ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਅਜਡਂ ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਪਰਮ੍ ਆਹੁਸ਼੍ ਚਿਤੇਰ੍ ਵਪੁਃ । ਨਞਰ੍ਥਾਭਾਵਨਾ ਯਾਤ੍ਰ ਸਂਸृਤਿਸ੍ ਸਾਨੁਭੂਯਤੇ
ਜੋ ਖਾਲੀਪਣ ਜੜ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਿਤ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਨਕਾਰਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਜਗਤ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਭਾਵਨਾਮਾਤ੍ਰਲਯਾ ਸਾ ਚ ਨਿਸ੍ਸਾਰਰੂਪਿਣੀ । ਕੇਵਲਂ ਕੇਵਲੀਭਾਵਸ੍ ਸ੍ਵਸ੍ ਸਦ੍ਰੂਪੋ ऽਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਰੋਕ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮੂਲ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣਾ, ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦ ਏਵ ਸਂਸਾਰਚਕ੍ਰਪ੍ਰਵਹਣਂ ਵਿਦੁਃ । ਮਾਤृਮਾਨਪ੍ਰਮੇਯਾਦਿ ਕਟਕਾਦੀਵ ਹੇਮਨਿ
ਚਿਤ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਹੀ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਗਤੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਜਾਣਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਤੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼, ਇਹ ਸਭ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਪृਥਗ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਚ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼੍ ਚਿਤੇਰ੍ ਯਸ੍ ਸਂਸृਤਿਰ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਚਿਤੇਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ ਤਦਬੋਧੋ ਹਿ ਸਂਸृਤਿਃ
ਚਿਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਲਹਿਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਜੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ। ਚਿਤ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੀ ਮਨ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ।
ਅਬੋਧਮਾਤ੍ਰਂ ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਃ ਕਟਕਤ੍ਵਮ੍ ਇਵੋਤ੍ਥਿਤਮ੍ । ਬੋਧਮਾਤ੍ਰਵਿਲੀਨੇ ऽਸ੍ਮਿਞ੍ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਚਿਦ੍ਧੇਮ ਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਸਿਰਫ਼ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੜਾ ਬਣਨ ਦੀ ਆਕਰਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਗਿਆਨ ਮਿਟਣ 'ਤੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਤ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ।
ਸਤ੍ਯਾਵਬੋਧਮਾਤ੍ਰੇਣ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਭੋਗਭਾਵਨਾ । ਭੋਗਾਭਾਵਨਮ੍ ਏਵੇਹ ਪਰਮਂ ਜ੍ਞਤ੍ਵਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਹੀ ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਹੋਣਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।
ਇਮੇ ऽਨਭਿਮਤਾਸ੍ ਸਰ੍ਵੇ ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਭੋਗਾਸ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ । ਭਵਨ੍ਤਿ ਕੋ ऽਤਿਤृਪ੍ਤੋ ਹਿ ਦੁਰਨ੍ਨਂ ਕਿਲ ਵਾਞ੍ਛਤਿ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਭੋਗ, ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਮਨਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ। ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਘੱਟੀਆ ਖਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਏਤਦ੍ ਏਵ ਪਰਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਜ੍ਞਤ੍ਵਸ੍ਯ ਪਰਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਸ੍ਵਭਾਵੇਨੈਵ ਭੋਗਾਨਾਂ ਯਤ੍ ਕਿਲਾਨਭਿਵਾਞ੍ਛਨਮ੍
ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸਮਝੋ: ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਚਿਦ੍ ਅਸ੍ਪਨ੍ਦੈਵ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਰੂਪਿਣ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤੀਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਯੋ ऽਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਰੂਢਸ੍ ਸ੍ਵਾਭ੍ਯਾਸਾਜ੍ ਜ੍ਞਤ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਕਿ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਦੀ ਅਸਲ ਹੈ—ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਗਹਿਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸ ਜਾਵੇ—ਇਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯੋ ਨ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਭੁਜ੍ਯਮਾਨਾਨ੍ ਅਪਿ ਭੋਗਾਨ੍ ਅਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ । ਲੋਕਾਨੁਰੋਧਸਿਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ ਹਨ੍ਤਿ ਲਗੁਡੈਰ੍ ਨਭਃ
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸੁਆਦ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੁਆਦ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਉਹ ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਲਈ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਲਾਠੀਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
ਵਿਨਾਕृਤ੍ਰਿਮਯਾ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਨ ਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ ਅਧਿਗਮ੍ਯਤੇ । ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਲੋਕੇ ਵਾ ਸ੍ਵਾਙ੍ਗਾਵਦਲਨੈਰ੍ ਅਪਿ
ਸੱਚੀ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਕਦੇ ਵੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ—ਨਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ, ਨਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ ਦੇਣ ਨਾਲ।
ਚਿਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਚੈਤ੍ਯਕੋਟਿਸ੍ਥਾ ਤਾਵਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਵਿਭ੍ਰਮਮ੍ । ਇਯਂ ਯਾਵਦ੍ ਅਬੋਧਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਸ੍ਪਨ੍ਦਰੂਪਿਣੀ
ਜਦ ਤਕ ਅਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਮਨ, ਜੋ ਹਿਲਦੇ-ਡੁਲਦੇ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਜਾਣੀ ਗਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਟਕਾਵਾ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਸਮ੍ਯਗ੍ਬੋਧੋਦਯੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਸ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਸ੍ਪਨ੍ਦਦਸ਼ਾਕ੍ਰਮਾਃ । ਕ੍ਵਾਪਿ ਯਾਨ੍ਤੀਵ ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਦੀਪਵਤ੍ ਸਾਭਿਧਾਨਕਾਃ
ਜਦੋਂ ਇਸ ਅੰਦਰ ਸੱਚੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਹਿਲਚਲਾਂ ਜਾਂ ਨਿਹਲਚਲਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਤੇ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ, ਸਿਰਫ਼ ਨਾਂ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੁਝੀ ਹੋਈ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ।
ਚਿਤਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਰੂਪਾਯਾ ਦੀਪਿਕਾਯਾਸ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਸ੍ਪਨ੍ਦਮਯੀ ਨੇਹ ਕਥੈਵਾਸ੍ਤਿ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਦੀਵਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਲਤ: ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਹਿਲਚਲ ਜਾਂ ਨਿਹਲਚਲ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਯਦ੍ ਅਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ਯ ਮਰੁਤੋ ਨ ਸਨ੍ ਨਾਸਨ੍ ਨ ਮਧ੍ਯਗਮ੍ । ਰੂਪਂ ਤਦ੍ ਏਵ ਸਂਵਿਤ੍ਤਿਸ੍ਪਨ੍ਦਤਾ ਪ੍ਰਸ਼ਮੋਚਿਤਾ
ਜੋ ਹਵਾ ਨਾ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਨਾ ਰੁਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਨਾ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ—ਉਹੀ ਰੂਪ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਉਹ ਹਿਲਚਲ ਹੈ ਜੋ ਠੰਢੀ ਹੋਣ ਯੋਗ ਹੈ।
ਅਭਿਨ੍ਨੋ ऽਸ੍ਯਾਸ਼੍ ਚਿਤੇਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼੍ ਸ਼ੁਦ੍ਧਚਿਤ੍ਸਾਰਰੂਪਧृਤ੍ । ਨ ਬਨ੍ਧਾਯ ਨ ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਯ ਸ੍ਥਿਤ ਆਤ੍ਮਨਿ ਕੇਵਲਮ੍
ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹਿਲਚਲ, ਜੋ ਅਟੁੱਟ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਨਾ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲਈ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ ਲਈ।
ਚਿਚ੍ ਚੇਨ੍ ਨਞਰ੍ਥਸਂਵਿਤ੍ਤਿਂ ਨਿਰ੍ਵਾਣੇਵ ਨ ਵਿਨ੍ਦਤੇ । ਤਦ੍ ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ਪਕ੍ਸ਼ਾਦੇਰ੍ ਨਾਮਾਪਿ ਹਿ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਜੇ ਚਿੱਤ ਨਕਾਰ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ; ਫਿਰ ਬੰਧਨ, ਮੁਕਤੀ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ।
ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ऽਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਬਨ੍ਧੋ ऽਨ੍ਤਃਪੂਰ੍ਣਤਾਕ੍ਸ਼ਯਕਾਰਣਂ । ਮਾਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਇਤੀਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਬਨ੍ਧਸ੍ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਯਸੇ ऽਵੇਦਨਂ ਪਰਮ੍
‘ਮੁਕਤੀ ਹੋਵੇ’ ਇਹ ਸੋਚ ਅੰਦਰਲੀ ਪੂਰਨਤਾ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ; ‘ਨਾ ਹੋਵੇ’ ਇਹ ਵੀ ਬੰਧਨ ਹੈ—ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਉਹ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਧਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਯਦ੍ ਅਨਾਭਾਸਮ੍ ਅਜਡਂ ਤਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍ । ਚਿਤਸ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਸਂਸ੍ਥਾਨਮ੍ ਅਚੇਤ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਤਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਜੋ ਵਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਸੁਸਤ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਜਾਣੋ; ਇਹ ਚਿੱਤ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਵਲ ਧਿਆਨ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਰੂਪਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਮਹਾਚਿਤੇਃ । ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ਾਦਿਕਾਰ੍ਹੋ ऽਸੌ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯਮਾਣਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਜੋ ਸੰਕਲਪ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਣਾਦ੍ ਏਵ ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਹਮ੍ਭਾਵੇ ਨਿਰਾਸ੍ਪਦੇ । ਨ ਵਿਦ੍ਮਃ ਕੇਨ ਕਿਂ ਕਸ੍ਯ ਬਧ੍ਯਤੇ ਵਾਥ ਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਰੀਖਣ ਨਾਲ 'ਮੈਂ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਕਿਸ ਵਲੋਂ, ਕੀ, ਕਿਸ ਲਈ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ ਏਵ ਚ ਚਿਤੇਰ੍ ਬੁਦ੍ਧਸ਼੍ ਚੇਦ੍ ਅਵਿਭਾਗਵਾਨ੍ । ਤਦ੍ ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮ੍ ਅਸ੍ਪਨ੍ਦਂ ਸਰ੍ਵਂ ਜਾਤਮ੍ ਅਵਾਰਿਤਮ੍
ਜੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਕਲਪ ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਅਟੁੱਟ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਸੰਕਲਪ ਜਾਂ ਹਿਲਚਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਤੋਂ ਪਰਲੇ ਪਾਰ ਹੈ।
ਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ऽਸ੍ਪਨ੍ਦਤਯੈਵਾਤ੍ਤੇ ਤਨ੍ਮਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਦਾ ਚਿਤਾ । ਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ੀਣ ਏਵ ਸਂਸਾਰੋ ਨਿਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਚਿਦ੍ਘਨੇ ਸ੍ਥਿਤੇ
ਹਿਲਚਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਆਪਣੀ ਸਰਬਵਿਆਪਕਤਾ ਕਰਕੇ ਟਿਕਾਊ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਨਿਸਚਲ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤੇਜ ਏਵ ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦ ਇਤਿ ਬੁਦ੍ਧੇ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍ । ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਸ਼੍ ਚਿਤਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਅਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਹੀ ਚਿੱਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਬੁਧੀ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਚਿੱਤ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ।
ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਦृਸ਼੍ਯਮਯੇ ਦੀਰ੍ਘਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨ੍ਤਰਂ ਵ੍ਰਜਨ੍ । ਨ ਜ੍ਞੋ ਮੋਹਮ੍ ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਗਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਸਂਵਿਦਃ
ਇਸ ਦਿੱਖਣ ਵਾਲੀ, ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਲੰਮੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਭਟਕਾਵ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰੋਦੇਤਿ ਪ੍ਰਸਭਮ੍ ਅਨਿਸ਼ਂ ਸਰ੍ਵਸਂਵਿਤ੍ਤਿਸਤ੍ਤਾ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਤੇ ਸਕਲਕਲਨਾਕਾਰਟਙ੍ਕਾ ਲਗਨ੍ਤਿ । ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ੍ਵਦਨਸੁਭਗਂ ਯਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵੋਪਲਮ੍ਭਾ ਧ੍ਯਾਨੇਨੈਨਂ ਤਮ੍ ਅਵਗਮਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਗਾਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਅਨ੍ਤਃ
ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹਸਤੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਤਜਰਬਾ ਸੁਖਦਾਇਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ, ਉਸ ਅੰਦਰਲੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣੋ।
ਏਨਮ੍ ਆਹੁਃ ਪਰਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਦ੍ਧ੍ਯ੍ ਏਨਂ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍ । ਵੇਦ੍ਮ੍ਯ੍ ਏਨਮ੍ ਏਕਮ੍ ਏਵਾਹਮ੍ ਏष ਏਵਾਸ੍ਤਿ ਨੇਤਰਃ
ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਜਾਣੋ। ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਇਕਲਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ; ਇਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਯ ਏष ਪ੍ਰਤ੍ਯਗਾਤ੍ਮਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤੈਕਦਰ੍ਪਣਃ । ਏਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਇਦਮ੍ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਜਗਦ੍ ਬੀਜਾਦ੍ ਇਵ ਦ੍ਰੁਮਃ
ਇਹ ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਾਰੀ ਹਸਤੀ ਦਾ ਇਕੋ ਆਇਨਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਰੁੱਖ।
ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰਚਿਤ੍ਤਾਦਿ ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾ ਜਡਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਯਤ੍ਰਾਨੁਭਵਿਤਾਨ੍ਤਸ੍ ਤੇ ਤਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍
ਬੁਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਮਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੜਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਜਾਣ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨੁਭਵਮਾਤ੍ਰਂ ਯਨ੍ ਮਨੋਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਮਹਾਚਿਦਭਿਧਂ ਪੁਣ੍ਯਂ ਤਦ੍ ਏਤਤ੍ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍
ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨ ਤੇ ਬੁਧੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਂ ਚਿੱਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।