ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਨਿ ਯਥਾਨੁਭਵਸੀਹ ਹਿ । ਤਥੇਹ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਤ੍ਮ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਹਰ ਥਾਂ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਯਤ੍ ਸਾਲਭਞ੍ਜਿਕਾਵृਨ੍ਦੇ ਸ਼ੈਲਸ੍ਤਮ੍ਭਗਤੇ ऽਙ੍ਗਕਮ੍ । ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਤਤ੍ ਤਦ੍ ਏਵਾਸ਼੍ਮ ਤਥਾ ਚਿਤਿ ਜਗਚ੍ ਚਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਨਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤਾਂ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਦੇ ਥੰਮ 'ਤੇ ਜੋ ਰੂਪ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੱਥਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਗਤ ਵੀ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ।
ਅਵੇਦਨੇ ਪਰੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਵੇਦਨਂ ਯਜ੍ ਜਗਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ । ਅਕਾਰਣਕਮ੍ ਏਵੈਤਚ੍ ਛੂਨ੍ਯਤ੍ਵਂ ਨਭਸੋ ਯਥਾ
ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਉੱਚੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀਪਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਘਨੇ ਵੇਦਨਂ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਬਨ੍ਧੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਵੇਦਨਂ । ਯਦ੍ ਏਵ ਰੁਚਿਤਂ ਤੇ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਦ੍ ਏਵਾਸ਼ੁ ਦृਢੀਕੁਰੁ
ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਨ੍ਹ ਹੈ; ਮੁਕਤੀ ਤਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਨਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਤੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ, ਉਹੀ ਤੁਰੰਤ ਪੱਕਾ ਕਰ ਲੈ।
ਸਰ੍ਗਾਸਰ੍ਗੌ ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ੌ ਵੇਦਨਾਵੇਦਨਾਤ੍ਮਕੌ । ਅਭਿਨ੍ਨੌ ਬੋਧਤਸ਼੍ ਚੈਤੌ ਯਥੇਚ੍ਛਸਿ ਤਥਾ ਕੁਰੁ
ਸਿਰਜਣਾ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼, ਬੰਨ੍ਹ ਤੇ ਮੁਕਤੀ, ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਤੇ ਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ; ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ—ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰ।
ਅਸਂਵਿਤ੍ਤ੍ਯੈਵ ਯਨ੍ ਨਾਸ੍ਤਿ ਤਨ੍ਨਾਸ਼ੇ ਕਾ ਕਦਰ੍ਥਨਾ । ਤੂष੍ਣੀਮ੍ਭਾਵੇਨ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮ੍ ਏਵਾਸ਼ੁ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਤ੍
ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ? ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ ਜੋ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਮਿਲ ਚੁੱਕਾ ਸਮਝ।
ਯਦ੍ ਵੈ ਵੇਦਨਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮ ਤਦ੍ ਅਙ੍ਗਾਵੇਦਨਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ । ਤਦ੍ ਵੇਦਨਾਵੇਦਨਯੋਰ੍ ਯਦ੍ ਇष੍ਟਂ ਤਤ੍ ਸਮਾਚਰ
ਜੋ ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਹੀ ਸੁਰਤ ਹੈ, ਉਸ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਮੁਕ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਤੂੰ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਨਾ-ਅਨੁਭਵ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰ।
ਵੀਚਿਰ੍ ਯਥਾਮ੍ਭਸਿ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਜਗਚ੍ ਚਿਤ੍ਰਂ ਤਥਾ ਚਿਤੌ । ਏਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰ ਏਵਾਤ੍ਰ ਭੇਦੋ ਯਦ੍ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਚਲਚਲ ਹੈ; ਰਘੁਨੰਦਨ, ਇੱਥੇ ਫਰਕ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਖਰੂਪੇषੁ ਸਤ੍ਸੁ ਵੀਚ੍ਯਾਦਿਤਾਮ੍ਭਸਿ । ਜਗਦਾਦੌ ਤੁ ਦੇਸ਼ਾਦ੍ਯਾ ਅਸਨ੍ਤੋ ਨਿਰ੍ਮਿਤਾਸ਼੍ ਚਿਤਾ
ਜਦੋਂ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਕਠੋਰਤਾ ਵਜੂਦ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਆਦਿ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਥਾਂ-ਸਮਾਂ ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ—ਇਹ ਸਭ ਚਿੱਤ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਆਭਾਸੁਰਂ ਤ੍ਰਿਜਗਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਵਭਾਤਿ ਭਾਸ੍ਵਤ੍ ਸਂਵੇਦਨਂ ਚਯਨਮ੍ ਏਕਚਿਤੇਸ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਮ੍ । ਵਾਚਿ ਸ੍ਥਿਤਂ ਭਵਤਿ ਚੈਤਦ੍ ਉਪੋਢਭੇਦਂ ਕ੍ਲਿष੍ਟਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਵਚਨਸ੍ ਤੁ ਸ਼ਿਵਃ ਪਰਾਤ੍ਮਾ
ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਪ੍ਰਤੀਤਿ ਚਿੱਤ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਸੁਰਤ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਕ ਚਿੱਤ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਹੈ; ਜਦ ਇਹ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਵਾਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਬੋਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਂਵੇਦਨਂ ਸਰ੍ਗ ਇਤੀਹ ਸ਼ਬ੍ਦਾਵ੍ ਅਰ੍ਥੇਨ ਭਿਨ੍ਨੌ ਨ ਕਦਾਚਿਦ੍ ਏਤੌ । ਵੀਚ੍ਯਮ੍ਭਸੀ ਦ੍ਵੇ ਇਤਿ ਨੋਚਿਤੋਕ੍ਤਿਰ੍ ਜ੍ਞਸ੍ਯਾਜ੍ਞਤਾਯਾਂ ਤ੍ਵ੍ ਇਦਮ੍ ਏਵ ਯੁਕ੍ਤਮ੍
ਇੱਥੇ 'ਜਾਗਰੂਕਤਾ' ਤੇ 'ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ' ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਕਦੇ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। 'ਲਹਿਰ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੋ ਹਨ' ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਅਣਜਾਣ ਲਈ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਨਹੀਂ।
ਜੀਵਟਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਦੀਨਾਂ ਹਂਸਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰ । ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼ਰੀਰਾਣਾਂ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਕਿਮ੍ ਅਤਃ ਪਰਮ੍
ਹੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ, ਜੀਵ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਹੰਸ, ਤਪਸਵੀ, ਭਿਖਾਰੀ, ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸਰੀਰ — ਇਹਨਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਕੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਰੁਦ੍ਰੇਣ ਸਹ ਸਮ੍ਭੂਯ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾਸ੍ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਤੇ । ਮਿਥਸ਼੍ ਚ ਦृष੍ਟਸਂਸਾਰਾ ਰੁਦ੍ਰਾਂਸ਼ਾਸ੍ ਸੁਖਿਨਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਰੁਦਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਾਗ ਗਏ; ਤੇ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰੁਦਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਖੁਸ਼ ਰਹੇ।
ਤੇਨ ਰੁਦ੍ਰੇਣ ਤਾਂ ਮਾਯਾਮ੍ ਅਵਲੋਕ੍ਯ ਤਥੋਦਿਤਾਮ੍ । ਸ੍ਵਾਂਸ਼ਾਸ੍ ਤਾਮ੍ ਏਵ ਸਂਸਾਰਸ੍ਥਿਤਿਂ ਤੇ ਪ੍ਰੇषਿਤਾਃ ਪੁਨਃ
ਉਸ ਰੁਦਰ ਨੇ, ਜਿਸ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਵੇਖੀ; ਤੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।
ਗਚ੍ਛਤਾਸ਼ੁ ਨਿਜਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਤਤ੍ਰ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਕਲਤ੍ਰਕੈਃ । ਕਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਾਲਂ ਸਮਂ ਭੋਗਾਨ੍ ਮਤ੍ਸਕਾਸ਼ਮ੍ ਉਪੈष੍ਯਥ
ਤੁਸੀਂ ਜਲਦੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਜਾਓਗੇ, ਉਥੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਖ-ਸਾਥੀ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾਓਗੇ।
ਭਵਿष੍ਯਥ ਮਦਂਸ਼ਾ ਮੇ ਗਣਾ ਮਤ੍ਪੁਰਭੂषਣਾਃ । ਤਤੋ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯਤੋ ਯਾਸ੍ਯਾਮਸ੍ ਤਤ੍ ਪਦਂ ਸਹ
ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਹਿੱਸੇਦਾਰ, ਮੇਰੇ ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਬਣ ਜਾਓਗੇ। ਫਿਰ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਅਸੀਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਚਲ ਪਵਾਂਗੇ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤ੍ਵਾ ਭਗਵਾਨ੍ ਰੁਦ੍ਰਸ੍ ਤੇषਾਂ ਸੋ ऽਨ੍ਤਰਧੀਯਤ । ਅਨ੍ਯਸਂਸਾਰਸਂਸ੍ਥਾਨਾਂ ਰੁਦ੍ਰਾਣਾਂ ਮਧ੍ਯਮ੍ ਆਯਯੌ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦਰ ਉਥੋਂ ਲੁਕ ਗਏ। ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਰੁਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਮੱਧਲੇ ਰੁਦਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
ਪ੍ਰਯਯੁਸ੍ ਸ੍ਵਾਸ੍ਪਦਂ ਤੇ ऽਪਿ ਜੀਵਟਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਦਯਃ । ਸ੍ਵਕਲਤ੍ਰੈਸ੍ ਸਮਂ ਦੇਹਂ ਕ੍ਸ਼ਪਯਿਤ੍ਵਾਥ ਕਾਲਤਃ
ਜੀਵਤਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਆਪਣੇ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰੀਰ ਦਾ ਜੀਵਨ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ।
ਰੁਦ੍ਰਲੋਕਂ ਸਮਾਸਾਦ੍ਯ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਗਣੋਤ੍ਤਮਾਃ । ਕਦਾਚਿਦ੍ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਾਰਕਾਕਾਰਧਾਰਿਣਃ
ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਾਥੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਉਹ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਸਙ੍ਕਲ੍ਪਰੂਪਾਸ੍ ਤੇ ਜੀਵਟਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਦਯਃ । ਕਥਂ ਸਤ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਾਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਰ੍ਥੇष੍ਵ੍ ਅਸਤ੍ਯਤਾ
ਜੀਵਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਭਿਖਾਰੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਕਿਵੇਂ ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ, ਜਦੋਂ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਅਸਲਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ?
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸਤ੍ਯਤਾਸ੍ਤੀਸ਼ੇ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਸਤ੍ਯਤਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਜੇ । ਯਤ੍ਰ ਯਨ੍ ਨਾਸ੍ਤਿ ਤਨ੍ ਨਾਸ੍ਤਿ ਯਤਸ੍ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮ ਤਤ੍ ਪਦਮ੍
ਇੱਛਾ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇੱਛਾ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਨਾ ਹੋਣਾ ਅਜਨਮ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪ ਹੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਅੰਤਮ ਅਵਸਥਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਯਚ੍ ਚ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੈਰ੍ ਅਵਲੋਕ੍ਯਤੇ । ਤਤ੍ ਤਥਾ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਕਾਲਂ ਤਦਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਤ੍ਮਿਕਯਾ ਤਯੈਵਾਵਸ੍ਥਯਾਪ੍ਯਤੇ । ਤਦ੍ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਤ੍ਮਿਕਯਾ ਗਤ੍ਯਾ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਂ ਯਥਾ
ਉਹ ਹਾਲਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਆਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਉਸੇ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੇ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਆਪ ਦੀ ਚਲਣ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ਾਦ੍ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਂ ਯਦ੍ਵਦ੍ ਯਤ੍ਨਗਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਵਿਨਾ । ਨ ਲਭ੍ਯਤੇ ਤਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਵਿਨਾ ਤਤ੍ਤਾਂ ਨ ਲਭ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਥਾਂ 'ਤੇ ਜਾਵਣ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਜਾਂ ਚਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਉਸ ਦੇ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁਪਨਾ ਵੀ ਆਪਣੀ ਅਸਲਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਚਿਤਃ ਕੋਸ਼ੇ ਯਦ੍ ਯਥਾਲੋਕਯਤ੍ਯ੍ ਅਸੌ । ਚਿਤ੍ ਤਤ੍ ਤਥਾ ਤਦਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਵਿਕ੍ਸ਼ਤਮ੍
ਸਭ ਕੁਝ ਚਿੱਤ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਚਿੱਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਅਟੁੱਟ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ੍ਵਪ੍ਨਵਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਙ੍ਗ ਯਯਾ ਚ ਦਸ਼ਯਾਪ੍ਯਤੇ । ਪਰਮਾਭ੍ਯਾਸਯੋਗਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਨਾ ਸੇਹ ਨ ਲਭ੍ਯਤੇ
ਇਰਾਦੇ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ, ਦੋਸਤ, ਉਸ ਹਾਲਤ ਨਾਲ ਹੀ ਟਿਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਇੱਥੇ, ਉੱਚ ਅਭਿਆਸ ਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ।
ਯੇषਾਂ ਤੁ ਯੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨਦृष੍ਟਯਃ ਫਲਿਤਾਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਤ ਏਤੇ ਸ਼ਙ੍ਕਰਾਦਯਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਨਜ਼ਰ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਸ਼ੰਕਰ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਹਨ।
ਇਦਮ੍ ਅਗ੍ਰਗਤਂ ਵਸ੍ਤੁ ਤਥਾਸਙ੍ਕਲ੍ਪਿਤਂ ਚ ਯਃ । ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯਤ੍ਯ੍ ਉਭਯਭ੍ਰਂਸ਼ਂ ਸ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤ੍ਯ੍ ਉਭਯਾਸ਼੍ਰਯਾਤ੍
ਜੋ ਵਸਤੂ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਚਾਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਂ ਹ੍ਯ੍ ਅਭਿਮਤਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਏਕਨਿष੍ਠਸ੍ਯ ਸਿਧ੍ਯਤਿ । ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਂ ਕਕੁਭਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ ਕਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤ੍ਯ੍ ਉਤ੍ਤਰਾਂ ਦਿਸ਼ਮ੍
ਸੱਚਮੁੱਚ, ਜੋ ਮਨ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੇ ਲਾ ਕੇ ਚਾਹੀਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਮਨਚਾਹਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਕੋਈ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਰ੍ਥਪਰੈਰ੍ ਏਵ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਰ੍ਥੋ ऽਵਗਮ੍ਯਤੇ । ਅਗ੍ਰਸ੍ਥਾਰ੍ਥਪਰੈਰ੍ ਅਗ੍ਰਸਂਸ੍ਥਿਤੋ ऽਰ੍ਥੋ ऽਵਗਮ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨ ਵਿਚ ਇਕ ਨਿਸ਼ਚੇ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਉਸ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਮਕਸਦ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਮਕਸਦ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।