ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਫਲਿਤੇ ਗੁਣੇ ਬਲਮ੍ ਉਪਾਗਤੇ । ਕ੍ਸ਼ੀਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵ ਏਵਾਸ਼ੁ ਦੋषਾ ਵਿषਦਚੇਤਸਃ
ਜਦ ਇੱਕ ਗੁਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਫ ਮਨ ਵਾਲੇ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਗੁਣੇ ਵਿਵृਦ੍ਧੇ ਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ ਗੁਣਾ ਦੋषਕ੍ਸ਼ਯਾਵਹਾਃ । ਦੋषੇ ਵਿਵृਦ੍ਧੇ ਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ ਦੋषਾ ਗੁਣਵਿਨਾਸ਼ਿਨਃ
ਜਦ ਗੁਣ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਖਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਖਾਮੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਖਾਮੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਮਨੋਮਹਾਵਨੇ ਹ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਵੇਗਿਨੀ ਵਾਸਨਾਸਰਿਤ੍ । ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਬृਹਤ੍ਕੂਲਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਵਹਤਿ ਜਨ੍ਤੁषੁ
ਇਸ ਮਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਦਰਿਆ ਵਹਿ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਡੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਾ ਹਿ ਸ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਨਿਪਾਤ੍ਯਤੇ । ਕੂਲੇ ਤੇਨੈਵ ਵਹਤਿ ਯਥੇਚ੍ਛਸਿ ਤਥਾ ਕੁਰੁ
ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਕੰਢਾ ਹੀ ਇਹ ਵਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰੋ।
ਪੁਰੁषਯਤ੍ਨਜਵੇਨ ਮਨੋਵਨੇ ਸ਼ੁਭਤਟਾਨੁਗਤਾਂ ਕ੍ਰਮਸ਼ਃ ਕੁਰੁ । ਵਰਮਤੇ ਨਿਜਭਾਵਮਹਾਨਦੀਮ੍ ਇਹ ਹਿ ਤੇਨ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਨੋਹ੍ਯਸੇ
ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਚੰਗੇ ਕੰਢੇ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਓ; ਆਪਣੀ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧਾਰ ਇਥੇ ਬਣਾਓ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੀ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗੀ।
ਏਵਮ੍ ਆਤ੍ਤਵਿਵੇਕੋ ਯਸ੍ ਸ ਭਵਾਨ੍ ਇਵ ਰਾਘਵ । ਯੋਗ੍ਯੋ ਜ੍ਞਾਨਗਿਰਸ਼੍ ਸ਼੍ਰੋਤੁਂ ਰਾਜੇਵ ਨਯਭਾਰਤੀਃ
ਜੋ ਵਿਵੇਕ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਵਾਂਗ ਰਾਘਵ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਣਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸੁਣਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਵਦਾਤੋ ऽਵਦਾਤਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਮਹਾਸ਼ਯਃ । ਜਡਸਙ੍ਗੋਜ੍ਝਿਤੋ ਯੋਗ੍ਯਸ਼੍ ਸ਼ਰਦੀਨ੍ਦੋਰ੍ ਯਥਾ ਨਭਃ
ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਮੂੜਤਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੈ, ਯੋਗ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਵਮ੍ ਏਤਯਾਖਣ੍ਡਿਤਯਾ ਗੁਣਲਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ । ਮਨੋਮੋਹਹਰਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਮਾਣਮ੍ ਇਦਂ ਸ਼ृਣੁ
ਤੂੰ ਇਸ ਅਟੱਲ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈਂ; ਇਹ ਵਾਕ ਸੁਣ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੈਂ ਹੁਣ ਕਹਿਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਪੁਣ੍ਯਕਲ੍ਪਦ੍ਰੁਮੋ ਯਸ੍ਯ ਫਲਭਾਰਾਨਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਮੁਕ੍ਤਯੇ ਜਾਯਤੇ ਜਨ੍ਤੋਸ੍ ਤਸ੍ਯੇਦਂ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮ੍ ਉਦ੍ਯਮਃ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਰੁੱਖ ਆਪਣੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸੁਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪਾਵਨਾਨਾਮ੍ ਉਦਾਰਾਣਾਂ ਪਰਬੋਧੈਕਦਾਯਿਨਾਮ੍ । ਵਚਸਾਂ ਭਾਜਨਂ ਭੂਤ੍ਯੈ ਭਵ੍ਯੋ ਭਵਤਿ ਨਾਧਮਃ
ਉੱਚੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਤਕਦੀਰ ਲਈ ਪਾਤ੍ਰ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਯੋਗ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਿਕੰਮੇ ਨਹੀਂ।
ਮੋਕ੍ਸ਼ੋਪਾਯਾਭਿਧਾਨੇਯਂ ਸਂਹਿਤਾ ਸਾਰਸਮ੍ਮਿਤਾ । ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ ਦ੍ਵੇ ਚ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਜ੍ਞਾਤਾ ਨਿਰ੍ਵਾਣਦਾਯਿਨੀ
ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ, ਜਿਸਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਦੋ ਸੌ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਨਿਰਵਾਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦੀਪੇ ਯਥਾ ਵਿਨਿਦ੍ਰਸ੍ਯ ਜ੍ਵਲਿਤੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਆਲੋਕੋ ऽਨਿਚ੍ਛਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍ ਅਨਯਾ ਭਵੇਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਜਗਮਗਾਉਂਦੇ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਰੋਸ਼ਨੀ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚਾਹ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਯਂ ਜ੍ਞਾਤਾ ਸ਼੍ਰੁਤਾ ਵਾਪਿ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯੈਵ ਸੌਖ੍ਯਦਾ । ਆਪ੍ਤੋਕ੍ਤਿਵਰ੍ਣਿਤਾ ਸਦ੍ਯੋ ਯਥਾਮृਤਤਰਙ੍ਗਿਣੀ
ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਾਣੀ ਜਾਂ ਸੁਣੀ ਹੋਈ, ਇਹ ਭਟਕਣ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਸੁਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਿਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਲਹਿਰ ਤੁਰੰਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਰਜ੍ਜ੍ਵਾਮ੍ ਅਹਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਵਲੋਕਨਾਤ੍ । ਤਥੈਤਤ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਣਾਚ੍ ਛਾਨ੍ਤਿਮ੍ ਏਤਿ ਸਂਸਾਰਦੁਃਖਿਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੁੱਖੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯੁਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਾਰ੍ਥਵਾਕ੍ਯਾਨਿ ਕਲ੍ਪਿਤਾਨਿ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍ । ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਸਾਰਸੂਕ੍ਤਾਨਿ ਚਾਸ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਕਰਣਾਨਿ षਟ੍
ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਛੇ ਭਾਗ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਵਿਚ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਗਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਮਿਸਾਲਾਂ ਤੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬਚਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਵੈਰਾਗ੍ਯਾਖ੍ਯਂ ਪ੍ਰਕਰਣਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ । ਵੈਰਾਗ੍ਯਂ ਵਰ੍ਧਤੇ ਯੇਨ ਸੇਕੇਨੇਵ ਮਰੌ ਤਰੁਃ
ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ 'ਵੈਰਾਗ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਵੈਰਾਗ ਵੀ ਵਧਦਾ ਹੈ।
ਸਾਰ੍ਧਂ ਸਹਸ੍ਰਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਸ੍ਯ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਹृਦਿ ਵਿਚਾਰਿਤੇ । ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਤੋਦੇਤਿ ਮਣਾਵ੍ ਇਵ ਵਿਮਾਰ੍ਜਿਤੇ
ਜਦੋਂ ਇਸ ਭਾਗ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਚਾਨਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੋਲਿਸ਼ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਮੋਤੀ ਤੋਂ ਚਾਨਣ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।
ਮੁਮੁਕ੍ਸ਼ੁਵ੍ਯਵਹਾਰਾਖ੍ਯਂ ਤਤਃ ਪ੍ਰਕਰਣਂ ਕृਤਮ੍ । ਸਹਸ੍ਰਮਾਤ੍ਰਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਸ੍ਯ ਸੂਕ੍ਤਿਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਸੁਨ੍ਦਰਮ੍
ਅਗਲਾ ਭਾਗ 'ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਚਲਣ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਹਿ ਮੁਮੁਕ੍ਸ਼ੂਣਾਂ ਨਰਾਣਾਂ ਯਤ੍ਰ ਵਰ੍ਣ੍ਯਤੇ । ਏਵਂਸ੍ਵਭਾਵੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਯੋਗ੍ਯ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਵਗਮ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਵਿੱਚ, ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਵਾਲਾ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ।
ਅਥੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਪ੍ਰਕਰਣਂ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਾਖ੍ਯਾਯਿਕਾਮਯਮ੍ । ਪਞ੍ਚਗ੍ਰਨ੍ਥਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਿਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਮ੍
ਫਿਰ 'ਉਤਪੱਤੀ' ਭਾਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਿਸਾਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਮਝ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਜਾਗਤੀ ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਅਹਂ ਤ੍ਵਮ੍ ਇਤਿਰੂਪਿਣੀ । ਅਨੁਤ੍ਥਿਤੈਵੋਤ੍ਥਿਤੇਵ ਯਤ੍ਰੇਤਿ ਪਰਿਵਰ੍ਣ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਹਿਮਾ — ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਤੂੰ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।
ਯਸ੍ਮਿਞ੍ ਸ਼੍ਰੁਤੇ ਜਗਦ੍ ਇਦਂ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ ਬੁਧ੍ਯਤੇ ऽਖਿਲਮ੍ । ਸਾਸ੍ਮਦ੍ਯੁष੍ਮਤ੍ ਸਵਿਸ੍ਤਾਰਂ ਸਲੋਕਾਕਾਸ਼ਪਰ੍ਵਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ — 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਤੂੰ' ਸਮੇਤ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੂਰੀ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ।
ਪਿਣ੍ਡਗ੍ਰਹਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਨਿਰ੍ਭਿਤ੍ਤਿਕਮ੍ ਅਪਰ੍ਵਤਮ੍ । ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਦਿਭੂਤਰਹਿਤਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ ਇਵ ਪਤ੍ਤਨਮ੍
ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਕੋਈ ਚੀਰ-ਭੀੜ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਨਹੀਂ, ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਕਿਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨੋਪਲਬ੍ਧਭਾਵਾਭਂ ਮਨੋਰਾਜ੍ਯਵਦ੍ ਆਤਤਮ੍ । ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਨਗਰਪ੍ਰਖ੍ਯਮ੍ ਅਰ੍ਥਸ਼ੂਨ੍ਯੋਪਲਮ੍ਭਨਮ੍
ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਗਈ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲੀ ਹੋਈ, ਮਨ ਦੇ ਰਾਜ ਵਾਂਗ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਰਗੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਮੱਤ ਨਹੀਂ।
ਦ੍ਵਿਚਨ੍ਦ੍ਰਵਿਭ੍ਰਮਾਭਾਸਂ ਮृਗਤृष੍ਣਾਮ੍ਬੁਵਤ੍ ਤਤਮ੍ । ਨੌਯਾਨਲੋਲਸ਼ੈਲਾਭਂ ਸਤ੍ਯਲਾਭਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍
ਇਹ ਦੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਭਟਕਣ ਵਾਂਗ, ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਫੈਲੀ ਹੋਈ, ਕਿਸੇ ਜਹਾਜ ਜਾਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ।
ਚਿਤ੍ਤਭ੍ਰਮਪਿਸ਼ਾਚਾਭਂ ਨਿਰ੍ਬੀਜਮ੍ ਅਪਿ ਭਾਸ੍ਵਰਮ੍ । ਕਥਾਰ੍ਥਪ੍ਰਤਿਭਾਨਾਭਂ ਵ੍ਯੋਮਮੁਕ੍ਤਾਵਲੀਨਿਭਮ੍
ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣ ਦੇ ਭੂਤ ਵਾਂਗ, ਬੀਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਚਮਕਦਾਰ, ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਰਗੀ।
ਕਟਕਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਹੇਮ੍ਨਿ ਤਰਙ੍ਗਤ੍ਵਂ ਯਥਾਮ੍ਭਸਿ । ਯਥਾ ਨਭਸਿ ਨੀਲਤ੍ਵਮ੍ ਅਸਦ੍ ਏਵੋਤ੍ਥਿਤਂ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਗਹਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਨੀਲਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਝੂਠੇ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਅਭਿਤ੍ਤਿ ਰਙ੍ਗਰਹਿਤਮ੍ ਉਪਲਬ੍ਧਿਮਨੋਹਰਮ੍ । ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਵਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਵਾ ਚਿਤ੍ਰਮ੍ ਅਕਰ੍ਮ ਚਿਰਭਾਸੁਰਮ੍
ਰੰਗ ਰਹਿਤ ਕੰਧ, ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਸੁਹਾਵਣੀ; ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਤਸਵੀਰ, ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦੀ ਨਹੀਂ ਪਰ ਚਿਰਕਾਲ ਚਮਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਵਹ੍ਨਿਰ੍ ਏਵ ਵਹ੍ਨਿਤ੍ਵਂ ਧਤ੍ਤੇ ਚਿਤ੍ਰਾਨਲੋ ਯਥਾ । ਤਥਾ ਦਧਜ੍ ਜਗਚ੍ਛਬ੍ਦਰੂਪਾਰ੍ਥਮ੍ ਅਸਦਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰਿਤ ਅੱਗ ਅੱਗ ਦੀ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ 'ਸੰਸਾਰ' ਸ਼ਬਦ ਰੂਪ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਅਰਥ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਝੂਠੀ ਹੈ।
ਤਰਙ੍ਗੋਤ੍ਪਲਮਾਲਾਢ੍ਯਦृषਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਇਵੋਤ੍ਥਿਤਮ੍ । ਚਕ੍ਰਸ਼ੂਤ੍ਕਾਰਚੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਮਲਰਾਸ਼ਿਮ੍ ਇਵੋਦਿਤਮ੍
ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਮਲ ਮਾਲਾਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਚੱਕਰ ਦੇ ਪੀਸਣ ਨਾਲ ਬਣੀ ਧੂੜ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਅਚਾਨਕ ਆਈ ਮੈਲ ਦੀ ਭਾਰੀ ਰਾਸ਼ੀ ਵਾਂਗ।