ਸਦृਸ਼ਾਚਾਰਜਨ੍ਮਾਨਸ੍ ਤ ਏਵਾਨ੍ਯੇ ਚ ਭੂਰਿਸ਼ਃ । ਭੂਯੋ ਭੂਯੋ ਵਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਗੇष੍ਵ੍ ਅਪ੍ਸ੍ਵ੍ ਇਵ ਵੀਚਯਃ
ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਚਲਣ ਤੇ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਭਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਸਦृਸ਼ਾਃ ਕੇਚਿਤ੍ ਕੇਚਿਦ੍ ਅਰ੍ਧਸਮਕ੍ਰਮਾਃ । ਕੇਚਿਦ੍ ਈषਤ੍ਸਮਾਃ ਕੇਚਿਨ੍ ਨ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਪੁਨਸ੍ ਤਥਾ
ਕੁਝ ਲੋਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਅੱਧੇ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ, ਕੁਝ ਥੋੜ੍ਹੇ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਕਦੇ ਵੀ ਫਿਰ ਐਸੇ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ।
ਏਵਮ੍ ਏषਾਤਿਵਿਤਤਾ ਮਾਯਾ ਮਨਸਿ ਮੋਹਿਨੀ । ਕ੍ਸ਼ਣੋ ਨੇਹਾਸ੍ਤਿ ਨੋ ਕਲ੍ਪਃ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਰ੍ ਹਿ ਜृਮ੍ਭਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੱਡੀ ਮਾਇਆ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਪਲ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਯੁਗ, ਕੇਵਲ ਸਮਝ ਹੀ ਉਭਰਦੀ ਹੈ।
ਕ੍ਵੈਕਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਹੋਰਾਤ੍ਰਾ ਅਨਨ੍ਤਾਃ ਕ੍ਵ ਕੁਯੋਨਯਃ । ਕ੍ਵ ਤਾਸਾਮ੍ ਉਪਲਮ੍ਭੋ ऽਲਮ੍ ਅਹੋ ਭੀਮਾ ਮਨੋਗਤਿਃ
ਕਿੱਥੇ ਉਹ ਇਕਵੀਹ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤਾਂ, ਕਿੱਥੇ ਅੰਤਹੀਨ, ਕਿੱਥੇ ਗਲਤ ਰਾਹ, ਕਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ? ਹਾਏ, ਮਨ ਦੀ ਚਾਲ ਕਿੰਨੀ ਡਰਾਉਣੀ ਹੈ!
ਪ੍ਰਤਿਭਾਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵੇਦਮ੍ ਇਤ੍ਥਂ ਵਿਕਸਿਤਂ ਸਿਤਮ੍ । ਨਾਨਾਕਲਹਕਲ੍ਲੋਲਚਲਂ ਪ੍ਰਾਤਰ੍ ਇਵਾਮ੍ਬੁਜਮ੍
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਝ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਫ਼ੈਦ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਝਗੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਵੇਰੇ ਦਾ ਕਮਲ।
ਜਾਤਂ ਸਂਵੇਦਨਾਦ੍ ਏਵ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਦ੍ ਇਦਮ੍ ਅਸ਼ੁਦ੍ਧਵਤ੍ । ਸਂਸਾਰਜਾਲਮ੍ ਅਖਿਲਂ ਵਹ੍ਨਿਰ੍ ਵਹ੍ਨਿਕਣਾਦ੍ ਇਵ
ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਜਾਲ ਸਿਰਫ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਅੱਗ ਦੇ ਇੱਕ ਚਿੰਗਾਰੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮ੍ ਏਵਮ੍ ਉਦਿਤਃ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸषਣ੍ਡष੍ षਣ੍ਡਾਨ੍ਤਰੇष੍ਵ੍ ਅਪਿ ਚ ਤਤ੍ਰ ਵਿਚਿਤ੍ਰषਣ੍ਡਾਃ । ਸਰ੍ਵੇ ਸ੍ਵਯਂ ਨਨੁ ਚ ਤੇ ਚ ਮਿਥੋ ਨ ਮਿਥ੍ਯਾ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਕਾਰਣਕਾਰਣੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍
ਹਰ ਇੱਕ ਵਿਚ ਇੰਝ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਉਭਰਦੇ ਹਨ; ਹਰ ਇਕ ਰੂਪ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਅਜੀਬ-ਅਜੀਬ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਝੂਠੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਇਸ ਸਰਵ-ਆਤਮਾ ਵਿਚ, ਕਾਰਣ ਤੇ ਕਾਰਣ-ਵਾਲਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਮੁਨਿਨਾਯਕ ਤਂ ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਂ ਗਤ੍ਵਾ ਸਮ੍ਬੋਧਯਨ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਮੀ । ਨਰਾ ਮਤ੍ਪ੍ਰਹਿਤਾਸ਼੍ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਚੀਨਬੁਦ੍ਧਕੁਟੀਗਤਮ੍
ਮੁਨੀ-ਸਰਵਣੀ, ਮੇਰੇ ਭੇਜੇ ਹੋਏ ਇਹ ਲੋਕ ਜਲਦੀ ਚੀਨ ਦੇ ਬੁੱਧ ਮਠ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਉਸ ਭਿਕਖੂ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਜਗਾਉਣ।
ਰਾਜਂਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਮਹਾਭਿਕ੍ਸ਼ੋਸ੍ ਸ ਦੇਹਃ ਪ੍ਰਾਣਵਰ੍ਜਿਤਃ । ਕ੍ਲੇਦਂ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਮ੍ ਆਯਾਤੋ ਨਾਸੌ ਜੀਵਿਤਭਾਜਨਮ੍
ਰਾਜਾ ਜੀ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਭਿਕਖੂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੁਣ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਨਮੀ ਅਤੇ ਬਦਰੰਗ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਉਹ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਾਸਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ।
ਤਸ੍ਯ ਭਿਕ੍ਸ਼ੋਸ਼੍ ਚ ਜੀਵੋ ऽਸੌ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪਦ੍ਮਜਸਾਰਸਃ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤੋ ਭੂਯੋ ਨਾਸੌ ਸਂਸृਤਿਭਾਜਨਮ੍
ਉਸ ਭਿਕਖੂ ਦੀ ਜਿੰਦ lotus ਦੀ ਸਾਰ ਬਣ ਕੇ, ਮੁਕਤ ਜੀਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਹੁਣ ਉਹ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਤਦ੍ਗृਹੇ ਮਾਸਪਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਬਲਾਨ੍ ਨਿष੍ਕਾਸਿਤਾਰ੍ਗਡਾਃ । ਅਨ੍ਤਰ੍ ਆਲੋਕਯਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ੁਣ੍ਣਮਾਨਸਮ੍
ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਮਹੀਨੇ ਭਰ ਲਈ, ਰਖਵਾਲੇ ਜਬਰਦਸਤੀ ਕੱਢੇ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉਸ ਭਿਕਖੂ ਨੂੰ ਦੇਖਣਗੇ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਅਟੱਲ ਰਹੇਗਾ।
ਅਨ੍ਯੇਨੈਵ ਸ ਦੇਹੇਨ ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ ਮੁਕ੍ਤੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ । ਕਥਂ ਪ੍ਰਬੋਧ੍ਯਤੇ ਨष੍ਟਂ ਤਦ੍ਵਿਹਾਰੇ ਸ਼ਰੀਰਕਮ੍
ਮੁਕਤ ਭਿਕਖੂ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਸ ਥਾਂ ਤੇ ਗੁਆਚਾ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਏषਾ ਗੁਣਮਯੀ ਮਾਯਾ ਦੁਰ੍ਬੋਧੇਨ ਦੁਰਤ੍ਯਯਾ । ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਾਵਬੋਧੇਨ ਸੁਖੇਨੈਵਾਤਿਵਾਹ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਮਾਇਆ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਤੇ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਹੈ। ਪਰ ਸੱਚ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸੂਝ ਨਾਲ ਇਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਅਸਤ੍ਯੈਵ ਕृਤਾਰਮ੍ਭਾ ਹੇਮ੍ਨਃ ਕਟਕਤਾ ਯਥਾ । ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਵਿਪਰ੍ਯਾਸਮਾਤ੍ਰਕਾਰਣਕੋਦਯਾ
ਇਸ ਦੇ ਕੰਮ ਝੂਠ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਪਰਤ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਦਿੱਖ ਦੀ ਭੁਲ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪਰਮਾਤ੍ਮਨ ਏਵੇਯਮ੍ ਇਤ੍ਥਂ ਮਾਯੇਤਿ ਮੀਯਤੇ । ਤਰਙ੍ਗਤੇਵ ਪਯਸਿ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਾਮਾਤ੍ਰਵਿਨਾਸ਼ਿਨੀ
ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਾਇਆ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ, ਇਹ ਸਿਰਫ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜ੍ਞੋ ऽਪਿ ਦृਸ਼੍ਯਮਯਾਦ੍ ਦੀਰ੍ਘਸ੍ਵਪ੍ਨਾਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨ੍ਤਰਂ ਵ੍ਰਜਨ੍ । ਏਵਂ ਨਾਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਵਿਵੇਕਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਮਦृਕ੍
ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਵੀ, ਦਿੱਖਾਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਵੇਕ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਯੋ ਯੋ ऽਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਸ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਆਤ੍ਮੈਵ ਸ ਸ ਬੋਧਤਃ । ਸ ਏਵੋਦੇਤਿ ਸਂਸਾਰਕਰਞ੍ਜਵਨਗੁਲ੍ਮਦृਕ੍
ਜੋ ਵੀ ਰੂਪ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਆਤਮਾ, ਮਿਰਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਘਣੇ ਝਾੜਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵਾਂਗ, ਸੰਸਾਰ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਭੂਤਮ੍ ਉਦਿਤਂ ਪृਥਕ੍ ਸਂਸਾਰਮਣ੍ਡਲਮ੍ । ਭਿਕ੍ਸ਼ੋਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨ੍ਤਰਮ੍ ਇਵ ਪਰਾਦ੍ ਵੀਚਿਰ੍ ਇਵਾਮ੍ਭਸਃ
ਹਰ ਜੀਵ ਜੋ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਭਿਖਾਰੀ ਲਈ ਹੋਰ ਸੁਪਨਾ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ।
ਪ੍ਰਸृਤਃ ਪਦ੍ਮਜਾਦ੍ ਏਵ ਜਗਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ऽਯਮ੍ ਆਦਿਤਃ । ਤਥੈਵਾਥ ਸ੍ਵਚਿਤ੍ਤੋਤ੍ਕਰੂਢਸ੍ ਸਰ੍ਵਜਨਂ ਪ੍ਰਤਿ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ-ਸੁਪਨਾ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਪਿਤਾਮਹਮ੍ ਆਭਾਤਿ ਸਰ੍ਗਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਿਲਾਸਵਤ੍ । ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮ੍ ਉਦਿਤਸ੍ ਤੇਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਾਨੀਹ ਕੋਟਿਸ਼ਃ
ਸਿਰਜਣਾ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਪਿਤਾਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਆਈ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਸ੍ਫੁਰਨ੍ ਪਰਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਜੀਵਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਵਿਭ੍ਰਮਮ੍ । ਹृਦਯੇ ऽਰ੍ਥਸਮਰ੍ਥਂ ਚ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਦ੍ ਦੀਰ੍ਘਮ੍ ਆਨ੍ਤਰਮ੍
ਹਰ ਇਕ ਜੀਵ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ, ਲੰਮਾ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਪਨਾ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਰਥਪੂਰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰਸਾਮਾਨ੍ਯਪ੍ਰਤੀਤਿਚ੍ਯੁਤਿਮਾਤ੍ਰਤਃ । ਜਰਾਮਰਣਦੁਃਖਾਨਾਂ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਭਾਜਨਤਾਂ ਗਤਃ
ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਸਚਾਈ ਦੀ ਆਉਣ ਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਾਤਾਲਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਂ ਵਾ ਚਿਚ੍ ਚਮਤ੍ਕृਤਿਸ਼ਾਲਿਨੀ । ਚਿਤ੍ਤਾਂਸ਼ਸ੍ਪਨ੍ਦਮਾਤ੍ਰੇਣ ਕृਤ੍ਵਾ ਕृਤ੍ਵੈਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ
ਚਾਹੇ ਪਾਤਾਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ, ਚਿੱਤ ਅਜਬਾਈ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਨ ਦੇ ਇਕ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਹਲਚਲ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਤੇ ਮੁੜ ਬਣਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਥੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਰੂਪਿਣੀ ਜੀਵਨਾਮ੍ਨਾਗਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਨਿ । ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਨ੍ਯੇਵ ਲੁਠਤਿ ਭੂਤ੍ਵਾ ਸਮ੍ਭ੍ਰਮਭਾਰਿਣੀ
ਚਿੱਤ, ਜੋ ਹਲਚਲ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਥਾਂ, ਇਹ ਕੁਝ ਹੋਰ ਬਣ ਕੇ, ਭਾਰੀ ਉਲਝਣ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਬਿਭੇषਿ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨ ਏਵ ਕਿਮ੍ । ਜੀਵਦੇਹਾਦਿਨਾਮ੍ਨੋ ऽਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਾਦ੍ ਇਵਾਰ੍ਭਕਃ
ਤੂੰ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਕਿਉਂ ਹੈਂ? ਇਹ ਉਸ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਰਛਾਂਵੇ ਤੋਂ ਡਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੀਵ, ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯ੍ ਏਵ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਜਗਦ੍ਦृष੍ਟ੍ਯੈਵ ਸਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਇਵਾਕਾਸ਼ੇ ਜਲੇ ਜਲਮ੍ ਇਵਾਮਲਮ੍
ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਆਕਾਸ਼ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਲੋਕੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ ਏਵਾਯਂ ਜਗਦ੍ਰੂਪੇਣ ਤਿष੍ਠਤਃ । ਬਿਭੇਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਤਯੋਪਾਤ੍ਤਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਾਦ੍ ਇਵਾਰ੍ਭਕਃ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਜਗਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਹੋਰ ਹੋਣ ਦੀ ਲਗਦ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਡਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਪਰਛਾਂਵੇ ਤੋਂ ਡਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ऽਸ੍ਪਨ੍ਦੀਕृਤੇ ਬੋਧਾਚ੍ ਚਿਤਸ੍ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਵਿਲੀਯਤੇ । ਸਾਪ੍ਯ੍ ਅਲਂ ਪਰਿਣਾਮੇਨ ਲੀਯਤੇ ऽਗ੍ਨੌ ਘृਤਂ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਚਲਚਲਾਹਟ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਵੀ ਬਦਲਾਅ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦ ਏਵ ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮਨਿ ਜृਮ੍ਭਤੇ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਸ੍ਪਨ੍ਦੌ ਜृਮ੍ਭਣਾਦਿ ਕਲ੍ਪਿਤਂ ਨਾਤ੍ਰ ਵਾਸ੍ਤਵਮ੍
ਚਿੱਤ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚਿੱਤ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹੀ, ਸਭ ਦੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਖੁਲਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਚਲਣ ਤੇ ਨਚਲਣ, ਫੈਲਣ ਤੇ ਸਿਮਟਣ — ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹਨ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ।
ਨ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ऽਸ੍ਤੀਹ ਨਾਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਨੈਕਤਾ ਨਾਪਿ ਚ ਦ੍ਵਿਤਾ । ਸ਼ੁਦ੍ਧਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵਾਸ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਂ ਚਾਸ੍ਤਿ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇੱਥੇ ਨਾ ਚਲਣ ਹੈ, ਨਾ ਨਚਲਣ; ਨਾ ਇਕਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਦੋਵਾਂ। ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ।