ਸੁषੁਪ੍ਤਮੌਨਮ੍ ਏਵੇਦਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਬੋਧਵਤ੍ । ਤੁਰ੍ਯਮ੍ ਏਵਾਮਲਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤੁਰ੍ਯਾਤੀਤਮ੍ ਅਥਾਪਿ ਵਾ
ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਇਹ ਚੁੱਪੀ, ਅਨੰਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਜਾਗਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਜਾਂ ਚੌਥੀ ਤੋਂ ਵੀ ਉਪਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸਮਝੋ।
ਸੁषੁਪ੍ਤੈਕਸਮਾਧਾਨਸ੍ ਤਥਾ ਤੁਰ੍ਯਸਮਾਧਿਕਃ । ਤੁਰ੍ਯਾਤੀਤਸਮਾਧਿਰ੍ ਵਾ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਭਵੇਤ ਵੈ
ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਸਮਾਧੀ, ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਜਾਂ ਚੌਥੀ ਤੋਂ ਉਪਰ ਦੀ ਸਮਾਧੀ — ਇਹ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਤੁਰ੍ਯਸ੍ਥ ਏਵ ਸਕਲਾਮਲਸ਼ਾਨ੍ਤਵृਤ੍ਤਿਰ੍ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਵ੍ਯਵਹਰਨ੍ ਨਿਪੁਣਂ ਸ੍ਵਪਿਤ੍ਵਾ । ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਦੇਹ ਉਤ ਵਾਪਿ ਵਿਦੇਹ ਏਵ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਂ ਨਭੋ ਭਵ ਤਦ੍ ਏਵ ਕਿਲਾਸਿ ਸਾਧੋ
ਚੌਥੇ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੋ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਮਲ ਅਤੇ ਉਲਝਣਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਬੜੀ ਹੁਨਰ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਦੇ, ਤੂੰ ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਬਣ ਜਾ — ਇਹੀ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਹੇ ਸਾਧੂ।
ੴ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਪਾਸ੍ਤਭਵਵਾਸਨਮ੍ ਏਕਮ੍ ਆਸ੍ਸ੍ਵ ਨ ਤ੍ਵਂ ਨ ਚਾਹਮ੍ ਇਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਇਹਾਸ੍ਤਿ ਸਤ੍ਯਮ੍ । ਸਰ੍ਵਂ ਚ ਵਿਦ੍ਯਤ ਇਤੀਹ ਸ਼ਿਲਾਨ੍ਤਰਾਭਂ ਜ੍ਞਸ੍ ਤਿष੍ਠ ਚਿਦ੍ਗਗਨਕੋਸ਼ਕਲੈਕਨਿष੍ਠਃ
‘ਓਮ’ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਬਣਨ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਕ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾ। ਇੱਥੇ ਨਾ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਨਾ ਮੈਂ; ਕੁਝ ਵੀ ਸੱਚ ਨਹੀਂ। ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਰੋਂ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ, ਸਿਰਫ ਚਿੱਤ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਗਿਆਨ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਰਹੋ।
ਕੁਤਸ਼੍ ਸ਼ਤਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਂ ਰੁਦ੍ਰਾਣਾਂ ਮੁਨਿਨਾਯਕ । ਯੇ ਗਣਾਸ੍ ਤੇ ਚ ਕਿਂ ਰੁਦ੍ਰਾ ਉਤ ਨੇਤਿ ਵਦਸ੍ਵ ਮੇ
ਹੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਨੇਤਾ, ਰੁਦਰਾਂ ਦੀ ਸੌ-ਵਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ? ਉਹ ਜੋ ਟੋਲੀਆਂ ਹਨ, ਕੀ ਉਹ ਰੁਦਰ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨਾਂ ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਣਾ ਦृष੍ਟਂ ਸ਼ਤਂ ਸ਼ਤਸ਼ਰੀਰਕਮ੍ । ਸਰ੍ਵਮ੍ ਉਦ੍ਦੇਸ਼ਤੋ ਜ੍ਞਾਤਮ੍ ਅਤ ਉਕ੍ਤਂ ਨ ਤਨ੍ ਮਯਾ
ਭਿਕਖੂ ਨੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸੌ-ਸੌ ਸਰੀਰ ਵਾਲੀਆਂ ਸੌ ਸ਼ਕਲਾਂ ਵੇਖੀਆਂ। ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ।
ਯਦ੍ ਆਕਾਰਾਸ਼੍ ਸ਼ਤਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਤਤ੍ ਤਦ੍ ਗਣਸ਼ਤਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਤਦ੍ ਏਵ ਤਦ੍ ਰੁਦ੍ਰਸ਼ਤਂ ਰੁਦ੍ਰਾ ਅਪਿ ਗਣਾਭਿਧਾਃ
ਜੋ ਰੂਪ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸੌ ਵਾਰੀ ਆਏ, ਉਹੀ ਸੌ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਗਰੁੱਪਾਂ ਸੌ ਰੁਦਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਰੁਦਰ ਵੀ ਗਰੁੱਪਾਂ ਹੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਏਕਸ੍ਮਾਦ੍ ਭਗਵਂਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਕਥਂ ਚਿਤ੍ਤਸ਼ਤਂ ਕृਤਮ੍ । ਤਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੇਣ ਦੀਪਾਦ੍ ਦੀਪਸ਼ਤਂ ਯਥਾ
ਇੱਕ ਮਨ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਸੌ ਮਨ ਬਣ ਗਏ, ਹੇ ਪੂਜਨਯ? ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸੌ ਰੁਦਰਾਂ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਸੌ ਦੀਵੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਨਿਰਾਵਰਣਸਦ੍ਭਾਵਾ ਯਦ੍ ਯਥਾ ਕਲ੍ਪਯਨ੍ਤਿ ਯੇ । ਤਤ੍ ਤਥਾਸ਼ੁ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਨ ਸਾਵਰਣਸਂਵਿਦਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਤੁਰੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ 'ਚ ਰੁਕਾਵਟ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨਸ੍ ਸਰ੍ਵਗਤ੍ਵਾਦ੍ ਯਦ੍ ਯਥਾ ਯਤ੍ਰ ਭਾਵ੍ਯਤੇ । ਤਥਾਨੁਭੂਯਤੇ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ ਤਤ੍ ਤਜ੍ਜ੍ਞੇਨ ਨਾਧਿਯਾ
ਕਿਉਂਕਿ ਆਤਮਾ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਸਭ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਉਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਕਪਾਲਮਾਲਾਭਰਣੋ ਭਸ੍ਮਸ੍ਨਾਯੀ ਦਿਗਮ੍ਬਰਃ । ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਨਿਲਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਕਾਮੁਕਸ਼੍ ਚ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਜੋ ਖੋਪੜੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ, ਰਾਖ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਦਿਸਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਸਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਕਾਮੀ ਵੀ ਹੈ।
ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਾਣਾਂ ਸਿਦ੍ਧਾਨਾਂ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍ । ਨ ਕ੍ਰਿਯਾਨਿਯਮੋ ऽਸ੍ਤੀਹ ਸ ਹ੍ਯ੍ ਅਜ੍ਞੇष੍ਵ੍ ਏਵ ਕਲ੍ਪਿਤਃ
ਮਹੇਸ਼ਵਰਾਂ, ਸਿਧਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਕਰਮ ਦਾ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਨਿਯਮ ਤਾਂ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਜ੍ਞਾਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਜਿਤਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਨਿਯਮਨਂ ਵਿਨਾ । ਗਰ੍ਧਾਨ੍ ਮਾਤ੍ਸ੍ਯੇਨ ਨ੍ਯਾਯੇਨ ਪਰਂ ਦੁਃਖਂ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਿ ਹਿ
ਅਗਿਆਨੀ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨਾ ਜਿੱਤਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਾ ਰੱਖਣ ਕਰਕੇ, ਲੋਭ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੱਛੀ ਫਸਣ ਵਾਲੇ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਇष੍ਟੇष੍ਵ੍ ਅਨਿष੍ਟੇषੁ ਨ ਨਿਮਜ੍ਜਨ੍ਤਿ ਵਸ੍ਤੁषੁ । ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਦ੍ ਬੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਿਰ੍ਵਾਸਨਤਯਾਨਯਾ
ਪਰ ਜੋ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਨਾ ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੇ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਬੁੱਧੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਨ।
ਕਾਕਤਾਲੀਯਵਦ੍ ਰੂਢਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤੇ ਸਦਾ । ਨ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਵਾ ਕੇਚਿਨ੍ ਨੈषਾਂ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਗ੍ਰਹਃ
ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੰਮ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਫਲ ਚੁੱਕਣਾ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਕੁਝ ਕਰਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਕਾਕਤਾਲੀਯਵਦ੍ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ ਏਵਂਕਰ੍ਮੋਦਿਤਃ ਪਰਾਤ੍ । ਏਵਂਕਰ੍ਮਾ ਤ੍ਰਿਨਯਨ ਏਵਂਕਰ੍ਮਾਮ੍ਬੁਜੋਦ੍ਭਵਃ
ਜਿਵੇਂ ਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਫਲ ਚੁੱਕਣਾ ਸਿਰਫ ਮੌਕੇ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਅੱਖ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਵੀ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਨ ਨਿਨ੍ਦ੍ਯਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨਾਨਿਨ੍ਦ੍ਯਂ ਨੋਪਾਦੇਯਂ ਨ ਹੇਯਕਮ੍ । ਨ ਚਾਤ੍ਮੀਯਂ ਨ ਚ ਪਰਂ ਕਰ੍ਮ ਜ੍ਞਵਿषਯਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਨਾ ਕੋਈ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਸਲਾਹ ਯੋਗ; ਨਾ ਕੁਝ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੁਝ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ਵਿੱਚ 'ਮੇਰਾ' ਜਾਂ 'ਪਰਾਇਆ' ਦਾ ਭਾਵ ਗਿਆਨਵਾਨ ਲਈ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਗ੍ਨ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਯਥੌष੍ਣ੍ਯਾਦਿ ਸਰ੍ਗਾਦੌ ਰੂਢਿਮ੍ ਆਗਤਮ੍ । ਹਰਾਦੀਨਾਂ ਤਥਾ ਕਰ੍ਮ ਦ੍ਵਿਜਾਤੀਨਾਂ ਚ ਜਾਤਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਆਦਿ ਗੁਣ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰੀ ਆਦਿ ਦੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵੀ ਪੱਕੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਰ੍ਗੇ ਪ੍ਰਰੂਢਿਮ੍ ਆਯਾਤੇ ਸਙ੍ਕੇਤਵਸ਼ਤਃ ਪृਥਕ੍ । ਅਨੁਭੂਤਫਲੈਸ੍ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਾਃ ਕਲ੍ਪਨਾਃ ਕਲ੍ਪਿਤਾਸ੍ ਤਤਃ
ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਸੁਵਿਧਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੰਡ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਜੋ ਕੁਝ ਅਨੁਭਵ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਲਾਭ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦੇਹਮੁਕ੍ਤਵਿषਯਂ ਤੁਰ੍ਯਂ ਮੌਨਮ੍ ਇਤੋ ਮਯਾ । ਨੋਕ੍ਤਂ ਤੇ ਪਞ੍ਚਮਂ ਮੌਨਂ ਵਿਦੇਹਸ੍ਯ ਰਘੂਦ੍ਵਹ
ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਿਰਵਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਚੌਥੇ ਮੌਨ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ, ਜੋ ਦੇਹ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਾਲਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਇਹੀ ਪੰਜਵਾਂ ਮੌਨ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਹ ਰਹਿਤ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ।
ਖਾਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਤਿਤਰਾਮ੍ ਅਚ੍ਛਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਕਾਸ਼ਂ ਚਿਦਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਪਰਂ ਸ਼੍ਰੇਯਸ੍ ਸਾ ਕਥਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਸ਼ृਣੁ
ਅੰਦਰਲਾ ਆਕਾਸ਼, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੱਚਾ ਹੈ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਸੁਣ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਾਵਬੋਧੇਨ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਏਕਸਮਾਧਿਨਾ । ਸਙ੍ਖ੍ਯਯੈਵਾਵਬੁਦ੍ਧਾ ਯੇ ਤੇ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਾ ਯੋਗਿਨਸ੍ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਜੋ ਲੋਕ ਸਹੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕਤਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿ ਕੇ, ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸੰਖਿਆ ਯੋਗੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਾਣਾਦ੍ਯਨਿਲਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤੌ ਯੁਕ੍ਤਾ ਯੇ ਪਦਮ੍ ਆਗਤਾਃ । ਅਨਾਮਯਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਂ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾ ਯੋਗਯੋਗਿਨਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਸ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ ਐਸਾ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਰੋਗ ਰਹਿਤ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਯੋਗ ਦੇ ਯੋਗੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਉਪਾਦੇਯਂ ਤੁ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਪਦਮ੍ ਅਕृਤ੍ਰਿਮਮ੍ । ਤਤ੍ ਕੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਕੈਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਯੋਗੇਨ ਦੇਹਤਃ
ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਅਵਸਥਾ ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਮੰਨਣਯੋਗ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਜਰੀਏ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
ਏਕਂ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਂ ਚ ਯੋਗਂ ਚ ਯਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸ ਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਯਤ੍ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਸ੍ਥਾਨਂ ਪਰਂ ਯੋਗੈਸ੍ ਤਦ੍ ਏਵ ਹਿ
ਜੋ ਸੰਖਿਆ ਤੇ ਯੋਗ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਸੰਖਿਆ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਮਨੋਵृਤ੍ਤਿਰ੍ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ । ਵਾਸਨਾਵਾਗੁਰਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਤਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਦੀ ਚਲਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਲੁਕਵੇਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਫਾਹੀ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਹੀ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਜਾਣੋ।
ਵਾਸਨਾਂ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਏਵਾਹੁਃ ਕਾਰਣਂ ਤਦ੍ ਧਿ ਸਂਸृਤੇਃ । ਤਦ੍ ਅਕਾਰਣਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਵਿਲੀਯ ਭਵਕਰ੍ਮਸੁ
ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਵਾਸਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨ ਸੰਸਾਰਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਾਰਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਵੈ ਦੇਹਂ ਬਾਲੋ ਵੇਤਾਲਕਂ ਯਥਾ । ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਵਿਲਯਂ ਨੀਤ੍ਵਾ ਨ ਭੂਯਸ੍ ਤਂ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਮਨ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਐਸਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਭੂਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
ਮਨੋ ਮੁਧੈਵਾਭ੍ਯੁਦਿਤਮ੍ ਅਸਦ੍ ਏਵਾਨਵੇਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸ੍ਵਮਰਣਾਕਾਰਂ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯਮਾਣਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਮਨ ਮੋਹ ਵਿਚ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਨਹੀਂ।
ਮਨੋऽਭਾਵਾਨ੍ ਨ ਸਂਸਾਰਃ ਕ੍ਵਾਮੋਦਃ ਕੁਸੁਮਂ ਵਿਨਾ । ਉਪਦੇਸ਼੍ਯੋਪਦੇਸ਼ਾਦਿ ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ੌ ਚ ਤਤ੍ ਕੁਤਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਫੁੱਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸੁਖ ਕਿੱਥੇ? ਇਸ ਲਈ, ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਬੰਧਨ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?