ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਚੈਤੇषਾਮ੍ ਅਭ੍ਯਸ੍ਤੇ ਵਿਮਲੋਦਯੇ । ਚਤ੍ਵਾਰੋ ऽਪਿ ਕਿਲਾਭ੍ਯਸ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਸੁਧਿਯਾਂ ਵਰ
ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੀ ਸਚੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਜਾਗਰਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਚਾਰੇ ਹੀ ਪੂਰੇ ਅਭਿਆਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਏਕੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਏਕੋ ऽਪਿ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਏषਾਂ ਪ੍ਰਸਵਭੂਰ੍ ਇਵ । ਸਰ੍ਵਸਂਸਿਦ੍ਧਯੇ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਯਤ੍ਨੇਨੈਕਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਯੇਤ੍
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਮੂਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਘਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਤ੍ਸਮਾਗਮਸਨ੍ਤੋषਵਿਚਾਰਾਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਵਿਚਾਰਿਤਮ੍ । ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸ਼ਮੇ ਸ੍ਵਚ੍ਛੇ ਵਹਨਾਨੀਵ ਸਾਗਰੇ
ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ, ਸੰਤੋਖ, ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ—ਜੇ ਇਹ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਸਾਫ਼ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵਿਚਾਰਸਨ੍ਤੋषਸ਼ਮਾਸ੍ ਸਤ੍ਸਮਾਗਮਸ਼ਾਲਿਨਿ । ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸ਼੍ਰਿਯੋ ਜਨ੍ਤੌ ਕਲ੍ਪਵृਕ੍ਸ਼ਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ਯਥਾ
ਜੋ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ, ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਨ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਵਧਦੀ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰਸ਼ਮਸਤ੍ਸਙ੍ਗਾਸ੍ ਸਨ੍ਤੋषਵਤਿ ਮਾਨਵੇ । ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਪੂਰ੍ਣੇਨ੍ਦੌ ਸੌਨ੍ਦਰ੍ਯਾਦ੍ਯਾ ਗੁਣਾ ਇਵ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਤ੍ਸਙ੍ਗਸਨ੍ਤੋषਸ਼ਮਾ ਵਿਚਾਰਵਤਿ ਸਨ੍ਮਤੌ । ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਵਰੇ ਰਾਜਨੀਵ ਜਯਸ਼੍ਰਿਯਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ, ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਮਝਦਾਰ ਮੰਤਰੀ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਏਕਤਮਂ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਏਤੇषਾਂ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ । ਪੌਰੁषੇਣ ਮਨੋ ਜਿਤ੍ਵਾ ਯਤ੍ਨੇਨਾਭ੍ਯਾਹਰੇਦ੍ ਗੁਣਮ੍
ਇਸ ਲਈ, ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਕੇ ਜਿੱਤੋ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਗੁਣ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ।
ਪਰਂ ਪੌਰੁषਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਜਿਤ੍ਵਾ ਚਿਤ੍ਤਮਤਙ੍ਗਜਮ੍ । ਯਾਵਦ੍ ਏਕੋ ਗੁਣੋ ਨਾਪ੍ਤਸ੍ ਤਾਵਨ੍ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਉਤ੍ਤਮਾ ਗਤਿਃ
ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਜਤਨ ਤੇ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਮਨ ਦੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਕੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਇੱਕ ਵੀ ਗੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਉੱਚੀ ਮੰਜਿਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਪੌਰੁषੇਣ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਦਨ੍ਤੈਰ੍ ਦਨ੍ਤਾਨ੍ ਵਿਚੂਰ੍ਣਯਤ੍ । ਯਾਵਨ੍ ਨਾਭਿਨਿਵਿष੍ਟਂ ਤੇ ਮਨੋ ਰਾਮ ਗੁਣਾਰ੍ਜਨੇ
ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ, ਦੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਰਗੜ ਕੇ, ਰਾਮਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਤੇਰਾ ਮਨ ਗੁਣ ਹਾਸਲ ਕਰਨ 'ਤੇ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਉਤਨੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਹੌਸਲਾ ਰੱਖ।
ਦੇਵੋ ਭਵਾਥ ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਵਾ ਪੁਰੁषਃ ਪਾਦਪੋ ऽਥ ਵਾ । ਤਾਵਤ੍ ਤਵ ਮਹਾਬਾਹੋ ਨੋਪਾਯੋ ऽਸ੍ਤੀਹ ਕਸ਼੍ਚਨ
ਚਾਹੇ ਤੂੰ ਦੇਵਤਾ ਹੋਵੇ, ਯਕਸ਼ ਹੋਵੇ, ਮਨੁੱਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦਰਖ਼ਤ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਵੱਡੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਫਲਿਤੇ ਗੁਣੇ ਬਲਮ੍ ਉਪਾਗਤੇ । ਕ੍ਸ਼ੀਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵ ਏਵਾਸ਼ੁ ਦੋषਾ ਵਿषਦਚੇਤਸਃ
ਜਦ ਇੱਕ ਗੁਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਫ ਮਨ ਵਾਲੇ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਗੁਣੇ ਵਿਵृਦ੍ਧੇ ਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ ਗੁਣਾ ਦੋषਕ੍ਸ਼ਯਾਵਹਾਃ । ਦੋषੇ ਵਿਵृਦ੍ਧੇ ਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ ਦੋषਾ ਗੁਣਵਿਨਾਸ਼ਿਨਃ
ਜਦ ਗੁਣ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਖਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਖਾਮੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਖਾਮੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਮਨੋਮਹਾਵਨੇ ਹ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਵੇਗਿਨੀ ਵਾਸਨਾਸਰਿਤ੍ । ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਬृਹਤ੍ਕੂਲਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਵਹਤਿ ਜਨ੍ਤੁषੁ
ਇਸ ਮਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਦਰਿਆ ਵਹਿ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਡੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਾ ਹਿ ਸ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਨਿਪਾਤ੍ਯਤੇ । ਕੂਲੇ ਤੇਨੈਵ ਵਹਤਿ ਯਥੇਚ੍ਛਸਿ ਤਥਾ ਕੁਰੁ
ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਕੰਢਾ ਹੀ ਇਹ ਵਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰੋ।
ਪੁਰੁषਯਤ੍ਨਜਵੇਨ ਮਨੋਵਨੇ ਸ਼ੁਭਤਟਾਨੁਗਤਾਂ ਕ੍ਰਮਸ਼ਃ ਕੁਰੁ । ਵਰਮਤੇ ਨਿਜਭਾਵਮਹਾਨਦੀਮ੍ ਇਹ ਹਿ ਤੇਨ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਨੋਹ੍ਯਸੇ
ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਚੰਗੇ ਕੰਢੇ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਓ; ਆਪਣੀ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧਾਰ ਇਥੇ ਬਣਾਓ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੀ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗੀ।
ਏਵਮ੍ ਆਤ੍ਤਵਿਵੇਕੋ ਯਸ੍ ਸ ਭਵਾਨ੍ ਇਵ ਰਾਘਵ । ਯੋਗ੍ਯੋ ਜ੍ਞਾਨਗਿਰਸ਼੍ ਸ਼੍ਰੋਤੁਂ ਰਾਜੇਵ ਨਯਭਾਰਤੀਃ
ਜੋ ਵਿਵੇਕ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਵਾਂਗ ਰਾਘਵ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਣਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸੁਣਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਵਦਾਤੋ ऽਵਦਾਤਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਮਹਾਸ਼ਯਃ । ਜਡਸਙ੍ਗੋਜ੍ਝਿਤੋ ਯੋਗ੍ਯਸ਼੍ ਸ਼ਰਦੀਨ੍ਦੋਰ੍ ਯਥਾ ਨਭਃ
ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਮੂੜਤਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੈ, ਯੋਗ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਵਮ੍ ਏਤਯਾਖਣ੍ਡਿਤਯਾ ਗੁਣਲਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ । ਮਨੋਮੋਹਹਰਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਮਾਣਮ੍ ਇਦਂ ਸ਼ृਣੁ
ਤੂੰ ਇਸ ਅਟੱਲ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈਂ; ਇਹ ਵਾਕ ਸੁਣ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੈਂ ਹੁਣ ਕਹਿਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਪੁਣ੍ਯਕਲ੍ਪਦ੍ਰੁਮੋ ਯਸ੍ਯ ਫਲਭਾਰਾਨਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਮੁਕ੍ਤਯੇ ਜਾਯਤੇ ਜਨ੍ਤੋਸ੍ ਤਸ੍ਯੇਦਂ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮ੍ ਉਦ੍ਯਮਃ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਰੁੱਖ ਆਪਣੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸੁਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪਾਵਨਾਨਾਮ੍ ਉਦਾਰਾਣਾਂ ਪਰਬੋਧੈਕਦਾਯਿਨਾਮ੍ । ਵਚਸਾਂ ਭਾਜਨਂ ਭੂਤ੍ਯੈ ਭਵ੍ਯੋ ਭਵਤਿ ਨਾਧਮਃ
ਉੱਚੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਤਕਦੀਰ ਲਈ ਪਾਤ੍ਰ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਯੋਗ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਿਕੰਮੇ ਨਹੀਂ।
ਮੋਕ੍ਸ਼ੋਪਾਯਾਭਿਧਾਨੇਯਂ ਸਂਹਿਤਾ ਸਾਰਸਮ੍ਮਿਤਾ । ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ ਦ੍ਵੇ ਚ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਜ੍ਞਾਤਾ ਨਿਰ੍ਵਾਣਦਾਯਿਨੀ
ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ, ਜਿਸਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਦੋ ਸੌ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਨਿਰਵਾਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦੀਪੇ ਯਥਾ ਵਿਨਿਦ੍ਰਸ੍ਯ ਜ੍ਵਲਿਤੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਆਲੋਕੋ ऽਨਿਚ੍ਛਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍ ਅਨਯਾ ਭਵੇਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਜਗਮਗਾਉਂਦੇ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਰੋਸ਼ਨੀ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚਾਹ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਯਂ ਜ੍ਞਾਤਾ ਸ਼੍ਰੁਤਾ ਵਾਪਿ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯੈਵ ਸੌਖ੍ਯਦਾ । ਆਪ੍ਤੋਕ੍ਤਿਵਰ੍ਣਿਤਾ ਸਦ੍ਯੋ ਯਥਾਮृਤਤਰਙ੍ਗਿਣੀ
ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਾਣੀ ਜਾਂ ਸੁਣੀ ਹੋਈ, ਇਹ ਭਟਕਣ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਸੁਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਿਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਲਹਿਰ ਤੁਰੰਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਰਜ੍ਜ੍ਵਾਮ੍ ਅਹਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਵਲੋਕਨਾਤ੍ । ਤਥੈਤਤ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਣਾਚ੍ ਛਾਨ੍ਤਿਮ੍ ਏਤਿ ਸਂਸਾਰਦੁਃਖਿਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੁੱਖੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯੁਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਾਰ੍ਥਵਾਕ੍ਯਾਨਿ ਕਲ੍ਪਿਤਾਨਿ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍ । ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਸਾਰਸੂਕ੍ਤਾਨਿ ਚਾਸ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਕਰਣਾਨਿ षਟ੍
ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਛੇ ਭਾਗ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਵਿਚ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਗਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਮਿਸਾਲਾਂ ਤੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬਚਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਵੈਰਾਗ੍ਯਾਖ੍ਯਂ ਪ੍ਰਕਰਣਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ । ਵੈਰਾਗ੍ਯਂ ਵਰ੍ਧਤੇ ਯੇਨ ਸੇਕੇਨੇਵ ਮਰੌ ਤਰੁਃ
ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ 'ਵੈਰਾਗ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਵੈਰਾਗ ਵੀ ਵਧਦਾ ਹੈ।
ਸਾਰ੍ਧਂ ਸਹਸ੍ਰਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਸ੍ਯ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਹृਦਿ ਵਿਚਾਰਿਤੇ । ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਤੋਦੇਤਿ ਮਣਾਵ੍ ਇਵ ਵਿਮਾਰ੍ਜਿਤੇ
ਜਦੋਂ ਇਸ ਭਾਗ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਚਾਨਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੋਲਿਸ਼ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਮੋਤੀ ਤੋਂ ਚਾਨਣ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।
ਮੁਮੁਕ੍ਸ਼ੁਵ੍ਯਵਹਾਰਾਖ੍ਯਂ ਤਤਃ ਪ੍ਰਕਰਣਂ ਕृਤਮ੍ । ਸਹਸ੍ਰਮਾਤ੍ਰਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਸ੍ਯ ਸੂਕ੍ਤਿਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਸੁਨ੍ਦਰਮ੍
ਅਗਲਾ ਭਾਗ 'ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਚਲਣ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਹਿ ਮੁਮੁਕ੍ਸ਼ੂਣਾਂ ਨਰਾਣਾਂ ਯਤ੍ਰ ਵਰ੍ਣ੍ਯਤੇ । ਏਵਂਸ੍ਵਭਾਵੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਯੋਗ੍ਯ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਵਗਮ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਵਿੱਚ, ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਵਾਲਾ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ।
ਅਥੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਪ੍ਰਕਰਣਂ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਾਖ੍ਯਾਯਿਕਾਮਯਮ੍ । ਪਞ੍ਚਗ੍ਰਨ੍ਥਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਿਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਮ੍
ਫਿਰ 'ਉਤਪੱਤੀ' ਭਾਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਿਸਾਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਮਝ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।