ਏਕਤਤ੍ਤ੍ਵਘਨਾਭ੍ਯਾਸਃ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਂ ਵਿਲਯਸ੍ ਤਤਃ । ਮਨੋਵਿਨਿਗ੍ਰਹਸ਼੍ ਚੇਤਿ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਕਾਰਣਮ੍
ਇਕ ਹੀ ਸੱਚ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਦੀ ਅਭਿਆਸ, ਜਿੰਦ ਦੇ ਬਲਾਂ ਦਾ ਲੈਣ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ—ਇਹੀ 'ਮੁਕਤੀ' ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਹਨ।
ਯਦਿ ਹਿ ਪ੍ਰਾਣਵਿਲਯੋ ਮੁਨੇ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਕਾਰਣਮ੍ । ਮृਤਾ ਏਵ ਹਿ ਮੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਨ੍ ਮਨ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਜਨ੍ਤਵਃ
ਜੇ ਜਿੰਦ ਦੇ ਬਲਾਂ ਦਾ ਲੈਣ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇ, ਤਾੰ ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਜੋ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।
ਤ੍ਰਿष੍ਵ੍ ਏਤੇषੁ ਪ੍ਰਯੋਗੇषੁ ਮਨਃਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਵਰਮ੍ । ਸਾਧ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਦ੍ ਏਵਾਸ਼ੁ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਚ੍ ਛਿਵਮ੍
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਲਕੜੀ ਮੰਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਭਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾ ਨਿਰ੍ਵਾਸਨਂ ਪ੍ਰਾਣਾਸ੍ ਤ੍ਯਜਨ੍ਤੀਦਂ ਸ਼ਰੀਰਕਮ੍ । ਤਦਾ ਨ ਭੂਯਸ੍ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰੈਰ੍ ਯਾਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯੋਮਨਿ ਸਙ੍ਗਮਮ੍
ਜਦੋਂ ਜਿੰਦ ਦੇ ਬਲਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਤੇ ਉਹ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਹ ਮੁੜ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਮਾਂਦੇ।
ਵਾਸਨਾਂਸ਼ਾਤ੍ਮਕਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਾਣਿ ਵੈ । ਤਦਾਤ੍ਮਕੈਰ੍ ਮਨੋਵਦ੍ਭਿਃ ਪ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ ਸ਼੍ਲਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਨੇਤਰੈਃ
ਸੂਖਮ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਝੋ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਵਾਲਾ ਸੁਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਸਵਾਸਨਾਸ੍ ਤੁ ਯਦ੍ਯ੍ ਏਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾ ਮੁਞ੍ਚਨ੍ਤਿ ਦੇਹਕਮ੍ । ਤਦ੍ ਵ੍ਯੋਮਵਾਯੁਸਂਸ਼੍ਲੇषਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਦੁਃਖਾਯ ਗਨ੍ਧਵਤ੍
ਜੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਸਨਾ ਸਮੇਤ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਾਂਗ ਹਵਾ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ ਸਾਮ੍ਬੁਰ੍ ਇਵਾਮ੍ਭੋਦੋ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਸਵਾਸਨਮ੍ । ਨਾਮਨਸ੍ਕਾਸ੍ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾਸ੍ ਸੂਰ੍ਯਾ ਇਵਾਤ੍ਵਿषਃ
ਮਨ ਵਾਸਨਾ ਸਮੇਤ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਬਿਨਾ ਤਾਪ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਨ ਜਹਾਤਿ ਮਨਃ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਵਿਨਾ ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਕਰ੍ਹਿਚਿਤ੍ । ਤृਣਾਨ੍ਤਰੇਣੈਵ ਵਿਨਾ ਤृਣਾਗ੍ਰਮ੍ ਇਵ ਤਿਤ੍ਤਿਰਿਃ
ਮਨ ਕਦੇ ਵੀ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਟਿੱਟੀਰੀ ਘਾਸ ਦੀ ਨੋਕ ਨੂੰ ਘਾਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਛੂਹ ਸਕਦੀ।
ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ਅਵਾਸਨੀਭਾਵਂ ਸ੍ਵਨਾਸ਼ਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵੈ ਮਨਃ । ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦਂ ਚ ਨਾਦਤ੍ਤੇ ਤਤਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਹਿ ਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿਚੋਂ ਲੁਕੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਮਨ ਆਪ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਜੀਵਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਫੜਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਮ੍ ਅਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਮੁਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਤਤੋ ऽਙ੍ਗ ਵਾਸਨਾਨਾਸ਼ਾਦ੍ ਵਿਯੋਗਃ ਪ੍ਰਾਣਚੇਤਸੋਃ
ਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਾਰੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਨਾ ਹੋਣੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪਿਆਰੇ, ਜਦੋਂ ਲੁਕੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਤੇ ਮਨ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤੋ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਮਨਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਦੇਹਤਾਂ ਪੁਨਃ । ਸ੍ਵਨਾਸ਼ੇਨ ਪਦਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਵਾਸਨੈਵ ਮਨੋ ਵਿਦੁਃ
ਫਿਰ ਮਨ, ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਤੇ ਆਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ, ਮੁੜ ਕਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਲੋਕ ਮਨ ਨੂੰ ਲੁਕੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਚੇਤੋ ਹਿ ਵਾਸਨਾਮਾਤ੍ਰਂ ਤਦਭਾਵਃ ਪਰਂ ਪਦਮ੍ । ਤਚ੍ ਚ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਜ੍ਞਾਨਾਜ੍ ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਆਹੁਰ੍ ਵਿਚਾਰਣਮ੍
ਚਿੱਤ ਤਾਂ ਲੁਕੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਹੀ ਹੈ; ਜਦ ਇਹ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਜਾ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯਾਸ੍ ਸਂਸृਤੇ ਰਾਮ ਪਰ੍ਯਨ੍ਤਸ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਸ੍ਵਯਂ ਵਿਵੇਕਮਾਤ੍ਰੇਣ ਰਜ੍ਜੁਸਰ੍ਪਭ੍ਰਮਾਕृਤੇਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾ, ਇਹ ਚੱਕਰ ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਸੋਝੀ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦਾ ਭਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਭਰਮ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਕਾਰ੍ਥਾਭ੍ਯਸਨਪ੍ਰਾਣਰੋਧਚੇਤਃਪਰਿਕ੍ਸ਼ਯਾਃ । ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਸਂਸਿਦ੍ਧੇ ਸਂਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍
ਇੱਕ ਹੀ ਚੀਜ਼ ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਧਿਆਨ, ਸਾਸਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ, ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਥਕावट—ਇਹ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਾਲਵृਨ੍ਤਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਯਥਾਨਿਲਃ । ਪ੍ਰਾਣਾਨਿਲਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਤਥਾ ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਤਾਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਰੁਕਣ ਤੇ ਹਵਾ ਵੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਸਾਸਾਂ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਵਿਲਯੇ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯੋਮਵਾਯੁਤਾਮ੍ । ਯਥਾਵਾਸਿਤਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਮਨਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ਰ ਚ
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਸਾਂ ਆਕਾਸ਼-ਵਾਂਗ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਥੇ, ਮਨ ਉਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਵਿਦੇਹਾਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾ ਵ੍ਯੋਮਨਿ ਦੇਹਕਮ੍ । ਸਮਨਸ੍ਕਾਸ੍ ਤਥਾਚਾਰਂ ਸਰ੍ਵਂ ਚਾਨੁਭਵਨ੍ਤਿ ਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਮਨ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਕੰਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਵਾਤਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਯਥਾ ਗਨ੍ਧਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਤਥਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਮਨਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯਵਃ
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੀ ਹਲਚਲ ਰੁਕਣ ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੀ ਹਲਚਲ ਠੰਡੀ ਹੋਣ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਵਿਨਾਭਾਵਿਨੀ ਨਿਤ੍ਯਂ ਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਚੇਤਸੀ । ਕੁਸੁਮਾਮੋਦਵਨ੍ ਮਿਸ਼੍ਰੇ ਤਿਲਤੈਲੇ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤੇ
ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਫੁੱਲ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ ਜਾਂ ਤਿਲ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਵਾਂਗ।
ਮਨਸਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਪ੍ਰਾਣਃ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਮਨਃ । ਏਤੇ ਵਿਹਰਤੋ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਂ ਰਥਸਾਰਥੀ
ਮਨ ਦੀ ਹਲਚਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਹਲਚਲ ਹੀ ਮਨ ਹੈ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਆਧਾਰਾਧੇਯਵਤ੍ ਤ੍ਵ੍ ਏਤੇ ਏਕਾਭਾਵੇ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਃ । ਕੁਰੁਤਸ਼੍ ਚ ਸ੍ਵਨਾਸ਼ੇਨ ਕਾਰ੍ਯਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਖ੍ਯਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਆਧਾਰ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਨਾਸ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਏਕਤਤ੍ਤ੍ਵਘਨਾਭ੍ਯਾਸਾਚ੍ ਛਾਨ੍ਤਂ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਂ ਮਨਃ । ਤਲ੍ਲਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਯ ਤੇਨ ਪ੍ਰਾਣੋ ऽਪਿ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਇਕ ਹੀ ਅਸਲ ਸਤਿ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਲੀਨ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰ੍ਯ ਯਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਨ੍ਮਯਤਾਂ ਨਯੇਤ੍ । ਮਨਸ੍ ਤਤਸ੍ ਤਲ੍ਲਯਤਸ੍ ਤਦ੍ ਏਵ ਭਵਤਿ ਸ੍ਥਿਰਮ੍
ਅਨੰਤ ਆਤਮ-ਸਤਿ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਕਰ ਲਓ; ਫਿਰ ਮਨ ਉਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਢੀਠ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਏਵਾਤਿਤਰਾਂ ਸ਼੍ਰੇਯੋ ऽਨੁਪਲਮ੍ਭੋਪਲਮ੍ਭਯੋਃ । ਦ੍ਵਯੋਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸਤੋਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੇषੇ ਵਾਪਿ ਸ੍ਥਿਰੋ ਭਵ
ਜੋ ਵੀ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਫੜਨ ਜਾਂ ਨਾ ਫੜਨ ਵਿੱਚ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਝੂਠੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਢੀਠ ਰਹੋ।
ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਸੁਦृਢੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਤਾਵਦ੍ ਭਾਵਂ ਵਿਭਾਵਯੇਤ੍ । ਭਾਵੋ ऽਭਾਵਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਸ੍ਵਾਭ੍ਯਾਸਾਦ੍ ਯਾਵਦ੍ ਆਤਤਮ੍
ਇੱਕ ਸਚਾਈ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਟਿਕ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸੋਚੇ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਾਲਤ ਆਖਰਕਾਰ ਨਾ-ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਵਸ਼ਾਚ੍ ਚੇਤਸ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਭੋਗ੍ਯਕ੍ਸ਼ਯਾਦ੍ ਇਵ । ਵਿਲੀਯਤੇ ਸਹ ਪ੍ਰਾਣੈਃ ਪਰਮ੍ ਏਵਾਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਮਨ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਭੋਗ ਦੇ ਵਸਤੂਆਂ ਮੁਕ ਜਾਣ ਤੇ ਆਨੰਦ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਦ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ।
ਯਦੇਕਤਾਨਂ ਭਵਤਿ ਚੇਤਸ੍ ਤਦ੍ ਭਵਤਿ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਸ਼ੇषਵਿਸ਼ੇषੌਘਂ ਚਿਰਾਭ੍ਯਾਸਸ੍ਵਭਾਵਤਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ-ਚਿੱਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਪਲ, ਲੰਮੇ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਾਰੇ ਫਰਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਠੰਡੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਵਿਦ੍ਯੇਯਂ ਤੁ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਯੁਕ੍ਤਿਯੁਤਂ ਧਿਯਾ । ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ਏਵ ਪਰਾਵਾਪ੍ਤਿਸ੍ ਤਦਭ੍ਯਾਸਸ੍ ਤਤੋ ਵਰਮ੍
ਜਦੋਂ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਇਹ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੋ।
ਚਿਤ੍ਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤੀਯਂ ਸਂਸਾਰਮृਗਤृष੍ਣਿਕਾ । ਜਰਾਮ੍ ਉਪਗਤੇ ਮੇਘੇ ਮਿਹਿਕਾ ਮਹਤੀ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਕੋਹਰਾ ਉਸ ਵਕਤ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬੱਦਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੇਤਿ ਕੁਰੁ ਤੇਨੈਵ ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ । ਤਦ੍ਰੂਪਨਾਮ ਚਿਤ੍ਤਾਤ੍ਮਾਨੁਭਾਵੋ ਹਿ ਪਰਂ ਪਦਮ੍
ਅਗਿਆਨਤਾ ਸਿਰਫ ਮਨ ਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣੋ; ਇਸ ਸਮਝ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰੋ। ਮਨ ਹੀ ਜਿਸ ਦੀ ਸੁਰਤ ਅਤੇ ਨਾਮ ਹੈ, ਉਸ ਆਤਮਕ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।