ਮਨੋਮੌਨਂ ਪਞ੍ਚਮਂ ਯਤ੍ ਤਨ੍ ਮृਤੇ ਕਾष੍ਠਤਾਪਸੇ । ਭਵੇਤ੍ ਸੁषੁਪ੍ਤਮੌਨਾਖ੍ਯਂ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤੇ ਹਿ ਜੀਵਤਿ
ਪੰਜਵਾਂ, ਮਨ ਦਾ ਮੌਨ, ਜਦੋਂ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਤਪਸੀ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਾਲੇ ਮੌਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਵਿਚ ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿषੁ ਮੌਨਵਿਸ਼ੇषੇषੁ ਵਿषਯਃ ਕਾष੍ਠਤਾਪਸਃ । ਸੁषੁਪ੍ਤਮੌਨਾਵਸ੍ਥਾਯਾਸ਼੍ ਚਤੁਰ੍ਥ੍ਯਾਸ਼੍ ਚੈਵ ਮੁਕ੍ਤਧੀਃ
ਤਿੰਨ ਖਾਸ ਮੌਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਤਪਸੀ, ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਾਲਾ ਮੌਨ, ਤੇ ਚੌਥਾ, ਮੁਕਤ ਮਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਹਦ ਹੈ।
ਵਾਙ੍ਮੌਨਂ ਮੌਨਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸਿਦ੍ਧਂ ਤਚ੍ ਚ ਮਨਃਕਲਾ- । ਮਲਿਨਂ ਜੀਵਬਨ੍ਧਾਯ ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਾਃ ਕਾष੍ਠਤਾਪਸਾਃ
ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ ਚੁੱਪੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਮੈਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਸੰਨਿਆਸੀ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਹਠਾਦ੍ ਵਾ ਯੋਗਯੁਕ੍ਤ੍ਯੈਵ ਯਸ੍ ਸ੍ਵਾਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਵਿਨਿਗ੍ਰਹਃ । ਤਦ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਮੌਨਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਹੁਸ੍ ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਾਃ ਕਾष੍ਠਤਾਪਸਾਃ
ਜੋ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਯੋਗ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਚੁੱਪੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਇਸੀ ਨੂੰ ਚੁੱਪੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਅਸ੍ਮਰਨ੍ ਸਂਸ੍ਮਰਨ੍ ਵਾਪਿ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਵਾਗ੍ਦ੍ਵਯਮ੍ ਅਸ੍ਪृਸ਼ਨ੍ । ਅਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤੀਂ ਕਾष੍ਠਮੌਨੀ ਹਿ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਚਾਹੇ ਯਾਦ ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਬੋਲਣ ਦੀ ਦੋਹਾਈ ਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹੇ, ਜਾਂ ਵੇਖਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਾ ਵੇਖੇ, ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੰਨਿਆਸੀ ਇੰਝ ਹੀ ਟਿਕਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਚ੍ਚਿਤ੍ਤਕਲਨਮ੍ ਏਤਨ੍ ਮੌਨਤ੍ਰਯਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਜ੍ਞਮੁਨਿषੁ ਨ ਤੁ ਤਜ੍ਜ੍ਞੇषੁ ਲੀਲਯਾ
ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀ ਚੁੱਪੀ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰ ਹਨ, ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਸੰਨਿਆਸੀ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨਾਤ੍ਰੋਪਾਦੇਯਤਾ ਜ੍ਞਾਨਾਮ੍ ਏਤਨ੍ ਮੌਨਤ੍ਰਯਂ ਕਿਲ । ਲੀਲਯਾ ਹੇਲਯਾ ਵਾਪਿ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਵਾ ਨ ਵਾ
ਇੱਥੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੁੱਪ, ਵਾਕਈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਕਰਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਇਦਂ ਸੁषੁਪ੍ਤਮੌਨਂ ਤੁ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਮਤਿਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਅਪੁਨਰ੍ਜਨ੍ਮਨੇ ਜਨ੍ਤੋਸ਼੍ ਸ਼ृਣੁ ਸ਼੍ਰਵਣਭੂषਣਮ੍
ਇਹ ਸੁੱਥੀ ਦੀ ਚੁੱਪ, ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਵਿਚ ਪੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਸੁਣੋ, ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ, ਇਹ ਉਸ ਜੀਵ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਯਮ੍ਯਤੇ ਵਾਣੀ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਨਾਪਿ ਚੋਜ੍ਝ੍ਯਤੇ । ਨੋਲ੍ਲਾਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨ ਜੀਯਨ੍ਤੇ ਸਮਸ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਂਵਿਦਃ
ਇੱਥੇ ਬੋਲ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤੀਆਂ ਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਦਬਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨਾਨਾਤਾਕਲਨੇਯਂ ਹਿ ਨ ਵਲ੍ਗਤਿ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਚੇਤੋ ਨ ਚੇਤੋ ਨਾਚੇਤੋ ਨ ਸਨ੍ ਨਾਸਨ੍ ਨ ਖਂ ਨ ਗੌਃ
ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦੀ ਖੇਡ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਇਹ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਰੁਕਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਨਾ ਮਨ ਹੈ, ਨਾ ਅ-ਮਨ, ਨਾ ਹੋਣਾ, ਨਾ ਨਾ-ਹੋਣਾ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼, ਨਾ ਧਰਤੀ।
ਅਵਿਭਾਗਮ੍ ਅਨਾਯਾਸਂ ਯਦ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਆਸਿਤਮ੍ । ਧ੍ਯਾਯਤੋ ਧਾਵਤਸ਼੍ ਚੈਵ ਸੌषੁਪ੍ਤਂ ਮੌਨਮ੍ ਅਙ੍ਗ ਤਤ੍
ਜੋ ਅਟੁੱਟ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਦੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਜੋ ਹਰ ਵੇਲੇ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਕਰੇ ਜਾਂ ਕਿਤੇ ਘੁੰਮੇ—ਪਿਆਰੇ, ਉਹੀ ਗੂੜ੍ਹ ਨੀਂਦ ਵਾਲੀ ਚੁੱਪ ਹੈ।
ਯਥਾਭੂਤਮ੍ ਇਮਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਜਗਨ੍ਨਾਨਾਤ੍ਵਵਿਭ੍ਰਮਮ੍ । ਯਦ੍ ਆਸਿਤਮ੍ ਅਸਙ੍ਗੇਹਂ ਸੌषੁਪ੍ਤਂ ਮੌਨਮ੍ ਅਙ੍ਗ ਤਤ੍
ਜਦੋਂ ਇਹ ਗਲ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ—ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦਾ ਭਟਕਾਉ—ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ, ਪਿਆਰੇ, ਉਹੀ ਗੂੜ੍ਹ ਨੀਂਦ ਵਾਲੀ ਚੁੱਪ ਹੈ।
ਅਨੇਕਸਂਵਿਦ੍ਰੂਪਾਤ੍ਮ ਚੈਕਮ੍ ਏਵੇਦਮ੍ ਆਤਤਮ੍ । ਇਤ੍ਯ੍ ਆਸਿਤਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਂ ਯਤ੍ ਸੌषੁਪ੍ਤਂ ਮੌਨਮ੍ ਅਙ੍ਗ ਤਤ੍
ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਇਕੋ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ, ਉਹੀ ਗੂੜ੍ਹ ਨੀਂਦ ਵਾਲੀ ਚੁੱਪ ਹੈ।
ਆਕਾਸ਼ਂ ਨੈਵ ਚਾਕਾਸ਼ਂ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਅਸ੍ਮਿ ਨ ਚਾਸ੍ਮਿ ਚ । ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਂ ਸਮਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਯਤ੍ ਤਨ੍ ਮੌਨਂ ਸੁषੁਪ੍ਤਵਤ੍
ਨਾ ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ; ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਂ ਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ—ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਇਕਸਾਰ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਗੂੜ੍ਹ ਨੀਂਦ ਵਰਗੀ ਚੁੱਪ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਨਿਰਾਲਮ੍ਬਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਵਿਜ੍ਞਪ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਕਮ੍ । ਨ ਸਨ੍ ਨਾਸਦ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਮ੍ ਆਸਿਤਂ ਮੌਨਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਮ੍
ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ; ਨਾ ਹੋਣਾ, ਨਾ ਨਾ-ਹੋਣਾ—ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਚੁੱਪ ਹੈ।
ਭਾਵਾਭਾਵਦਸ਼ੋਨ੍ਮੇषਵਿਸ਼ੇषੈਰ੍ ਵਿਤਥੋਤ੍ਥਿਤੈਃ । ਸਂਵਿਦੋ ਯਦ੍ ਅਨਾਮਰ੍ਸ਼ਸ੍ ਤਨ੍ ਮੌਨਂ ਪਰਮਂ ਵਿਦੁਃ
ਜਿਸ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਉਠਣ-ਮਿਟਣ, ਹੋਣ-ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਝੂਠੇ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਛੁਹਦੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਚੁੱਪ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
ਅਸਤੈਵ ਸਤੇਵਾਨ੍ਤਸ਼੍ ਚੇਤਸਾ ਵृਤ੍ਤਿਰੂਪਿਣਾ । ਯਦ੍ ਅਨਾਵਰ੍ਤਨਂ ਸਂਵਿਦ੍ਵृਤ੍ਤੇਸ੍ ਤਨ੍ ਮੌਨਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਯਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਚਲ, ਚਾਹੇ ਝੂਠ ਵੱਲ ਜਾਂ ਸੱਚ ਵੱਲ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਟੱਲ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਅਟੱਲ ਚੁੱਪ ਹੈ।
ਨਾਹਮ੍ ਅਸ੍ਮਿ ਨ ਚਾਨ੍ਯੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਮਨੋ ਨ ਚ ਮਾਨਸਮ੍ । ਇਤਿ ਸਂਵਿਦਸਂਵਿਤ੍ਤਿਰ੍ ਅਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਤਿਮੌਨਤਾ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਆ ਜਾਵੇ ਕਿ 'ਨਾ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ, ਨਾ ਮਨ, ਨਾ ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ,' ਤਾਂ ਇਹ ਲਗਾਤਾਰ ਸਮਝ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੁੱਪ ਹੈ।
ਅਹਮ੍ ਅਸ੍ਮਿ ਜਗਚ੍ ਚਾਸ੍ਤਿ ਤ੍ਵ੍ ਅਸ੍ਤਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਮਾਤ੍ਰਕਮ੍ । ਸਤ੍ਤਾਸਾਮਾਨ੍ਯਮ੍ ਏਵੇਤਿ ਸੌषੁਪ੍ਤਂ ਮੌਨਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਤੂੰ ਹੈ — ਸਿਰਫ਼ 'ਹੋਣ' ਦੇ ਅਰਥ ਵਜੋਂ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਸਤਤਾ ਵਜੋਂ — ਇਸ ਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਚੁੱਪੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਂਵਿਦ ਏਵਾਨ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦਿਕਲਨਾਃ ਕੁਤਃ । ਅਨਨ੍ਤਮ੍ ਏਵ ਸੌषੁਪ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਮੌਨਮ੍ ਅਤਸ੍ ਤਤਮ੍
ਸਾਰੇ ਸੁਪਨੇ ਆਦਿ ਖਿਆਲ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਥਾਂ ਚੁੱਪੀ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
ਸੁषੁਪ੍ਤਮੌਨਮ੍ ਏਵੇਦਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਬੋਧਵਤ੍ । ਤੁਰ੍ਯਮ੍ ਏਵਾਮਲਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤੁਰ੍ਯਾਤੀਤਮ੍ ਅਥਾਪਿ ਵਾ
ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਇਹ ਚੁੱਪੀ, ਅਨੰਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਜਾਗਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਜਾਂ ਚੌਥੀ ਤੋਂ ਵੀ ਉਪਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸਮਝੋ।
ਸੁषੁਪ੍ਤੈਕਸਮਾਧਾਨਸ੍ ਤਥਾ ਤੁਰ੍ਯਸਮਾਧਿਕਃ । ਤੁਰ੍ਯਾਤੀਤਸਮਾਧਿਰ੍ ਵਾ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਭਵੇਤ ਵੈ
ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਸਮਾਧੀ, ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਜਾਂ ਚੌਥੀ ਤੋਂ ਉਪਰ ਦੀ ਸਮਾਧੀ — ਇਹ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਤੁਰ੍ਯਸ੍ਥ ਏਵ ਸਕਲਾਮਲਸ਼ਾਨ੍ਤਵृਤ੍ਤਿਰ੍ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਵ੍ਯਵਹਰਨ੍ ਨਿਪੁਣਂ ਸ੍ਵਪਿਤ੍ਵਾ । ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਦੇਹ ਉਤ ਵਾਪਿ ਵਿਦੇਹ ਏਵ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਂ ਨਭੋ ਭਵ ਤਦ੍ ਏਵ ਕਿਲਾਸਿ ਸਾਧੋ
ਚੌਥੇ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੋ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਮਲ ਅਤੇ ਉਲਝਣਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਬੜੀ ਹੁਨਰ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਦੇ, ਤੂੰ ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਬਣ ਜਾ — ਇਹੀ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਹੇ ਸਾਧੂ।
ੴ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਪਾਸ੍ਤਭਵਵਾਸਨਮ੍ ਏਕਮ੍ ਆਸ੍ਸ੍ਵ ਨ ਤ੍ਵਂ ਨ ਚਾਹਮ੍ ਇਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਇਹਾਸ੍ਤਿ ਸਤ੍ਯਮ੍ । ਸਰ੍ਵਂ ਚ ਵਿਦ੍ਯਤ ਇਤੀਹ ਸ਼ਿਲਾਨ੍ਤਰਾਭਂ ਜ੍ਞਸ੍ ਤਿष੍ਠ ਚਿਦ੍ਗਗਨਕੋਸ਼ਕਲੈਕਨਿष੍ਠਃ
‘ਓਮ’ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਬਣਨ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਕ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾ। ਇੱਥੇ ਨਾ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਨਾ ਮੈਂ; ਕੁਝ ਵੀ ਸੱਚ ਨਹੀਂ। ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਰੋਂ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ, ਸਿਰਫ ਚਿੱਤ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਗਿਆਨ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਰਹੋ।
ਕੁਤਸ਼੍ ਸ਼ਤਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਂ ਰੁਦ੍ਰਾਣਾਂ ਮੁਨਿਨਾਯਕ । ਯੇ ਗਣਾਸ੍ ਤੇ ਚ ਕਿਂ ਰੁਦ੍ਰਾ ਉਤ ਨੇਤਿ ਵਦਸ੍ਵ ਮੇ
ਹੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਨੇਤਾ, ਰੁਦਰਾਂ ਦੀ ਸੌ-ਵਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ? ਉਹ ਜੋ ਟੋਲੀਆਂ ਹਨ, ਕੀ ਉਹ ਰੁਦਰ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨਾਂ ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਣਾ ਦृष੍ਟਂ ਸ਼ਤਂ ਸ਼ਤਸ਼ਰੀਰਕਮ੍ । ਸਰ੍ਵਮ੍ ਉਦ੍ਦੇਸ਼ਤੋ ਜ੍ਞਾਤਮ੍ ਅਤ ਉਕ੍ਤਂ ਨ ਤਨ੍ ਮਯਾ
ਭਿਕਖੂ ਨੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸੌ-ਸੌ ਸਰੀਰ ਵਾਲੀਆਂ ਸੌ ਸ਼ਕਲਾਂ ਵੇਖੀਆਂ। ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ।
ਯਦ੍ ਆਕਾਰਾਸ਼੍ ਸ਼ਤਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਤਤ੍ ਤਦ੍ ਗਣਸ਼ਤਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਤਦ੍ ਏਵ ਤਦ੍ ਰੁਦ੍ਰਸ਼ਤਂ ਰੁਦ੍ਰਾ ਅਪਿ ਗਣਾਭਿਧਾਃ
ਜੋ ਰੂਪ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸੌ ਵਾਰੀ ਆਏ, ਉਹੀ ਸੌ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਗਰੁੱਪਾਂ ਸੌ ਰੁਦਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਰੁਦਰ ਵੀ ਗਰੁੱਪਾਂ ਹੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਏਕਸ੍ਮਾਦ੍ ਭਗਵਂਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਕਥਂ ਚਿਤ੍ਤਸ਼ਤਂ ਕृਤਮ੍ । ਤਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੇਣ ਦੀਪਾਦ੍ ਦੀਪਸ਼ਤਂ ਯਥਾ
ਇੱਕ ਮਨ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਸੌ ਮਨ ਬਣ ਗਏ, ਹੇ ਪੂਜਨਯ? ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸੌ ਰੁਦਰਾਂ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਸੌ ਦੀਵੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਨਿਰਾਵਰਣਸਦ੍ਭਾਵਾ ਯਦ੍ ਯਥਾ ਕਲ੍ਪਯਨ੍ਤਿ ਯੇ । ਤਤ੍ ਤਥਾਸ਼ੁ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਨ ਸਾਵਰਣਸਂਵਿਦਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਤੁਰੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ 'ਚ ਰੁਕਾਵਟ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨਸ੍ ਸਰ੍ਵਗਤ੍ਵਾਦ੍ ਯਦ੍ ਯਥਾ ਯਤ੍ਰ ਭਾਵ੍ਯਤੇ । ਤਥਾਨੁਭੂਯਤੇ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ ਤਤ੍ ਤਜ੍ਜ੍ਞੇਨ ਨਾਧਿਯਾ
ਕਿਉਂਕਿ ਆਤਮਾ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਸਭ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਉਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।