ਆਦਿਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤਮਨਨਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲਨਾਸ੍ਵ੍ ਅਹਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਂ ਕੇਵੇਯਤ੍ਤਾ ਮਮਾਤ੍ਮਨਃ
ਸ਼ੁਰੂ, ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਅੰਤ ਦੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਮੌਜੂਦ ਹਾਂ; ਪਰ ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਅੰਤ-ਰਹਿਤ, ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਅਪਾਰ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਾਂ ਅੰਤ ਨਹੀਂ।
ਇਤਿਨਿਸ਼੍ਚਯਵਾਨ੍ ਯੋ ऽਨ੍ਤਸ੍ ਸਮਵ੍ਯਵਹृਤਿਰ੍ ਬਹਿਃ । ਉਦਯਾਸ੍ਤਮਯੋਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤੋ ऽਨਨ੍ਤਸ੍ ਸ ਸਰ੍ਵਦਾ
ਜੋ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਨਿਸਚੈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਸਾਰਥਕਤਾ ਨਾਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਡੁੱਬਦੇ ਹਾਲਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਅਨੰਤ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਨਾਸ੍ਤਮ੍ ਏਤਿ ਨ ਚੋਦੇਤਿ ਸਾਮ੍ਯਂ ਸਮਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਯਸ੍ਯ ਖਸ੍ਯੇਵ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਂ ਸ ਮਹਾਤ੍ਮੇਹ ਸਦ੍ਵਪੁਃ
ਉਹ ਨਾ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਖਾਲੀਅਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸੱਚਾ ਹੈ।
ਭਾਵਾਦ੍ਵੈਤਪਦਾਰੂਢਸ੍ ਸੁषੁਪ੍ਤਪਰਯਾ ਧਿਯਾ । ਵ੍ਯਵਹਾਰ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਹृਤ੍ਕ੍ਸ਼ੋਭਂ ਨੈਤ੍ਯ੍ ਆਦਰ੍ਸ਼ਨਰੋ ਯਥਾ
ਜੋ ਅਦਵੈਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਣ ਤੇ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
ਆਦਰ੍ਸ਼ਪੁਰੁषਸ੍ਯੇਵ ਵ੍ਯਵਹਾਰਵਤੋ ऽਪਿ ਚ । ਨ ਯਸ੍ਯ ਹृਦਯੋਲ੍ਲੇਖੋ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਸ ਮੁਕ੍ਤਿਭਾਕ੍
ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ, ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੀ ਹਲਚਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਅਵਿਭਾਗਮਤਾਵ੍ ਏਵ ਜ੍ਞਮਣੌ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਤਿ । ਚਿਤੇਃ ਪਰਮਵੈਮਲ੍ਯਾਦ੍ ਵ੍ਯਵਹਾਰੋ ਯਥਾਗਤਃ
ਜਦੋਂ ਸਮਝ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਮਣਕੇ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਂਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਚਿੱਤ ਦੀ ਵਧੀਆ ਸਫਾਈ ਕਰਕੇ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੰਮ ਜਿਵੇਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਚਿਚ੍ਚਮਤ੍ਕृਤਿਰ੍ ਏਵੇਯਂ ਜਗਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਵਭਾਸਤੇ । ਨੇਹਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਐਕ੍ਯਂ ਨ ਚ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਮ੍ ਉਪਦੇਸ਼ੋ ऽਪਿ ਤਨ੍ਮਯਃ
ਇਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਜੀਬੀ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਾ ਇਕਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਦਵੈਤਤਾ; ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਉਸੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਵਾਚ੍ਯਵਾਚਕਸ਼ਿष੍ਯੇਹਾਗੁਰ੍ਵਾਖ੍ਯੈਸ੍ ਸ੍ਵਚਮਤ੍ਕृਤੈਃ । ਆਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਨਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤੈਵ ਚਿਚ੍ ਚਮਤ੍ਕੁਰੁਤੇ ਚਿਤਿ
ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅਜੀਬੀ ਰਾਹੀਂ, ਸ਼ਬਦਾਂ, ਅਰਥਾਂ, ਸ਼ਿਸ਼, ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂਵਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਸ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਹਿ ਸਂਸਾਰਸ੍ ਤਦਸ੍ਪਨ੍ਦਃ ਪਰਂ ਪਦਮ੍ । ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਮਨੇਨੇਯਂ ਪਰਿਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਸਂਸृਤਿਃ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਦਾ ਰੁਕਣਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਹਾਚਿਤੇਰ੍ ਨਞਰ੍ਥਾਂਸ਼ਭਾਵੋ ਯੋ ऽਭਾਵਨਕ੍ਸ਼ਯਃ । ਅਸਨ੍ਨ੍ ਇਵ ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਸ ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦ ਉਦਾਹृਤਃ
ਵੱਡੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਉਹ ਰੂਪ, ਜੋ ਨਕਾਰਤਮਕਤਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਮਿਟਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ।
ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਅਜਡਂ ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਪਰਮ੍ ਆਹੁਸ਼੍ ਚਿਤੇਰ੍ ਵਪੁਃ । ਨਞਰ੍ਥਾਭਾਵਨਾ ਯਾਤ੍ਰ ਸਂਸृਤਿਸ੍ ਸਾਨੁਭੂਯਤੇ
ਜੋ ਖਾਲੀਪਣ ਜੜ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਿਤ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਨਕਾਰਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਜਗਤ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਭਾਵਨਾਮਾਤ੍ਰਲਯਾ ਸਾ ਚ ਨਿਸ੍ਸਾਰਰੂਪਿਣੀ । ਕੇਵਲਂ ਕੇਵਲੀਭਾਵਸ੍ ਸ੍ਵਸ੍ ਸਦ੍ਰੂਪੋ ऽਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਰੋਕ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮੂਲ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣਾ, ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦ ਏਵ ਸਂਸਾਰਚਕ੍ਰਪ੍ਰਵਹਣਂ ਵਿਦੁਃ । ਮਾਤृਮਾਨਪ੍ਰਮੇਯਾਦਿ ਕਟਕਾਦੀਵ ਹੇਮਨਿ
ਚਿਤ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਹੀ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਗਤੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਜਾਣਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਤੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼, ਇਹ ਸਭ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਪृਥਗ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਚ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼੍ ਚਿਤੇਰ੍ ਯਸ੍ ਸਂਸृਤਿਰ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਚਿਤੇਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ ਤਦਬੋਧੋ ਹਿ ਸਂਸृਤਿਃ
ਚਿਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਲਹਿਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਜੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ। ਚਿਤ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੀ ਮਨ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ।
ਅਬੋਧਮਾਤ੍ਰਂ ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਃ ਕਟਕਤ੍ਵਮ੍ ਇਵੋਤ੍ਥਿਤਮ੍ । ਬੋਧਮਾਤ੍ਰਵਿਲੀਨੇ ऽਸ੍ਮਿਞ੍ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਚਿਦ੍ਧੇਮ ਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਸਿਰਫ਼ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੜਾ ਬਣਨ ਦੀ ਆਕਰਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਗਿਆਨ ਮਿਟਣ 'ਤੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਤ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ।
ਸਤ੍ਯਾਵਬੋਧਮਾਤ੍ਰੇਣ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਭੋਗਭਾਵਨਾ । ਭੋਗਾਭਾਵਨਮ੍ ਏਵੇਹ ਪਰਮਂ ਜ੍ਞਤ੍ਵਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਹੀ ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਹੋਣਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।
ਇਮੇ ऽਨਭਿਮਤਾਸ੍ ਸਰ੍ਵੇ ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਭੋਗਾਸ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ । ਭਵਨ੍ਤਿ ਕੋ ऽਤਿਤृਪ੍ਤੋ ਹਿ ਦੁਰਨ੍ਨਂ ਕਿਲ ਵਾਞ੍ਛਤਿ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਭੋਗ, ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਮਨਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ। ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਘੱਟੀਆ ਖਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਏਤਦ੍ ਏਵ ਪਰਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਜ੍ਞਤ੍ਵਸ੍ਯ ਪਰਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਸ੍ਵਭਾਵੇਨੈਵ ਭੋਗਾਨਾਂ ਯਤ੍ ਕਿਲਾਨਭਿਵਾਞ੍ਛਨਮ੍
ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸਮਝੋ: ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਚਿਦ੍ ਅਸ੍ਪਨ੍ਦੈਵ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਰੂਪਿਣ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤੀਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਯੋ ऽਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਰੂਢਸ੍ ਸ੍ਵਾਭ੍ਯਾਸਾਜ੍ ਜ੍ਞਤ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਕਿ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਦੀ ਅਸਲ ਹੈ—ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਗਹਿਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸ ਜਾਵੇ—ਇਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯੋ ਨ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਭੁਜ੍ਯਮਾਨਾਨ੍ ਅਪਿ ਭੋਗਾਨ੍ ਅਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ । ਲੋਕਾਨੁਰੋਧਸਿਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ ਹਨ੍ਤਿ ਲਗੁਡੈਰ੍ ਨਭਃ
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸੁਆਦ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੁਆਦ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਉਹ ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਲਈ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਲਾਠੀਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
ਵਿਨਾਕृਤ੍ਰਿਮਯਾ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਨ ਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ ਅਧਿਗਮ੍ਯਤੇ । ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਲੋਕੇ ਵਾ ਸ੍ਵਾਙ੍ਗਾਵਦਲਨੈਰ੍ ਅਪਿ
ਸੱਚੀ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਕਦੇ ਵੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ—ਨਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ, ਨਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ ਦੇਣ ਨਾਲ।
ਚਿਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਚੈਤ੍ਯਕੋਟਿਸ੍ਥਾ ਤਾਵਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਵਿਭ੍ਰਮਮ੍ । ਇਯਂ ਯਾਵਦ੍ ਅਬੋਧਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਸ੍ਪਨ੍ਦਰੂਪਿਣੀ
ਜਦ ਤਕ ਅਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਮਨ, ਜੋ ਹਿਲਦੇ-ਡੁਲਦੇ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਜਾਣੀ ਗਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਟਕਾਵਾ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਸਮ੍ਯਗ੍ਬੋਧੋਦਯੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਸ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਸ੍ਪਨ੍ਦਦਸ਼ਾਕ੍ਰਮਾਃ । ਕ੍ਵਾਪਿ ਯਾਨ੍ਤੀਵ ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਦੀਪਵਤ੍ ਸਾਭਿਧਾਨਕਾਃ
ਜਦੋਂ ਇਸ ਅੰਦਰ ਸੱਚੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਹਿਲਚਲਾਂ ਜਾਂ ਨਿਹਲਚਲਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਤੇ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ, ਸਿਰਫ਼ ਨਾਂ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੁਝੀ ਹੋਈ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ।
ਚਿਤਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਰੂਪਾਯਾ ਦੀਪਿਕਾਯਾਸ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਸ੍ਪਨ੍ਦਮਯੀ ਨੇਹ ਕਥੈਵਾਸ੍ਤਿ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਦੀਵਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਲਤ: ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਹਿਲਚਲ ਜਾਂ ਨਿਹਲਚਲ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਯਦ੍ ਅਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ਯ ਮਰੁਤੋ ਨ ਸਨ੍ ਨਾਸਨ੍ ਨ ਮਧ੍ਯਗਮ੍ । ਰੂਪਂ ਤਦ੍ ਏਵ ਸਂਵਿਤ੍ਤਿਸ੍ਪਨ੍ਦਤਾ ਪ੍ਰਸ਼ਮੋਚਿਤਾ
ਜੋ ਹਵਾ ਨਾ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਨਾ ਰੁਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਨਾ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ—ਉਹੀ ਰੂਪ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਉਹ ਹਿਲਚਲ ਹੈ ਜੋ ਠੰਢੀ ਹੋਣ ਯੋਗ ਹੈ।
ਅਭਿਨ੍ਨੋ ऽਸ੍ਯਾਸ਼੍ ਚਿਤੇਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼੍ ਸ਼ੁਦ੍ਧਚਿਤ੍ਸਾਰਰੂਪਧृਤ੍ । ਨ ਬਨ੍ਧਾਯ ਨ ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਯ ਸ੍ਥਿਤ ਆਤ੍ਮਨਿ ਕੇਵਲਮ੍
ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹਿਲਚਲ, ਜੋ ਅਟੁੱਟ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਨਾ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲਈ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ ਲਈ।
ਚਿਚ੍ ਚੇਨ੍ ਨਞਰ੍ਥਸਂਵਿਤ੍ਤਿਂ ਨਿਰ੍ਵਾਣੇਵ ਨ ਵਿਨ੍ਦਤੇ । ਤਦ੍ ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ਪਕ੍ਸ਼ਾਦੇਰ੍ ਨਾਮਾਪਿ ਹਿ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਜੇ ਚਿੱਤ ਨਕਾਰ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ; ਫਿਰ ਬੰਧਨ, ਮੁਕਤੀ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ।
ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ऽਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਬਨ੍ਧੋ ऽਨ੍ਤਃਪੂਰ੍ਣਤਾਕ੍ਸ਼ਯਕਾਰਣਂ । ਮਾਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਇਤੀਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਬਨ੍ਧਸ੍ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਯਸੇ ऽਵੇਦਨਂ ਪਰਮ੍
‘ਮੁਕਤੀ ਹੋਵੇ’ ਇਹ ਸੋਚ ਅੰਦਰਲੀ ਪੂਰਨਤਾ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ; ‘ਨਾ ਹੋਵੇ’ ਇਹ ਵੀ ਬੰਧਨ ਹੈ—ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਉਹ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਧਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਯਦ੍ ਅਨਾਭਾਸਮ੍ ਅਜਡਂ ਤਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍ । ਚਿਤਸ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਸਂਸ੍ਥਾਨਮ੍ ਅਚੇਤ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਤਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਜੋ ਵਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਸੁਸਤ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਜਾਣੋ; ਇਹ ਚਿੱਤ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਵਲ ਧਿਆਨ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਰੂਪਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਮਹਾਚਿਤੇਃ । ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ਾਦਿਕਾਰ੍ਹੋ ऽਸੌ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯਮਾਣਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਜੋ ਸੰਕਲਪ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।