸਦਾ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਪਰਮਾਤ੍ਮਾਦਿਨਾਮਭਿਰ੍ ਯਾਭਿਧੀਯਤੇ । ਚੇਤ੍ਯਚੇਤਨਚਿਤ੍ਤਾਦਿ ਨਾਸ੍ਯਾ ਭਿਨ੍ਨਂ ਨ ਸਾ ਤਤਃ
ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਆਦਿਕ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ, ਚੇਤਨਾ, ਗਿਆਨ ਆਦਿਕ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ।
ਤਯੈषਾ ਚੇਤ੍ਯਤੇ ਚਿਚ੍ਛ੍ਰੀਸ੍ ਸੈषਾਦ੍ਯਾ ਚਿਦ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਾ । ਅਚੇਤ੍ਯਂ ਯਦ੍ ਇਦਂ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ ਤਸ੍ਯਾ ਰੂਪਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਤਮ੍
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮਾਤਾ ਆਦਿ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਅਣਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਅਖੰਡ ਸੁਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਰੂਪ ਹੈ।
ਮਨੋਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦ੍ਯਰ੍ਥਰੂਪੈਸ੍ ਸੈਵਂ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ । ਤਰਙ੍ਗਕਣਕਲ੍ਲੋਲਵਲਨੈਰ੍ ਅਮ੍ਬ੍ਵ੍ ਇਵਾਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਲਹਿਰਾਂ, ਬੂੰਦਾਂ ਤੇ ਛੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹੀ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜਗਦ੍ਭੂਤਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਸਤ੍ਤਾ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਸਾਨ੍ਤਰੇ । ਯਦ੍ ਇਦਂ ਤਤ੍ ਪਰਂ ਰੂਪਂ ਤਸ੍ਯਾਃ ਖਲੁ ਮਹਾਚਿਤੇਃ
ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਤੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਇਸਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇਹ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੱਡੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰੂਪ ਹੈ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਸਂਵਿਨ੍ਮਹਾਸਿਂਹੀ ਸੇਯਂ ਸਮਸਮੋਦਿਤਾ । ਅਨਨ੍ਯਯੈਵਾਨ੍ਯਯੇਵ ਜਗਜ੍ਜृਮ੍ਭਿਕਯਾ ਸ੍ਥਿਤਾ
ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸ਼ੇਰਨੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤਾ ਤਦ੍ਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਨਾਨ੍ਯਾ ਸਮ੍ਭਵਤੀਹ ਹਿ । ਵਿਚਿਤ੍ਰਹੇਮਭਾਣ੍ਡਾਨਾਂ ਨਨੁ ਹੇਮੇਤਰਾ ਯਥਾ
ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਅਸਤੀਤਵ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਸੋਨਾ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਾ ਯਥੋਦੇਤਿ ਤਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਚੇਤਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਸ੍ਵਚਿਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵੇਨ ਤਰਙ੍ਗਾਦਿਤ੍ਵਮ੍ ਅਮ੍ਬ੍ਵ੍ ਇਵ
ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ, ਆਪਣੀ ਲਚਕੀਲੇਪਣ ਨਾਲ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਵੇਖਦੀ ਹੈ।
ਮਹਾਚਿਤੋ ਜਗਚ੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ ਉਦੇਤੀਵਾਨੁਦਯ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਤਦਾਤ੍ਮੈਵ ਯਥਾਵਰ੍ਤੋ ਰੂਪਵਾਞ੍ ਜਲਧੌ ਦ੍ਰਵਾਤ੍
ਵੱਡੇ ਮਨ ਤੋਂ ਇਹ ਜਗਤ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਉੱਭਰਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਉਸੇ ਦੀ ਸਰੂਪਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਣੀ ਘੇਰੀ ਲਹਿਰ।
ਏਵਂ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵਾਹਮ੍ ਅਨਹਮ੍ਭਾਵਮ੍ ਆਤਤਮ੍ । ਨ ਤਸ੍ਯ ਜਨ੍ਮਮਰਣੇ ਨ ਚ ਸ੍ਤਸ੍ ਸਦਸਦ੍ਗਤੀ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ, 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਜਨਮ ਹੈ, ਨਾ ਮੌਤ, ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਨਾ-ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਈ ਹਾਲਤ।
ਨ ਨਾਸ਼ਸ੍ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਨਭਸਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਅਚ੍ਛੇਦ੍ਯੋ ऽਯਮ੍ ਅਦਾਹ੍ਯੋ ऽਯਂ ਚਿਦਾਤ੍ਮਾ ਨਿਤ੍ਯਨਿਰ੍ਮਲਃ
ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ ਕਦੇ ਟੁੱਟਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਸੜਣ ਵਾਲਾ, ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਤੇ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ।
ਅਹੋ ਨੁ ਚਿਰਕਾਲੇਨ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਸ੍ਮਿ ਪਰਿਨਿਰ੍ਵृਤਾ । ਨਿਰ੍ਵਾਸਿਤਮਤਿਰ੍ ਮੁਕ੍ਤਮ੍ ਆਸੇ ਨਿਰ੍ਮਨ੍ਦਰਾਬ੍ਧਿਵਤ੍
ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ, ਮੇਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਮੈਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਇਕ ਸ਼ਾਂਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਬੈਠੀ ਹਾਂ।
ਅਸਦਾਭਾਸਮ੍ ਅਤ੍ਯਚ੍ਛਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਮ੍ ਅਜਮ੍ ਅਚ੍ਯੁਤਮ੍ । ਆਤ੍ਮਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਨਾਯਾਸਮ੍ ਅਵਲਮ੍ਬ੍ਯ ਰਮੇ ਚਿਰਮ੍
ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਸਾਨ ਤੇ ਨਿਰਲੇਪ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ, ਅਨੰਤ, ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਬਣਾਕੇ ਮੈਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਰਹੀ ਹਾਂ।