ਮੋਕ੍ਸ਼ੋਪਾਯਾਭਿਧਾਨੇਯਂ ਸਂਹਿਤਾ ਸਾਰਸਮ੍ਮਿਤਾ । ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ ਦ੍ਵੇ ਚ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਜ੍ਞਾਤਾ ਨਿਰ੍ਵਾਣਦਾਯਿਨੀ
ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ, ਜਿਸਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਦੋ ਸੌ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਨਿਰਵਾਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦੀਪੇ ਯਥਾ ਵਿਨਿਦ੍ਰਸ੍ਯ ਜ੍ਵਲਿਤੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਆਲੋਕੋ ऽਨਿਚ੍ਛਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍ ਅਨਯਾ ਭਵੇਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਜਗਮਗਾਉਂਦੇ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਰੋਸ਼ਨੀ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚਾਹ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਯਂ ਜ੍ਞਾਤਾ ਸ਼੍ਰੁਤਾ ਵਾਪਿ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯੈਵ ਸੌਖ੍ਯਦਾ । ਆਪ੍ਤੋਕ੍ਤਿਵਰ੍ਣਿਤਾ ਸਦ੍ਯੋ ਯਥਾਮृਤਤਰਙ੍ਗਿਣੀ
ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਾਣੀ ਜਾਂ ਸੁਣੀ ਹੋਈ, ਇਹ ਭਟਕਣ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਸੁਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਿਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਲਹਿਰ ਤੁਰੰਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਰਜ੍ਜ੍ਵਾਮ੍ ਅਹਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਵਲੋਕਨਾਤ੍ । ਤਥੈਤਤ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਣਾਚ੍ ਛਾਨ੍ਤਿਮ੍ ਏਤਿ ਸਂਸਾਰਦੁਃਖਿਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੁੱਖੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯੁਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਾਰ੍ਥਵਾਕ੍ਯਾਨਿ ਕਲ੍ਪਿਤਾਨਿ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍ । ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਸਾਰਸੂਕ੍ਤਾਨਿ ਚਾਸ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਕਰਣਾਨਿ षਟ੍
ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਛੇ ਭਾਗ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਵਿਚ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਗਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਮਿਸਾਲਾਂ ਤੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬਚਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਵੈਰਾਗ੍ਯਾਖ੍ਯਂ ਪ੍ਰਕਰਣਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ । ਵੈਰਾਗ੍ਯਂ ਵਰ੍ਧਤੇ ਯੇਨ ਸੇਕੇਨੇਵ ਮਰੌ ਤਰੁਃ
ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ 'ਵੈਰਾਗ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਵੈਰਾਗ ਵੀ ਵਧਦਾ ਹੈ।
ਸਾਰ੍ਧਂ ਸਹਸ੍ਰਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਸ੍ਯ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਹृਦਿ ਵਿਚਾਰਿਤੇ । ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਤੋਦੇਤਿ ਮਣਾਵ੍ ਇਵ ਵਿਮਾਰ੍ਜਿਤੇ
ਜਦੋਂ ਇਸ ਭਾਗ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਚਾਨਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੋਲਿਸ਼ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਮੋਤੀ ਤੋਂ ਚਾਨਣ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।
ਮੁਮੁਕ੍ਸ਼ੁਵ੍ਯਵਹਾਰਾਖ੍ਯਂ ਤਤਃ ਪ੍ਰਕਰਣਂ ਕृਤਮ੍ । ਸਹਸ੍ਰਮਾਤ੍ਰਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਸ੍ਯ ਸੂਕ੍ਤਿਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਸੁਨ੍ਦਰਮ੍
ਅਗਲਾ ਭਾਗ 'ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਚਲਣ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਹਿ ਮੁਮੁਕ੍ਸ਼ੂਣਾਂ ਨਰਾਣਾਂ ਯਤ੍ਰ ਵਰ੍ਣ੍ਯਤੇ । ਏਵਂਸ੍ਵਭਾਵੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਯੋਗ੍ਯ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਵਗਮ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਵਿੱਚ, ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਵਾਲਾ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ।
ਅਥੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਪ੍ਰਕਰਣਂ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਾਖ੍ਯਾਯਿਕਾਮਯਮ੍ । ਪਞ੍ਚਗ੍ਰਨ੍ਥਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਿਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਮ੍
ਫਿਰ 'ਉਤਪੱਤੀ' ਭਾਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਿਸਾਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਮਝ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਜਾਗਤੀ ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਅਹਂ ਤ੍ਵਮ੍ ਇਤਿਰੂਪਿਣੀ । ਅਨੁਤ੍ਥਿਤੈਵੋਤ੍ਥਿਤੇਵ ਯਤ੍ਰੇਤਿ ਪਰਿਵਰ੍ਣ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਹਿਮਾ — ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਤੂੰ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।
ਯਸ੍ਮਿਞ੍ ਸ਼੍ਰੁਤੇ ਜਗਦ੍ ਇਦਂ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ ਬੁਧ੍ਯਤੇ ऽਖਿਲਮ੍ । ਸਾਸ੍ਮਦ੍ਯੁष੍ਮਤ੍ ਸਵਿਸ੍ਤਾਰਂ ਸਲੋਕਾਕਾਸ਼ਪਰ੍ਵਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ — 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਤੂੰ' ਸਮੇਤ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੂਰੀ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ।
ਪਿਣ੍ਡਗ੍ਰਹਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਨਿਰ੍ਭਿਤ੍ਤਿਕਮ੍ ਅਪਰ੍ਵਤਮ੍ । ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਦਿਭੂਤਰਹਿਤਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ ਇਵ ਪਤ੍ਤਨਮ੍
ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਕੋਈ ਚੀਰ-ਭੀੜ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਨਹੀਂ, ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਕਿਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨੋਪਲਬ੍ਧਭਾਵਾਭਂ ਮਨੋਰਾਜ੍ਯਵਦ੍ ਆਤਤਮ੍ । ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਨਗਰਪ੍ਰਖ੍ਯਮ੍ ਅਰ੍ਥਸ਼ੂਨ੍ਯੋਪਲਮ੍ਭਨਮ੍
ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਗਈ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲੀ ਹੋਈ, ਮਨ ਦੇ ਰਾਜ ਵਾਂਗ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਰਗੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਮੱਤ ਨਹੀਂ।
ਦ੍ਵਿਚਨ੍ਦ੍ਰਵਿਭ੍ਰਮਾਭਾਸਂ ਮृਗਤृष੍ਣਾਮ੍ਬੁਵਤ੍ ਤਤਮ੍ । ਨੌਯਾਨਲੋਲਸ਼ੈਲਾਭਂ ਸਤ੍ਯਲਾਭਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍
ਇਹ ਦੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਭਟਕਣ ਵਾਂਗ, ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਫੈਲੀ ਹੋਈ, ਕਿਸੇ ਜਹਾਜ ਜਾਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ।
ਚਿਤ੍ਤਭ੍ਰਮਪਿਸ਼ਾਚਾਭਂ ਨਿਰ੍ਬੀਜਮ੍ ਅਪਿ ਭਾਸ੍ਵਰਮ੍ । ਕਥਾਰ੍ਥਪ੍ਰਤਿਭਾਨਾਭਂ ਵ੍ਯੋਮਮੁਕ੍ਤਾਵਲੀਨਿਭਮ੍
ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣ ਦੇ ਭੂਤ ਵਾਂਗ, ਬੀਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਚਮਕਦਾਰ, ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਰਗੀ।
ਕਟਕਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਹੇਮ੍ਨਿ ਤਰਙ੍ਗਤ੍ਵਂ ਯਥਾਮ੍ਭਸਿ । ਯਥਾ ਨਭਸਿ ਨੀਲਤ੍ਵਮ੍ ਅਸਦ੍ ਏਵੋਤ੍ਥਿਤਂ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਗਹਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਨੀਲਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਝੂਠੇ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਅਭਿਤ੍ਤਿ ਰਙ੍ਗਰਹਿਤਮ੍ ਉਪਲਬ੍ਧਿਮਨੋਹਰਮ੍ । ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਵਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਵਾ ਚਿਤ੍ਰਮ੍ ਅਕਰ੍ਮ ਚਿਰਭਾਸੁਰਮ੍
ਰੰਗ ਰਹਿਤ ਕੰਧ, ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਸੁਹਾਵਣੀ; ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਤਸਵੀਰ, ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦੀ ਨਹੀਂ ਪਰ ਚਿਰਕਾਲ ਚਮਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਵਹ੍ਨਿਰ੍ ਏਵ ਵਹ੍ਨਿਤ੍ਵਂ ਧਤ੍ਤੇ ਚਿਤ੍ਰਾਨਲੋ ਯਥਾ । ਤਥਾ ਦਧਜ੍ ਜਗਚ੍ਛਬ੍ਦਰੂਪਾਰ੍ਥਮ੍ ਅਸਦਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰਿਤ ਅੱਗ ਅੱਗ ਦੀ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ 'ਸੰਸਾਰ' ਸ਼ਬਦ ਰੂਪ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਅਰਥ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਝੂਠੀ ਹੈ।
ਤਰਙ੍ਗੋਤ੍ਪਲਮਾਲਾਢ੍ਯਦृषਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਇਵੋਤ੍ਥਿਤਮ੍ । ਚਕ੍ਰਸ਼ੂਤ੍ਕਾਰਚੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਮਲਰਾਸ਼ਿਮ੍ ਇਵੋਦਿਤਮ੍
ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਮਲ ਮਾਲਾਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਚੱਕਰ ਦੇ ਪੀਸਣ ਨਾਲ ਬਣੀ ਧੂੜ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਅਚਾਨਕ ਆਈ ਮੈਲ ਦੀ ਭਾਰੀ ਰਾਸ਼ੀ ਵਾਂਗ।
ਸ਼ੀਰ੍ਣਪਤ੍ਤ੍ਰਂ ਭ੍ਰष੍ਟਨष੍ਟਂ ਗ੍ਰੀष੍ਮੇ ਵਨਮ੍ ਇਵਾਰਸਮ੍ । ਮਰਣਵ੍ਯਗ੍ਰਨृਤ੍ਤਾਭਂ ਸ਼ਿਲਾਸ੍ਤ੍ਰੀਹਾਸ੍ਯਹਾਸਦਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਇਆ, ਡਿੱਗਿਆ ਤੇ ਲੁੱਟਿਆ ਜੰਗਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੁਆਦ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਦੀ ਤੁਰਤ-ਤੁਰਤ ਨੱਚ; ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੀ ਔਰਤ ਦੀ ਹਾਸੀ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ।
ਅਨ੍ਧਕਾਰਗृਹੈਕੈਕਨृਤ੍ਤਮ੍ ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਚੇष੍ਟਿਤਮ੍ । ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾਜ੍ਞਾਨਨੀਹਾਰਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਸ਼ਰਦਮ੍ਬਰਮ੍
ਅੰਧੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਨੱਚ, ਪਾਗਲ ਦੀਆਂ ਅਜੀਬ ਹਰਕਤਾਂ; ਜਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਧੁੰਦ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਸਮਾਨ ਪਤਝੜ ਵਾਂਗ ਸਾਫ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
ਸਮੁਤ੍ਕੀਰ੍ਣਮ੍ ਇਵ ਸ੍ਤਮ੍ਭੇ ਚਿਤ੍ਰਭਿਤ੍ਤਾਵ੍ ਇਵੇਹਿਤਮ੍ । ਪਙ੍ਕਾਦ੍ ਇਵਾਭਿਰਚਿਤਂ ਸਚੇਤਨਮ੍ ਅਚੇਤਨਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਥੰਭ 'ਤੇ ਉੱਕਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਾਂ ਸਜਾਈ ਹੋਈ ਕੰਧ 'ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਜਾਂ ਕੀਂਚੜ ਵਿਚੋਂ ਘੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਐਸਾ ਨਿਰਜੀਵ ਵੀ ਜੀਵਤਾਂ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਤਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਪ੍ਰਕਰਣਂ ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਮ੍ । ਤ੍ਰੀਣਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸ੍ਵਾਖ੍ਯਾਨਾਖ੍ਯਾਯਿਕਾਮਯਮ੍
ਫਿਰ ਚੌਥਾ ਭਾਗ, ਜੋ ਟਿਕਾਊਤਾ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਇਤ੍ਥਂ ਜਗਦ੍ ਅਹਮ੍ਭਾਵਰੂਪਂ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ਉਪਾਗਤਮ੍ । ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯਕ੍ਰਮਪ੍ਰੌਢਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਤ੍ਰ ਪਰਿਵਰ੍ਣਿਤਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਗਤ 'ਮੈਂ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਪੱਕੀ ਹੋਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਇੱਥੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਦਸ਼ਦਿਙ੍ਮਣ੍ਡਲਾਭੋਗਭਾਸੁਰੋ ऽਯਂ ਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮਃ । ਇਤ੍ਥਮ੍ ਅਭ੍ਯਾਗਤੋ ਵृਦ੍ਧਿਮ੍ ਇਤਿ ਤਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਚਿਰਮ੍
ਦਸ ਦਿਸਾਵਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਇਹ ਜਗਤ ਦਾ ਭ੍ਰਮ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਉਪਸ਼ਾਨ੍ਤਿਪ੍ਰਕਰਣਂ ਤਤਃ ਪਞ੍ਚਸਹਸ੍ਰਿਕਮ੍ । ਪਞ੍ਚਮਂ ਪਾਵਨਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਮੁਨਿਸਨ੍ਤਤਿਸੁਨ੍ਦਰਮ੍
ਫਿਰ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਾਰੇ ਭਾਗ, ਜੋ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਪੰਜਵਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਸੋਹਣਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਦਂ ਜਗਦ੍ ਅਹਂ ਤ੍ਵਂ ਚ ਸ ਇਤਿ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਾ । ਇਤ੍ਯ੍ ਅਸੌ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤੀਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਥ੍ਯਤੇ ਸ਼੍ਲੋਕਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ
ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਉਠੀ ਹੈ: 'ਇਹ ਜਗਤ, ਮੈਂ, ਤੂੰ ਤੇ ਉਹ'; ਇਸ ਦਾ ਮਿਟਣਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਉਪਸ਼ਾਨ੍ਤਿਪ੍ਰਕਰਣੇ ਸ਼੍ਰੁਤੇ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਸਂਸृਤਿਃ । ਪ੍ਰਸ੍ਪष੍ਟਾ ਵਿਭ੍ਰਮੇਣੈਵ ਕਿਞ੍ਚਿਲ੍ਲਭ੍ਯੋਪਲਮ੍ਭਨਾ
ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਠੰਢਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਭਟਕਣ ਦੇ ਮਿਟਣ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਤਾਂਸ਼ਸ਼ਿष੍ਟਾ ਭਵਤਿ ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰੂਪਿਣੀ । ਅਨ੍ਯਸਙ੍ਕਲ੍ਪਚਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾ ਨਗਰਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਇਵਾਸਤੀ
ਜੋ ਕੁਝ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੌਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਭਟਕਣ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕਲਪਨਾ ਵਜੋਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚਮਕ।