ਜਾਗਤੀ ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਅਹਂ ਤ੍ਵਮ੍ ਇਤਿਰੂਪਿਣੀ । ਅਨੁਤ੍ਥਿਤੈਵੋਤ੍ਥਿਤੇਵ ਯਤ੍ਰੇਤਿ ਪਰਿਵਰ੍ਣ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਹਿਮਾ — ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਤੂੰ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।
ਯਸ੍ਮਿਞ੍ ਸ਼੍ਰੁਤੇ ਜਗਦ੍ ਇਦਂ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ ਬੁਧ੍ਯਤੇ ऽਖਿਲਮ੍ । ਸਾਸ੍ਮਦ੍ਯੁष੍ਮਤ੍ ਸਵਿਸ੍ਤਾਰਂ ਸਲੋਕਾਕਾਸ਼ਪਰ੍ਵਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ — 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਤੂੰ' ਸਮੇਤ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੂਰੀ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ।
ਪਿਣ੍ਡਗ੍ਰਹਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਨਿਰ੍ਭਿਤ੍ਤਿਕਮ੍ ਅਪਰ੍ਵਤਮ੍ । ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਦਿਭੂਤਰਹਿਤਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ ਇਵ ਪਤ੍ਤਨਮ੍
ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਕੋਈ ਚੀਰ-ਭੀੜ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਨਹੀਂ, ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਕਿਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨੋਪਲਬ੍ਧਭਾਵਾਭਂ ਮਨੋਰਾਜ੍ਯਵਦ੍ ਆਤਤਮ੍ । ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਨਗਰਪ੍ਰਖ੍ਯਮ੍ ਅਰ੍ਥਸ਼ੂਨ੍ਯੋਪਲਮ੍ਭਨਮ੍
ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਗਈ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲੀ ਹੋਈ, ਮਨ ਦੇ ਰਾਜ ਵਾਂਗ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਰਗੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਮੱਤ ਨਹੀਂ।
ਦ੍ਵਿਚਨ੍ਦ੍ਰਵਿਭ੍ਰਮਾਭਾਸਂ ਮृਗਤृष੍ਣਾਮ੍ਬੁਵਤ੍ ਤਤਮ੍ । ਨੌਯਾਨਲੋਲਸ਼ੈਲਾਭਂ ਸਤ੍ਯਲਾਭਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍
ਇਹ ਦੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਭਟਕਣ ਵਾਂਗ, ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਫੈਲੀ ਹੋਈ, ਕਿਸੇ ਜਹਾਜ ਜਾਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ।
ਚਿਤ੍ਤਭ੍ਰਮਪਿਸ਼ਾਚਾਭਂ ਨਿਰ੍ਬੀਜਮ੍ ਅਪਿ ਭਾਸ੍ਵਰਮ੍ । ਕਥਾਰ੍ਥਪ੍ਰਤਿਭਾਨਾਭਂ ਵ੍ਯੋਮਮੁਕ੍ਤਾਵਲੀਨਿਭਮ੍
ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣ ਦੇ ਭੂਤ ਵਾਂਗ, ਬੀਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਚਮਕਦਾਰ, ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਰਗੀ।
ਕਟਕਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਹੇਮ੍ਨਿ ਤਰਙ੍ਗਤ੍ਵਂ ਯਥਾਮ੍ਭਸਿ । ਯਥਾ ਨਭਸਿ ਨੀਲਤ੍ਵਮ੍ ਅਸਦ੍ ਏਵੋਤ੍ਥਿਤਂ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਗਹਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਨੀਲਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਝੂਠੇ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਅਭਿਤ੍ਤਿ ਰਙ੍ਗਰਹਿਤਮ੍ ਉਪਲਬ੍ਧਿਮਨੋਹਰਮ੍ । ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਵਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਵਾ ਚਿਤ੍ਰਮ੍ ਅਕਰ੍ਮ ਚਿਰਭਾਸੁਰਮ੍
ਰੰਗ ਰਹਿਤ ਕੰਧ, ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਸੁਹਾਵਣੀ; ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਤਸਵੀਰ, ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦੀ ਨਹੀਂ ਪਰ ਚਿਰਕਾਲ ਚਮਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਵਹ੍ਨਿਰ੍ ਏਵ ਵਹ੍ਨਿਤ੍ਵਂ ਧਤ੍ਤੇ ਚਿਤ੍ਰਾਨਲੋ ਯਥਾ । ਤਥਾ ਦਧਜ੍ ਜਗਚ੍ਛਬ੍ਦਰੂਪਾਰ੍ਥਮ੍ ਅਸਦਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰਿਤ ਅੱਗ ਅੱਗ ਦੀ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ 'ਸੰਸਾਰ' ਸ਼ਬਦ ਰੂਪ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਅਰਥ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਝੂਠੀ ਹੈ।
ਤਰਙ੍ਗੋਤ੍ਪਲਮਾਲਾਢ੍ਯਦृषਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਇਵੋਤ੍ਥਿਤਮ੍ । ਚਕ੍ਰਸ਼ੂਤ੍ਕਾਰਚੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਮਲਰਾਸ਼ਿਮ੍ ਇਵੋਦਿਤਮ੍
ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਮਲ ਮਾਲਾਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਚੱਕਰ ਦੇ ਪੀਸਣ ਨਾਲ ਬਣੀ ਧੂੜ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਅਚਾਨਕ ਆਈ ਮੈਲ ਦੀ ਭਾਰੀ ਰਾਸ਼ੀ ਵਾਂਗ।
ਸ਼ੀਰ੍ਣਪਤ੍ਤ੍ਰਂ ਭ੍ਰष੍ਟਨष੍ਟਂ ਗ੍ਰੀष੍ਮੇ ਵਨਮ੍ ਇਵਾਰਸਮ੍ । ਮਰਣਵ੍ਯਗ੍ਰਨृਤ੍ਤਾਭਂ ਸ਼ਿਲਾਸ੍ਤ੍ਰੀਹਾਸ੍ਯਹਾਸਦਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਇਆ, ਡਿੱਗਿਆ ਤੇ ਲੁੱਟਿਆ ਜੰਗਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੁਆਦ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਦੀ ਤੁਰਤ-ਤੁਰਤ ਨੱਚ; ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੀ ਔਰਤ ਦੀ ਹਾਸੀ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ।
ਅਨ੍ਧਕਾਰਗृਹੈਕੈਕਨृਤ੍ਤਮ੍ ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਚੇष੍ਟਿਤਮ੍ । ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾਜ੍ਞਾਨਨੀਹਾਰਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਸ਼ਰਦਮ੍ਬਰਮ੍
ਅੰਧੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਨੱਚ, ਪਾਗਲ ਦੀਆਂ ਅਜੀਬ ਹਰਕਤਾਂ; ਜਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਧੁੰਦ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਸਮਾਨ ਪਤਝੜ ਵਾਂਗ ਸਾਫ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
ਸਮੁਤ੍ਕੀਰ੍ਣਮ੍ ਇਵ ਸ੍ਤਮ੍ਭੇ ਚਿਤ੍ਰਭਿਤ੍ਤਾਵ੍ ਇਵੇਹਿਤਮ੍ । ਪਙ੍ਕਾਦ੍ ਇਵਾਭਿਰਚਿਤਂ ਸਚੇਤਨਮ੍ ਅਚੇਤਨਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਥੰਭ 'ਤੇ ਉੱਕਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਾਂ ਸਜਾਈ ਹੋਈ ਕੰਧ 'ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਜਾਂ ਕੀਂਚੜ ਵਿਚੋਂ ਘੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਐਸਾ ਨਿਰਜੀਵ ਵੀ ਜੀਵਤਾਂ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਤਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਪ੍ਰਕਰਣਂ ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਮ੍ । ਤ੍ਰੀਣਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸ੍ਵਾਖ੍ਯਾਨਾਖ੍ਯਾਯਿਕਾਮਯਮ੍
ਫਿਰ ਚੌਥਾ ਭਾਗ, ਜੋ ਟਿਕਾਊਤਾ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਇਤ੍ਥਂ ਜਗਦ੍ ਅਹਮ੍ਭਾਵਰੂਪਂ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ਉਪਾਗਤਮ੍ । ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯਕ੍ਰਮਪ੍ਰੌਢਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਤ੍ਰ ਪਰਿਵਰ੍ਣਿਤਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਗਤ 'ਮੈਂ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਪੱਕੀ ਹੋਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਇੱਥੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਦਸ਼ਦਿਙ੍ਮਣ੍ਡਲਾਭੋਗਭਾਸੁਰੋ ऽਯਂ ਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮਃ । ਇਤ੍ਥਮ੍ ਅਭ੍ਯਾਗਤੋ ਵृਦ੍ਧਿਮ੍ ਇਤਿ ਤਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਚਿਰਮ੍
ਦਸ ਦਿਸਾਵਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਇਹ ਜਗਤ ਦਾ ਭ੍ਰਮ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਉਪਸ਼ਾਨ੍ਤਿਪ੍ਰਕਰਣਂ ਤਤਃ ਪਞ੍ਚਸਹਸ੍ਰਿਕਮ੍ । ਪਞ੍ਚਮਂ ਪਾਵਨਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਮੁਨਿਸਨ੍ਤਤਿਸੁਨ੍ਦਰਮ੍
ਫਿਰ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਾਰੇ ਭਾਗ, ਜੋ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਪੰਜਵਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਸੋਹਣਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਦਂ ਜਗਦ੍ ਅਹਂ ਤ੍ਵਂ ਚ ਸ ਇਤਿ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਾ । ਇਤ੍ਯ੍ ਅਸੌ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤੀਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਥ੍ਯਤੇ ਸ਼੍ਲੋਕਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ
ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਉਠੀ ਹੈ: 'ਇਹ ਜਗਤ, ਮੈਂ, ਤੂੰ ਤੇ ਉਹ'; ਇਸ ਦਾ ਮਿਟਣਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਉਪਸ਼ਾਨ੍ਤਿਪ੍ਰਕਰਣੇ ਸ਼੍ਰੁਤੇ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਸਂਸृਤਿਃ । ਪ੍ਰਸ੍ਪष੍ਟਾ ਵਿਭ੍ਰਮੇਣੈਵ ਕਿਞ੍ਚਿਲ੍ਲਭ੍ਯੋਪਲਮ੍ਭਨਾ
ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਠੰਢਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਭਟਕਣ ਦੇ ਮਿਟਣ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਤਾਂਸ਼ਸ਼ਿष੍ਟਾ ਭਵਤਿ ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰੂਪਿਣੀ । ਅਨ੍ਯਸਙ੍ਕਲ੍ਪਚਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾ ਨਗਰਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਇਵਾਸਤੀ
ਜੋ ਕੁਝ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੌਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਭਟਕਣ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕਲਪਨਾ ਵਜੋਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚਮਕ।
ਅਲਭ੍ਯੈਵ ਸ੍ਵਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਵਪ੍ਨਯੁਦ੍ਧਵਿਰਾਵਵਤ੍ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮਤ੍ਤਾਭ੍ਰਭੀषਣਾਸ਼ਨਿਸ਼ਬ੍ਦਵਤ੍
ਇਹ ਮਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਭਾਵੇਂ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਗੂੰਜ; ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਆਵਾਜ਼, ਇਹ ਫੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ।
ਵਿਸ੍ਮृਤਸ੍ਵਪ੍ਨਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਿਰ੍ਮਾਣਨਗਰੋਪਮਾ । ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਨਗਰੋਦ੍ਯਾਨਸੋਤ੍ਸਵਸ਼੍ਯਾਮਲਾਙ੍ਗਿਕਾ
ਇਹ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਰਗੀ ਹੈ ਜੋ ਭੁੱਲੇ ਹੋਏ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਉਸ ਬਾਗ ਦੀ ਕਾਲੀ ਹੋਈ ਟੰਗਾਂ ਵਰਗੀ ਜੋ ਕਿਸੇ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹੋਣੀ ਹੈ।
ਨਸ਼੍ਯਜ੍ਜਿਹ੍ਵੋਚ੍ਯਮਾਨੋਗ੍ਰਕਥਾਰ੍ਥਾਨੁਭਵੋਪਮਾ । ਅਨੁਲ੍ਲਿਖਿਤਚਿਤ੍ਤਸ੍ਥਚਿਤ੍ਰਵ੍ਯਾਪ੍ਤੇਵ ਭਿਤ੍ਤਿਭੂਃ
ਇਹ ਉਸ ਅਨੁਭਵ ਵਰਗੀ ਹੈ ਜੋ ਗਾਇਬ ਹੋ ਰਹੀ ਜੀਭ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਤੇਜ਼ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਉਸ ਭਿੱਤ ਵਰਗੀ ਹੈ ਜੋ ਮਨ ਵਿਚ ਬਣੀ ਹੋਈ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਦਿਖਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ।
ਪਰਿਵਿਸ੍ਮਰ੍ਯਮਾਣਾਚ੍ਛਕਲ੍ਪਨਾਨਗਰੀਨਿਭਾ । ਸਰ੍ਵਰ੍ਤੁਮਦਨੁਤ੍ਪਨ੍ਨਵਰਮਰ੍ਦਾਸ੍ਫੁਟਾਕृਤਿਃ
ਇਹ ਉਸ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਰਗੀ ਹੈ ਜੋ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਭੁੱਲੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਉਸ ਪ੍ਰਿਅ ਦੀ ਸਾਫ਼ ਰੂਪ ਵਰਗੀ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
ਭਾਵਿਪੁष੍ਪਵਰਾਕਾਰਵਸਨ੍ਤਰਸਰਞ੍ਜਨਾ । ਅਨ੍ਤਰ੍ਲੀਨਤਰਙ੍ਗੌਘਸੌਮ੍ਯਵਾਰਿਸਰਿਤ੍ਸਮਾ
ਇਹ ਵਸੰਤ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਅਗਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਓਸ ਮਿੱਠੀ ਦਰਿਆ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਮਿਲ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਨਿਰ੍ਵਾਣਾਖ੍ਯਂ ਪ੍ਰਕਰਣਂ ਤਤष੍ षष੍ਠਮ੍ ਉਦਾਹृਤਮ੍ । ਸ਼ਿष੍ਟੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ ਪਰੀਮਾਣਂ ਤਸ੍ਯ ਜ੍ਞੇਯਂ ਮਹਾਰ੍ਥਦਮ੍
‘ਮੁਕਤੀ’ ਨਾਮਕ ਹਿੱਸਾ ਛੇਵਾਂ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਅਰਥ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝੋ।
ਬੁਦ੍ਧੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਵੇਚ੍ ਛ੍ਰੋਤਾ ਨਿਰ੍ਵਾਣਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਕਲ੍ਪਨਃ । ਅਚੇਤ੍ਯਚਿਤ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਤ੍ਮਾ ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਮਾ ਨਿਰਾਮਯਃ
ਉਸ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਸੋਚ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਰ ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਪਰਮਾਕਾਸ਼ਕੋਸ਼ਾਚ੍ਛਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਸਰ੍ਵਭਵਭ੍ਰਮਃ । ਨਿਰ੍ਵਾਹਿਤਜਗਦ੍ਯਾਤ੍ਰਃ ਕृਤਕਰ੍ਤਵ੍ਯਸੁਸ੍ਥਿਤਃ
ਉਹ ਸਭ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਭੁਲਾਵੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉੱਚ ਆਕਾਸ਼-ਸਮਾਨ ਪਰਤ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਆਇਆ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਹੈ।
ਸਮਸ੍ਤਵਿਤਤਾਰਮ੍ਭਵਜ੍ਰਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਨਭੋਨਿਭਃ । ਵਿਨਿਗੀਰ੍ਣਯਥਾਸਂਸ੍ਥਜਗਜ੍ਜਾਲਾਤਿਤृਪ੍ਤਿਮਾਨ੍
ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਪਸਾਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਸਹਾਰਨ ਵਾਲਾ ਅਟੱਲ ਸਤੰਭ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ-ਕਿਵੇਂ ਨਿਗਲ ਕੇ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਆਕਾਸ਼ੀਭੂਤਨਿਸ਼੍ਸ਼ੇषਰੂਪਾਲੋਕਮਨਸ੍ਕृਤਿਃ । ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਹੇਯਾਦੇਯਦਸ਼ੋਜ੍ਝਿਤਃ
ਉਸ ਦੀ ਮਨੋਵ੍ਰਿੱਤੀ ਤੇ ਸੋਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਕਾਸ਼-ਸਮਾਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਨੇ ਕਰਤਾਪਣ, ਕਾਰਨ, ਫਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਸ ਹਾਲਤਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ।