ਪਰੇਣ ਪਰਿਣਾਮੇਨ ਸਰ੍ਗਾਹਨ੍ਤਾਰ੍ਥਯੋਸ਼੍ ਸ਼ਮੇ । ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਪਿ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਨਾਸ੍ਤੀਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਬਦਲਾਵ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਠੰਡੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਭੇਦਭਾਵਨਯੋਦੇਤਿ ਭੇਦਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਲਾਞ੍ਛਨਃ । ਅਭੇਦਬੋਧਾਦ੍ ਅਖਿਲੇ ਗਲਿਤੇ ਸ਼ਿष੍ਯਤੇ ਪਰਮ੍
ਫ਼ਰਕ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਫ਼ਰਕ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਚਿਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਭੇਦ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ।
ਨਾਨਾਤੇਹਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਬੋਧੇਨ ਸੋ ऽਬੋਧੋ ऽਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨਵੇਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਕਸ਼੍ ਚੈਵ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਨਿਸ਼੍ਸ਼ਙ੍ਕਤਾ ਪਰਾ
ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੈ; ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਜਾਂਚ ਨਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਿਡਰਤਾ ਹੈ।
ਨਾਤਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਨ ਜਾਗ੍ਰਚ੍ਛ੍ਰੀਰ੍ ਨ ਸੁषੁਪ੍ਤਂ ਨ ਤੁਰ੍ਯਤਾ । ਨ ਬਨ੍ਧੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ ਵਾ ਕਲਨਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਇੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਜਾਗਣ ਦੀ ਸ਼ਾਨ, ਨਾ ਡੂੰਘੀ ਨੀਂਦ, ਨਾ ਚੌਥਾ ਹਾਲ; ਨਾ ਬੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ, ਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸੋਚ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਏਕਾ ਜਗਨ੍ਨਾਮ੍ਨੀ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਵ੍ ਇਯਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਾ । ਅਬੋਧੋ ऽਸਤ੍ਯ ਏਵਾਤਃ ਕ੍ਵ ਦृਸ਼੍ਯਦ੍ਰष੍ਟृਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਸੁੱਕੂਨ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ; ਇਸ ਸੁੱਕੂਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦੇ, ਜਾਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ?
ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਪਨ੍ਦ ਏਵਾਸ੍ਯਾ ਨਿਸ੍ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਤਯਾ ਚਿਤੇਃ । ਨ ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਸ੍ਪਨ੍ਦਯੋਰ੍ ਭਿਨ੍ਨਾ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਰਹਿਤੈਵ ਚਿਤ੍
ਚਿੱਤ ਦੀ ਬੇਫਿਕਰੀ ਕਰਕੇ, ਹਿਲਚਲ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹਿਲਚਲ ਨਹੀਂ। ਹਿਲਚਲ ਤੇ ਅਹਿਲਚਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ; ਚਿੱਤ ਤਾਂ ਸੋਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੈਕ੍ਯਾਦਿਕਲਾਰੂਪਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਭਾਵਨਮ੍ । ਸ ਚਾਭਾਵਨਮਾਤ੍ਰੇਣ ਗਲਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਦੋਵਾਂ, ਇਕਤਾ ਤੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ; ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਕਿਰਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਚ੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਬਿਮ੍ਬੇ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲਙ੍ਕਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਤੀਵ ਯਃ । ਨਾਸੌ ਕਲਙ੍ਕਸ੍ ਤਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਚਿਦ੍ਘਨਸ੍ਯ ਘਨਂ ਵਪੁਃ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚੰਦ ਦੀ ਥਾਲੀ 'ਤੇ ਜੋ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਦਾਗ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦਾਗ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੀ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਘਨਸ਼੍ ਚ ਨ ਸਨ੍ ਨਾਸਤ੍ ਸ੍ਥੀਯਤਾਂ ਤਤ੍ ਤਤੇ ਪਦੇ । ਇਤ੍ਯ੍ ਅਸ਼ੇषਮਹਾਬੋਧਸਾਰਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣਂ ਕृਤਮ੍
ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਸਰੂਪ ਨਾ ਤਾਂ ਅਸਲ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਾ ਰਹੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀ ਵੱਡੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਮੂਲ ਸਾਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਚਿਚ੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਬਿਮ੍ਬਾਤ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲਙ੍ਕੋ ऽਮृਤਵਿਗ੍ਰਹਾਤ੍ । ਤ੍ਵਯਾ ਭਾਵੇਨ ਸਮ੍ਮृष੍ਟੋ ਭਾਵਾਭਾਵਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ਮਨਾ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚੰਦ ਦੀ ਥਾਲੀ 'ਤੇ, ਅਮਰ ਸਰੂਪ 'ਤੇ ਜੋ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਦਾਗ ਸੀ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਰਾਹੀਂ, ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਮਿਟਣ ਵਾਲੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ, ਧੋਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਭਾਵਾਭਾਵਾਦਿਕਲਨਾਂ ਨੀਤ੍ਵਾ ਚਿਨ੍ਮਯਤਾਂ ਚਿਤਾ । ਸ਼ਮੋਲ੍ਲਾਸਵਿਲਾਸਾਨ੍ਤੇ ਸਮਮ੍ ਆਸ੍ਸ੍ਵ ਯਥਾਸੁਖਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਹੋਣ-ਨਾ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਓ; ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਖੇਡ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ, ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਰਹੋ।
ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਸ੍ਪਨ੍ਦੌ ਕਲ੍ਪਨਾਕਲ੍ਪਨਾਂਸ਼ੌ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਾਨ੍ਯੌ ਚਿਤ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਨਾਮਾ ਨਿਰਂਸ਼ਾ । ਸਰ੍ਵਾਕਾਰਾਨਾਵृਤਿਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਸਤ੍ਤਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਪੂਰ੍ਣੈਕਾਰ੍ਣਵਾਭਾ ਸ੍ਥਿਤੇਤਿ
ਚਲਣ ਤੇ ਨਾ ਚਲਣ, ਇਹ ਸਭ ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਨਾ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ; ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਚੇਤਨਾ ਨਾਂ ਰਹਿਤ, ਭਾਗ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਸਤਿਤਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਸਤ-ਭਰਿਆ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗਾ ਹਾਲ ਹੈ।
ਸੁषੁਪ੍ਤਮੌਨਵਾਨ੍ ਭੂਤ੍ਵਾ ਧੂਤ੍ਵਾ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੈਕਰੂਪਿਣੀਮ੍ । ਕਲਨਾਂ ਕਾਨ੍ਤ ਚਿਦ੍ਰੂਪਸ੍ ਤਿष੍ਠਾਵष੍ਟਭ੍ਯ ਤਤ੍ ਪਦਮ੍
ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੇ ਮੌਨ ਵਾਂਗ ਚੁੱਪ ਹੋ ਕੇ, ਦੋਹਾਂ ਤੇ ਇਕ ਰੂਪ ਸੋਚਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੁਰਤ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਉਹ ਉਸ ਉੱਚੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਙ੍ਮੌਨਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਮੌਨਂ ਚ ਕਾष੍ਠਮੌਨਂ ਚ ਵੇਦ੍ਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ । ਸੁषੁਪ੍ਤਮੌਨਂ ਮੌਨੇਸ਼ਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਬ੍ਰੂਹਿ ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਮੈਂ ਬੋਲਣ ਦਾ ਮੌਨ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਮੌਨ, ਤੇ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਮੌਨ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ; ਪਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਾਲਾ ਮੌਨ, ਜੋ ਮੌਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਉਹ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਰਾਮ ਮੁਨਿਰ੍ ਮੁਨਿਵਰੈਰ੍ ਇਹ । ਏਕਃ ਕਾष੍ਠਤਪਸ੍ਵੀ ਚ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ ਤਥੇਤਰਃ
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਵੱਡੇ ਵੈਦਕ ਲੋਕ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਾਧੂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਇਕ ਉਹ ਜੋ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਉਹ ਜੋ ਜੀਵਦੇ ਹੋਏ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਭਾਵਿਤਾਤ੍ਮਾ ਸ਼ੁष੍ਕਾਯਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਯਾਂ ਬਦ੍ਧਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਹਠਾਜ੍ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਮੋ ਮੁਨਿਸ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਾष੍ਠਤਾਪਸਃ
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸੁੱਕੀ ਤੇ ਰੁਟੀ ਹੋਈ ਕਰਮ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਧੂ 'ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਤਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ' ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾਭੂਤਮ੍ ਇਦਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਭਾਵਿਤਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਲੋਕੋਪਮੋ ऽਪਿ ਤृਪ੍ਤੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਯਸ੍ ਸ ਮੁਕ੍ਤਮੁਨਿਸ੍ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜੋ ਜਗਤ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸੁਧਰ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਰੱਜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ 'ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਸਾਧੂ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤਯੋਰ੍ ਯੋ ਭਵੇਦ੍ ਭਾਵਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਯੋਰ੍ ਮੁਨਿਨਾਥਯੋਃ । ਚਿਤ੍ਤਨਿਸ਼੍ਚਯਰੂਪਾਤ੍ਮਾ ਮੌਨਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਸਾਧੂਆਂ ਵਿਚੋਂ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਭਾਵ ਆ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਮਨ ਦੀ ਪੱਕੀ ਨਿਸਚਾ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਚੁੱਪ' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਤੁष੍ਪ੍ਰਕਾਰਮ੍ ਆਹੁਸ੍ ਤਨ੍ ਮੌਨਂ ਮੌਨਵਿਦੋ ਜਨਾਃ । ਵਾਙ੍ਮੌਨਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਮੌਨਂ ਚ ਕਾष੍ਠਂ ਸੌषੁਪ੍ਤਮ੍ ਏਵ ਚ
ਜੋ ਲੋਕ ਮੌਨ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਬੋਲਣ ਦਾ ਮੌਨ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਮੌਨ, ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਮੌਨ, ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਾਲਾ ਮੌਨ।
ਵਾਙ੍ਮੌਨਂ ਵਚਸਾਂ ਰੋਧੋ ਬਲਾਦ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨਿਗ੍ਰਹਃ । ਅਕ੍ਸ਼ਮੌਨਂ ਪਰਿਤ੍ਯਾਗਸ਼੍ ਚੇष੍ਟਾਨਾਂ ਕਾष੍ਠਸਞ੍ਜ੍ਞਕਮ੍
ਬੋਲਣ ਦਾ ਮੌਨ ਮਤਲਬ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਹੈ; ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਮੌਨ ਮਤਲਬ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਬਰ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ; ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਮੌਨ ਮਤਲਬ ਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ।
ਮਨੋਮੌਨਂ ਪਞ੍ਚਮਂ ਯਤ੍ ਤਨ੍ ਮृਤੇ ਕਾष੍ਠਤਾਪਸੇ । ਭਵੇਤ੍ ਸੁषੁਪ੍ਤਮੌਨਾਖ੍ਯਂ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤੇ ਹਿ ਜੀਵਤਿ
ਪੰਜਵਾਂ, ਮਨ ਦਾ ਮੌਨ, ਜਦੋਂ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਤਪਸੀ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਾਲੇ ਮੌਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਵਿਚ ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿषੁ ਮੌਨਵਿਸ਼ੇषੇषੁ ਵਿषਯਃ ਕਾष੍ਠਤਾਪਸਃ । ਸੁषੁਪ੍ਤਮੌਨਾਵਸ੍ਥਾਯਾਸ਼੍ ਚਤੁਰ੍ਥ੍ਯਾਸ਼੍ ਚੈਵ ਮੁਕ੍ਤਧੀਃ
ਤਿੰਨ ਖਾਸ ਮੌਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਤਪਸੀ, ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਾਲਾ ਮੌਨ, ਤੇ ਚੌਥਾ, ਮੁਕਤ ਮਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਹਦ ਹੈ।
ਵਾਙ੍ਮੌਨਂ ਮੌਨਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸਿਦ੍ਧਂ ਤਚ੍ ਚ ਮਨਃਕਲਾ- । ਮਲਿਨਂ ਜੀਵਬਨ੍ਧਾਯ ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਾਃ ਕਾष੍ਠਤਾਪਸਾਃ
ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ ਚੁੱਪੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਮੈਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਸੰਨਿਆਸੀ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਹਠਾਦ੍ ਵਾ ਯੋਗਯੁਕ੍ਤ੍ਯੈਵ ਯਸ੍ ਸ੍ਵਾਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਵਿਨਿਗ੍ਰਹਃ । ਤਦ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਮੌਨਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਹੁਸ੍ ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਾਃ ਕਾष੍ਠਤਾਪਸਾਃ
ਜੋ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਯੋਗ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਚੁੱਪੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਇਸੀ ਨੂੰ ਚੁੱਪੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਅਸ੍ਮਰਨ੍ ਸਂਸ੍ਮਰਨ੍ ਵਾਪਿ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਵਾਗ੍ਦ੍ਵਯਮ੍ ਅਸ੍ਪृਸ਼ਨ੍ । ਅਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤੀਂ ਕਾष੍ਠਮੌਨੀ ਹਿ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਚਾਹੇ ਯਾਦ ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਬੋਲਣ ਦੀ ਦੋਹਾਈ ਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹੇ, ਜਾਂ ਵੇਖਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਾ ਵੇਖੇ, ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੰਨਿਆਸੀ ਇੰਝ ਹੀ ਟਿਕਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਚ੍ਚਿਤ੍ਤਕਲਨਮ੍ ਏਤਨ੍ ਮੌਨਤ੍ਰਯਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਜ੍ਞਮੁਨਿषੁ ਨ ਤੁ ਤਜ੍ਜ੍ਞੇषੁ ਲੀਲਯਾ
ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀ ਚੁੱਪੀ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰ ਹਨ, ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਸੰਨਿਆਸੀ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨਾਤ੍ਰੋਪਾਦੇਯਤਾ ਜ੍ਞਾਨਾਮ੍ ਏਤਨ੍ ਮੌਨਤ੍ਰਯਂ ਕਿਲ । ਲੀਲਯਾ ਹੇਲਯਾ ਵਾਪਿ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਵਾ ਨ ਵਾ
ਇੱਥੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੁੱਪ, ਵਾਕਈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਕਰਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਇਦਂ ਸੁषੁਪ੍ਤਮੌਨਂ ਤੁ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਮਤਿਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਅਪੁਨਰ੍ਜਨ੍ਮਨੇ ਜਨ੍ਤੋਸ਼੍ ਸ਼ृਣੁ ਸ਼੍ਰਵਣਭੂषਣਮ੍
ਇਹ ਸੁੱਥੀ ਦੀ ਚੁੱਪ, ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਵਿਚ ਪੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਸੁਣੋ, ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ, ਇਹ ਉਸ ਜੀਵ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਯਮ੍ਯਤੇ ਵਾਣੀ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਨਾਪਿ ਚੋਜ੍ਝ੍ਯਤੇ । ਨੋਲ੍ਲਾਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨ ਜੀਯਨ੍ਤੇ ਸਮਸ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਂਵਿਦਃ
ਇੱਥੇ ਬੋਲ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤੀਆਂ ਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਦਬਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨਾਨਾਤਾਕਲਨੇਯਂ ਹਿ ਨ ਵਲ੍ਗਤਿ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਚੇਤੋ ਨ ਚੇਤੋ ਨਾਚੇਤੋ ਨ ਸਨ੍ ਨਾਸਨ੍ ਨ ਖਂ ਨ ਗੌਃ
ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦੀ ਖੇਡ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਇਹ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਰੁਕਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਨਾ ਮਨ ਹੈ, ਨਾ ਅ-ਮਨ, ਨਾ ਹੋਣਾ, ਨਾ ਨਾ-ਹੋਣਾ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼, ਨਾ ਧਰਤੀ।