ਖਾਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਤਿਤਰਾਮ੍ ਅਚ੍ਛਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਕਾਸ਼ਂ ਚਿਦਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਪਰਂ ਸ਼੍ਰੇਯਸ੍ ਸਾ ਕਥਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਸ਼ृਣੁ
ਅੰਦਰਲਾ ਆਕਾਸ਼, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੱਚਾ ਹੈ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਸੁਣ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਾਵਬੋਧੇਨ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਏਕਸਮਾਧਿਨਾ । ਸਙ੍ਖ੍ਯਯੈਵਾਵਬੁਦ੍ਧਾ ਯੇ ਤੇ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਾ ਯੋਗਿਨਸ੍ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਜੋ ਲੋਕ ਸਹੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕਤਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿ ਕੇ, ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸੰਖਿਆ ਯੋਗੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਾਣਾਦ੍ਯਨਿਲਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤੌ ਯੁਕ੍ਤਾ ਯੇ ਪਦਮ੍ ਆਗਤਾਃ । ਅਨਾਮਯਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਂ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾ ਯੋਗਯੋਗਿਨਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਸ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ ਐਸਾ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਰੋਗ ਰਹਿਤ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਯੋਗ ਦੇ ਯੋਗੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਉਪਾਦੇਯਂ ਤੁ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਪਦਮ੍ ਅਕृਤ੍ਰਿਮਮ੍ । ਤਤ੍ ਕੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਕੈਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਯੋਗੇਨ ਦੇਹਤਃ
ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਅਵਸਥਾ ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਮੰਨਣਯੋਗ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਜਰੀਏ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
ਏਕਂ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਂ ਚ ਯੋਗਂ ਚ ਯਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸ ਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਯਤ੍ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਸ੍ਥਾਨਂ ਪਰਂ ਯੋਗੈਸ੍ ਤਦ੍ ਏਵ ਹਿ
ਜੋ ਸੰਖਿਆ ਤੇ ਯੋਗ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਸੰਖਿਆ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਮਨੋਵृਤ੍ਤਿਰ੍ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ । ਵਾਸਨਾਵਾਗੁਰਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਤਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਦੀ ਚਲਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਲੁਕਵੇਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਫਾਹੀ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਹੀ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਜਾਣੋ।
ਵਾਸਨਾਂ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਏਵਾਹੁਃ ਕਾਰਣਂ ਤਦ੍ ਧਿ ਸਂਸृਤੇਃ । ਤਦ੍ ਅਕਾਰਣਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਵਿਲੀਯ ਭਵਕਰ੍ਮਸੁ
ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਵਾਸਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨ ਸੰਸਾਰਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਾਰਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਵੈ ਦੇਹਂ ਬਾਲੋ ਵੇਤਾਲਕਂ ਯਥਾ । ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਵਿਲਯਂ ਨੀਤ੍ਵਾ ਨ ਭੂਯਸ੍ ਤਂ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਮਨ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਐਸਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਭੂਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
ਮਨੋ ਮੁਧੈਵਾਭ੍ਯੁਦਿਤਮ੍ ਅਸਦ੍ ਏਵਾਨਵੇਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸ੍ਵਮਰਣਾਕਾਰਂ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯਮਾਣਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਮਨ ਮੋਹ ਵਿਚ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਨਹੀਂ।
ਮਨੋऽਭਾਵਾਨ੍ ਨ ਸਂਸਾਰਃ ਕ੍ਵਾਮੋਦਃ ਕੁਸੁਮਂ ਵਿਨਾ । ਉਪਦੇਸ਼੍ਯੋਪਦੇਸ਼ਾਦਿ ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ੌ ਚ ਤਤ੍ ਕੁਤਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਫੁੱਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸੁਖ ਕਿੱਥੇ? ਇਸ ਲਈ, ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਬੰਧਨ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਏਕਤਤ੍ਤ੍ਵਘਨਾਭ੍ਯਾਸਃ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਂ ਵਿਲਯਸ੍ ਤਤਃ । ਮਨੋਵਿਨਿਗ੍ਰਹਸ਼੍ ਚੇਤਿ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਕਾਰਣਮ੍
ਇਕ ਹੀ ਸੱਚ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਦੀ ਅਭਿਆਸ, ਜਿੰਦ ਦੇ ਬਲਾਂ ਦਾ ਲੈਣ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ—ਇਹੀ 'ਮੁਕਤੀ' ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਹਨ।
ਯਦਿ ਹਿ ਪ੍ਰਾਣਵਿਲਯੋ ਮੁਨੇ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਕਾਰਣਮ੍ । ਮृਤਾ ਏਵ ਹਿ ਮੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਨ੍ ਮਨ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਜਨ੍ਤਵਃ
ਜੇ ਜਿੰਦ ਦੇ ਬਲਾਂ ਦਾ ਲੈਣ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇ, ਤਾੰ ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਜੋ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।
ਤ੍ਰਿष੍ਵ੍ ਏਤੇषੁ ਪ੍ਰਯੋਗੇषੁ ਮਨਃਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਵਰਮ੍ । ਸਾਧ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਦ੍ ਏਵਾਸ਼ੁ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਚ੍ ਛਿਵਮ੍
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਲਕੜੀ ਮੰਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਭਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾ ਨਿਰ੍ਵਾਸਨਂ ਪ੍ਰਾਣਾਸ੍ ਤ੍ਯਜਨ੍ਤੀਦਂ ਸ਼ਰੀਰਕਮ੍ । ਤਦਾ ਨ ਭੂਯਸ੍ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰੈਰ੍ ਯਾਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯੋਮਨਿ ਸਙ੍ਗਮਮ੍
ਜਦੋਂ ਜਿੰਦ ਦੇ ਬਲਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਤੇ ਉਹ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਹ ਮੁੜ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਮਾਂਦੇ।
ਵਾਸਨਾਂਸ਼ਾਤ੍ਮਕਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਾਣਿ ਵੈ । ਤਦਾਤ੍ਮਕੈਰ੍ ਮਨੋਵਦ੍ਭਿਃ ਪ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ ਸ਼੍ਲਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਨੇਤਰੈਃ
ਸੂਖਮ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਝੋ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਵਾਲਾ ਸੁਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਸਵਾਸਨਾਸ੍ ਤੁ ਯਦ੍ਯ੍ ਏਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾ ਮੁਞ੍ਚਨ੍ਤਿ ਦੇਹਕਮ੍ । ਤਦ੍ ਵ੍ਯੋਮਵਾਯੁਸਂਸ਼੍ਲੇषਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਦੁਃਖਾਯ ਗਨ੍ਧਵਤ੍
ਜੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਸਨਾ ਸਮੇਤ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਾਂਗ ਹਵਾ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ ਸਾਮ੍ਬੁਰ੍ ਇਵਾਮ੍ਭੋਦੋ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਸਵਾਸਨਮ੍ । ਨਾਮਨਸ੍ਕਾਸ੍ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾਸ੍ ਸੂਰ੍ਯਾ ਇਵਾਤ੍ਵਿषਃ
ਮਨ ਵਾਸਨਾ ਸਮੇਤ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਬਿਨਾ ਤਾਪ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਨ ਜਹਾਤਿ ਮਨਃ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਵਿਨਾ ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਕਰ੍ਹਿਚਿਤ੍ । ਤृਣਾਨ੍ਤਰੇਣੈਵ ਵਿਨਾ ਤृਣਾਗ੍ਰਮ੍ ਇਵ ਤਿਤ੍ਤਿਰਿਃ
ਮਨ ਕਦੇ ਵੀ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਟਿੱਟੀਰੀ ਘਾਸ ਦੀ ਨੋਕ ਨੂੰ ਘਾਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਛੂਹ ਸਕਦੀ।
ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ਅਵਾਸਨੀਭਾਵਂ ਸ੍ਵਨਾਸ਼ਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵੈ ਮਨਃ । ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦਂ ਚ ਨਾਦਤ੍ਤੇ ਤਤਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਹਿ ਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿਚੋਂ ਲੁਕੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਮਨ ਆਪ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਜੀਵਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਫੜਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਮ੍ ਅਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਮੁਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਤਤੋ ऽਙ੍ਗ ਵਾਸਨਾਨਾਸ਼ਾਦ੍ ਵਿਯੋਗਃ ਪ੍ਰਾਣਚੇਤਸੋਃ
ਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਾਰੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਨਾ ਹੋਣੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪਿਆਰੇ, ਜਦੋਂ ਲੁਕੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਤੇ ਮਨ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤੋ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਮਨਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਦੇਹਤਾਂ ਪੁਨਃ । ਸ੍ਵਨਾਸ਼ੇਨ ਪਦਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਵਾਸਨੈਵ ਮਨੋ ਵਿਦੁਃ
ਫਿਰ ਮਨ, ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਤੇ ਆਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ, ਮੁੜ ਕਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਲੋਕ ਮਨ ਨੂੰ ਲੁਕੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਚੇਤੋ ਹਿ ਵਾਸਨਾਮਾਤ੍ਰਂ ਤਦਭਾਵਃ ਪਰਂ ਪਦਮ੍ । ਤਚ੍ ਚ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਜ੍ਞਾਨਾਜ੍ ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਆਹੁਰ੍ ਵਿਚਾਰਣਮ੍
ਚਿੱਤ ਤਾਂ ਲੁਕੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਹੀ ਹੈ; ਜਦ ਇਹ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਜਾ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯਾਸ੍ ਸਂਸृਤੇ ਰਾਮ ਪਰ੍ਯਨ੍ਤਸ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਸ੍ਵਯਂ ਵਿਵੇਕਮਾਤ੍ਰੇਣ ਰਜ੍ਜੁਸਰ੍ਪਭ੍ਰਮਾਕृਤੇਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾ, ਇਹ ਚੱਕਰ ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਸੋਝੀ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦਾ ਭਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਭਰਮ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਕਾਰ੍ਥਾਭ੍ਯਸਨਪ੍ਰਾਣਰੋਧਚੇਤਃਪਰਿਕ੍ਸ਼ਯਾਃ । ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਸਂਸਿਦ੍ਧੇ ਸਂਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍
ਇੱਕ ਹੀ ਚੀਜ਼ ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਧਿਆਨ, ਸਾਸਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ, ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਥਕावट—ਇਹ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਾਲਵृਨ੍ਤਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਯਥਾਨਿਲਃ । ਪ੍ਰਾਣਾਨਿਲਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਤਥਾ ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਤਾਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਰੁਕਣ ਤੇ ਹਵਾ ਵੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਸਾਸਾਂ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਵਿਲਯੇ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯੋਮਵਾਯੁਤਾਮ੍ । ਯਥਾਵਾਸਿਤਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਮਨਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ਰ ਚ
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਸਾਂ ਆਕਾਸ਼-ਵਾਂਗ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਥੇ, ਮਨ ਉਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਵਿਦੇਹਾਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾ ਵ੍ਯੋਮਨਿ ਦੇਹਕਮ੍ । ਸਮਨਸ੍ਕਾਸ੍ ਤਥਾਚਾਰਂ ਸਰ੍ਵਂ ਚਾਨੁਭਵਨ੍ਤਿ ਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਮਨ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਕੰਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਵਾਤਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਯਥਾ ਗਨ੍ਧਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਤਥਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਮਨਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯਵਃ
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੀ ਹਲਚਲ ਰੁਕਣ ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੀ ਹਲਚਲ ਠੰਡੀ ਹੋਣ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਵਿਨਾਭਾਵਿਨੀ ਨਿਤ੍ਯਂ ਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਚੇਤਸੀ । ਕੁਸੁਮਾਮੋਦਵਨ੍ ਮਿਸ਼੍ਰੇ ਤਿਲਤੈਲੇ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤੇ
ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਫੁੱਲ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ ਜਾਂ ਤਿਲ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਵਾਂਗ।
ਮਨਸਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਪ੍ਰਾਣਃ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਮਨਃ । ਏਤੇ ਵਿਹਰਤੋ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਂ ਰਥਸਾਰਥੀ
ਮਨ ਦੀ ਹਲਚਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਹਲਚਲ ਹੀ ਮਨ ਹੈ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।