ਭਾਵਾਭਾਵਾਦਿਕਲਨਾਂ ਨੀਤ੍ਵਾ ਚਿਨ੍ਮਯਤਾਂ ਚਿਤਾ । ਸ਼ਮੋਲ੍ਲਾਸਵਿਲਾਸਾਨ੍ਤੇ ਸਮਮ੍ ਆਸ੍ਸ੍ਵ ਯਥਾਸੁਖਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਹੋਣ-ਨਾ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਓ; ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਖੇਡ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ, ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਰਹੋ।
ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਸ੍ਪਨ੍ਦੌ ਕਲ੍ਪਨਾਕਲ੍ਪਨਾਂਸ਼ੌ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਾਨ੍ਯੌ ਚਿਤ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਨਾਮਾ ਨਿਰਂਸ਼ਾ । ਸਰ੍ਵਾਕਾਰਾਨਾਵृਤਿਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਸਤ੍ਤਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਪੂਰ੍ਣੈਕਾਰ੍ਣਵਾਭਾ ਸ੍ਥਿਤੇਤਿ
ਚਲਣ ਤੇ ਨਾ ਚਲਣ, ਇਹ ਸਭ ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਨਾ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ; ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਚੇਤਨਾ ਨਾਂ ਰਹਿਤ, ਭਾਗ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਸਤਿਤਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਸਤ-ਭਰਿਆ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗਾ ਹਾਲ ਹੈ।
ਸੁषੁਪ੍ਤਮੌਨਵਾਨ੍ ਭੂਤ੍ਵਾ ਧੂਤ੍ਵਾ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੈਕਰੂਪਿਣੀਮ੍ । ਕਲਨਾਂ ਕਾਨ੍ਤ ਚਿਦ੍ਰੂਪਸ੍ ਤਿष੍ਠਾਵष੍ਟਭ੍ਯ ਤਤ੍ ਪਦਮ੍
ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੇ ਮੌਨ ਵਾਂਗ ਚੁੱਪ ਹੋ ਕੇ, ਦੋਹਾਂ ਤੇ ਇਕ ਰੂਪ ਸੋਚਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੁਰਤ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਉਹ ਉਸ ਉੱਚੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਙ੍ਮੌਨਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਮੌਨਂ ਚ ਕਾष੍ਠਮੌਨਂ ਚ ਵੇਦ੍ਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ । ਸੁषੁਪ੍ਤਮੌਨਂ ਮੌਨੇਸ਼ਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਬ੍ਰੂਹਿ ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਮੈਂ ਬੋਲਣ ਦਾ ਮੌਨ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਮੌਨ, ਤੇ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਮੌਨ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ; ਪਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਾਲਾ ਮੌਨ, ਜੋ ਮੌਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਉਹ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਰਾਮ ਮੁਨਿਰ੍ ਮੁਨਿਵਰੈਰ੍ ਇਹ । ਏਕਃ ਕਾष੍ਠਤਪਸ੍ਵੀ ਚ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ ਤਥੇਤਰਃ
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਵੱਡੇ ਵੈਦਕ ਲੋਕ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਾਧੂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਇਕ ਉਹ ਜੋ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਉਹ ਜੋ ਜੀਵਦੇ ਹੋਏ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਭਾਵਿਤਾਤ੍ਮਾ ਸ਼ੁष੍ਕਾਯਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਯਾਂ ਬਦ੍ਧਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਹਠਾਜ੍ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਮੋ ਮੁਨਿਸ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਾष੍ਠਤਾਪਸਃ
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸੁੱਕੀ ਤੇ ਰੁਟੀ ਹੋਈ ਕਰਮ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਧੂ 'ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਤਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ' ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾਭੂਤਮ੍ ਇਦਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਭਾਵਿਤਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਲੋਕੋਪਮੋ ऽਪਿ ਤृਪ੍ਤੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਯਸ੍ ਸ ਮੁਕ੍ਤਮੁਨਿਸ੍ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜੋ ਜਗਤ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸੁਧਰ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਰੱਜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ 'ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਸਾਧੂ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤਯੋਰ੍ ਯੋ ਭਵੇਦ੍ ਭਾਵਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਯੋਰ੍ ਮੁਨਿਨਾਥਯੋਃ । ਚਿਤ੍ਤਨਿਸ਼੍ਚਯਰੂਪਾਤ੍ਮਾ ਮੌਨਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਸਾਧੂਆਂ ਵਿਚੋਂ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਭਾਵ ਆ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਮਨ ਦੀ ਪੱਕੀ ਨਿਸਚਾ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਚੁੱਪ' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਤੁष੍ਪ੍ਰਕਾਰਮ੍ ਆਹੁਸ੍ ਤਨ੍ ਮੌਨਂ ਮੌਨਵਿਦੋ ਜਨਾਃ । ਵਾਙ੍ਮੌਨਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਮੌਨਂ ਚ ਕਾष੍ਠਂ ਸੌषੁਪ੍ਤਮ੍ ਏਵ ਚ
ਜੋ ਲੋਕ ਮੌਨ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਬੋਲਣ ਦਾ ਮੌਨ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਮੌਨ, ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਮੌਨ, ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਾਲਾ ਮੌਨ।
ਵਾਙ੍ਮੌਨਂ ਵਚਸਾਂ ਰੋਧੋ ਬਲਾਦ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨਿਗ੍ਰਹਃ । ਅਕ੍ਸ਼ਮੌਨਂ ਪਰਿਤ੍ਯਾਗਸ਼੍ ਚੇष੍ਟਾਨਾਂ ਕਾष੍ਠਸਞ੍ਜ੍ਞਕਮ੍
ਬੋਲਣ ਦਾ ਮੌਨ ਮਤਲਬ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਹੈ; ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਮੌਨ ਮਤਲਬ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਬਰ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ; ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਮੌਨ ਮਤਲਬ ਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ।
ਮਨੋਮੌਨਂ ਪਞ੍ਚਮਂ ਯਤ੍ ਤਨ੍ ਮृਤੇ ਕਾष੍ਠਤਾਪਸੇ । ਭਵੇਤ੍ ਸੁषੁਪ੍ਤਮੌਨਾਖ੍ਯਂ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤੇ ਹਿ ਜੀਵਤਿ
ਪੰਜਵਾਂ, ਮਨ ਦਾ ਮੌਨ, ਜਦੋਂ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਤਪਸੀ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਾਲੇ ਮੌਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਵਿਚ ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿषੁ ਮੌਨਵਿਸ਼ੇषੇषੁ ਵਿषਯਃ ਕਾष੍ਠਤਾਪਸਃ । ਸੁषੁਪ੍ਤਮੌਨਾਵਸ੍ਥਾਯਾਸ਼੍ ਚਤੁਰ੍ਥ੍ਯਾਸ਼੍ ਚੈਵ ਮੁਕ੍ਤਧੀਃ
ਤਿੰਨ ਖਾਸ ਮੌਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਤਪਸੀ, ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਾਲਾ ਮੌਨ, ਤੇ ਚੌਥਾ, ਮੁਕਤ ਮਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਹਦ ਹੈ।
ਵਾਙ੍ਮੌਨਂ ਮੌਨਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸਿਦ੍ਧਂ ਤਚ੍ ਚ ਮਨਃਕਲਾ- । ਮਲਿਨਂ ਜੀਵਬਨ੍ਧਾਯ ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਾਃ ਕਾष੍ਠਤਾਪਸਾਃ
ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ ਚੁੱਪੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਮੈਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਸੰਨਿਆਸੀ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਹਠਾਦ੍ ਵਾ ਯੋਗਯੁਕ੍ਤ੍ਯੈਵ ਯਸ੍ ਸ੍ਵਾਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਵਿਨਿਗ੍ਰਹਃ । ਤਦ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਮੌਨਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਹੁਸ੍ ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਾਃ ਕਾष੍ਠਤਾਪਸਾਃ
ਜੋ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਯੋਗ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਚੁੱਪੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਇਸੀ ਨੂੰ ਚੁੱਪੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਅਸ੍ਮਰਨ੍ ਸਂਸ੍ਮਰਨ੍ ਵਾਪਿ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਵਾਗ੍ਦ੍ਵਯਮ੍ ਅਸ੍ਪृਸ਼ਨ੍ । ਅਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤੀਂ ਕਾष੍ਠਮੌਨੀ ਹਿ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਚਾਹੇ ਯਾਦ ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਬੋਲਣ ਦੀ ਦੋਹਾਈ ਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹੇ, ਜਾਂ ਵੇਖਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਾ ਵੇਖੇ, ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੰਨਿਆਸੀ ਇੰਝ ਹੀ ਟਿਕਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਚ੍ਚਿਤ੍ਤਕਲਨਮ੍ ਏਤਨ੍ ਮੌਨਤ੍ਰਯਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਜ੍ਞਮੁਨਿषੁ ਨ ਤੁ ਤਜ੍ਜ੍ਞੇषੁ ਲੀਲਯਾ
ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀ ਚੁੱਪੀ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰ ਹਨ, ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਸੰਨਿਆਸੀ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨਾਤ੍ਰੋਪਾਦੇਯਤਾ ਜ੍ਞਾਨਾਮ੍ ਏਤਨ੍ ਮੌਨਤ੍ਰਯਂ ਕਿਲ । ਲੀਲਯਾ ਹੇਲਯਾ ਵਾਪਿ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਵਾ ਨ ਵਾ
ਇੱਥੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੁੱਪ, ਵਾਕਈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਕਰਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਇਦਂ ਸੁषੁਪ੍ਤਮੌਨਂ ਤੁ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਮਤਿਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਅਪੁਨਰ੍ਜਨ੍ਮਨੇ ਜਨ੍ਤੋਸ਼੍ ਸ਼ृਣੁ ਸ਼੍ਰਵਣਭੂषਣਮ੍
ਇਹ ਸੁੱਥੀ ਦੀ ਚੁੱਪ, ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਵਿਚ ਪੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਸੁਣੋ, ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ, ਇਹ ਉਸ ਜੀਵ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਯਮ੍ਯਤੇ ਵਾਣੀ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਨਾਪਿ ਚੋਜ੍ਝ੍ਯਤੇ । ਨੋਲ੍ਲਾਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨ ਜੀਯਨ੍ਤੇ ਸਮਸ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਂਵਿਦਃ
ਇੱਥੇ ਬੋਲ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤੀਆਂ ਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਦਬਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨਾਨਾਤਾਕਲਨੇਯਂ ਹਿ ਨ ਵਲ੍ਗਤਿ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਚੇਤੋ ਨ ਚੇਤੋ ਨਾਚੇਤੋ ਨ ਸਨ੍ ਨਾਸਨ੍ ਨ ਖਂ ਨ ਗੌਃ
ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦੀ ਖੇਡ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਇਹ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਰੁਕਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਨਾ ਮਨ ਹੈ, ਨਾ ਅ-ਮਨ, ਨਾ ਹੋਣਾ, ਨਾ ਨਾ-ਹੋਣਾ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼, ਨਾ ਧਰਤੀ।
ਅਵਿਭਾਗਮ੍ ਅਨਾਯਾਸਂ ਯਦ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਆਸਿਤਮ੍ । ਧ੍ਯਾਯਤੋ ਧਾਵਤਸ਼੍ ਚੈਵ ਸੌषੁਪ੍ਤਂ ਮੌਨਮ੍ ਅਙ੍ਗ ਤਤ੍
ਜੋ ਅਟੁੱਟ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਦੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਜੋ ਹਰ ਵੇਲੇ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਕਰੇ ਜਾਂ ਕਿਤੇ ਘੁੰਮੇ—ਪਿਆਰੇ, ਉਹੀ ਗੂੜ੍ਹ ਨੀਂਦ ਵਾਲੀ ਚੁੱਪ ਹੈ।
ਯਥਾਭੂਤਮ੍ ਇਮਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਜਗਨ੍ਨਾਨਾਤ੍ਵਵਿਭ੍ਰਮਮ੍ । ਯਦ੍ ਆਸਿਤਮ੍ ਅਸਙ੍ਗੇਹਂ ਸੌषੁਪ੍ਤਂ ਮੌਨਮ੍ ਅਙ੍ਗ ਤਤ੍
ਜਦੋਂ ਇਹ ਗਲ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ—ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦਾ ਭਟਕਾਉ—ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ, ਪਿਆਰੇ, ਉਹੀ ਗੂੜ੍ਹ ਨੀਂਦ ਵਾਲੀ ਚੁੱਪ ਹੈ।
ਅਨੇਕਸਂਵਿਦ੍ਰੂਪਾਤ੍ਮ ਚੈਕਮ੍ ਏਵੇਦਮ੍ ਆਤਤਮ੍ । ਇਤ੍ਯ੍ ਆਸਿਤਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਂ ਯਤ੍ ਸੌषੁਪ੍ਤਂ ਮੌਨਮ੍ ਅਙ੍ਗ ਤਤ੍
ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਇਕੋ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ, ਉਹੀ ਗੂੜ੍ਹ ਨੀਂਦ ਵਾਲੀ ਚੁੱਪ ਹੈ।
ਆਕਾਸ਼ਂ ਨੈਵ ਚਾਕਾਸ਼ਂ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਅਸ੍ਮਿ ਨ ਚਾਸ੍ਮਿ ਚ । ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਂ ਸਮਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਯਤ੍ ਤਨ੍ ਮੌਨਂ ਸੁषੁਪ੍ਤਵਤ੍
ਨਾ ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ; ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਂ ਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ—ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਇਕਸਾਰ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਗੂੜ੍ਹ ਨੀਂਦ ਵਰਗੀ ਚੁੱਪ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਨਿਰਾਲਮ੍ਬਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਵਿਜ੍ਞਪ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਕਮ੍ । ਨ ਸਨ੍ ਨਾਸਦ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਮ੍ ਆਸਿਤਂ ਮੌਨਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਮ੍
ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ; ਨਾ ਹੋਣਾ, ਨਾ ਨਾ-ਹੋਣਾ—ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਚੁੱਪ ਹੈ।
ਭਾਵਾਭਾਵਦਸ਼ੋਨ੍ਮੇषਵਿਸ਼ੇषੈਰ੍ ਵਿਤਥੋਤ੍ਥਿਤੈਃ । ਸਂਵਿਦੋ ਯਦ੍ ਅਨਾਮਰ੍ਸ਼ਸ੍ ਤਨ੍ ਮੌਨਂ ਪਰਮਂ ਵਿਦੁਃ
ਜਿਸ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਉਠਣ-ਮਿਟਣ, ਹੋਣ-ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਝੂਠੇ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਛੁਹਦੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਚੁੱਪ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
ਅਸਤੈਵ ਸਤੇਵਾਨ੍ਤਸ਼੍ ਚੇਤਸਾ ਵृਤ੍ਤਿਰੂਪਿਣਾ । ਯਦ੍ ਅਨਾਵਰ੍ਤਨਂ ਸਂਵਿਦ੍ਵृਤ੍ਤੇਸ੍ ਤਨ੍ ਮੌਨਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਯਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਚਲ, ਚਾਹੇ ਝੂਠ ਵੱਲ ਜਾਂ ਸੱਚ ਵੱਲ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਟੱਲ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਅਟੱਲ ਚੁੱਪ ਹੈ।
ਨਾਹਮ੍ ਅਸ੍ਮਿ ਨ ਚਾਨ੍ਯੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਮਨੋ ਨ ਚ ਮਾਨਸਮ੍ । ਇਤਿ ਸਂਵਿਦਸਂਵਿਤ੍ਤਿਰ੍ ਅਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਤਿਮੌਨਤਾ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਆ ਜਾਵੇ ਕਿ 'ਨਾ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ, ਨਾ ਮਨ, ਨਾ ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ,' ਤਾਂ ਇਹ ਲਗਾਤਾਰ ਸਮਝ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੁੱਪ ਹੈ।
ਅਹਮ੍ ਅਸ੍ਮਿ ਜਗਚ੍ ਚਾਸ੍ਤਿ ਤ੍ਵ੍ ਅਸ੍ਤਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਮਾਤ੍ਰਕਮ੍ । ਸਤ੍ਤਾਸਾਮਾਨ੍ਯਮ੍ ਏਵੇਤਿ ਸੌषੁਪ੍ਤਂ ਮੌਨਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਤੂੰ ਹੈ — ਸਿਰਫ਼ 'ਹੋਣ' ਦੇ ਅਰਥ ਵਜੋਂ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਸਤਤਾ ਵਜੋਂ — ਇਸ ਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਚੁੱਪੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਂਵਿਦ ਏਵਾਨ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦਿਕਲਨਾਃ ਕੁਤਃ । ਅਨਨ੍ਤਮ੍ ਏਵ ਸੌषੁਪ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਮੌਨਮ੍ ਅਤਸ੍ ਤਤਮ੍
ਸਾਰੇ ਸੁਪਨੇ ਆਦਿ ਖਿਆਲ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਥਾਂ ਚੁੱਪੀ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।