ਸ੍ਥਿਰਾਂ ਸਂਹृਤਿਮ੍ ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਕੂਰ੍ਮਾਙ੍ਗਾਨੀਵ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਭ੍ਯੋ ਹृਦਿ ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ, ਕਛੂਏ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਗਿਆਨਵਾਨ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇ ਵਿਤਤੇ ਤਨ੍ਤੌ ਦृਢੇ ਸ੍ਰਗ੍ ਇਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸਦਸਦ੍ਗ੍ਰਥਿਤਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਵਿਸ਼੍ਵਾਙ੍ਗੇ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਣਿ
ਸੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪੱਕੀ ਲੜੀ ਉੱਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਸਚ ਅਤੇ ਝੂਠ ਨਾਲ ਗੂੰਧਿਆ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਦੀ ਕਿਰਤੀ ਦੇ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸਾਰਿਤੇ ਪ੍ਰਸਰਤਿ ਤ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ਧਿਂ ਯਾਤਿ ਸਂਵृਤੇ । ਵਿਚਿਤ੍ਰਰਚਨਾਜਾਲਮ੍ ਅਨਨ੍ਯਚ੍ ਚਿਦ੍ਵਿਤਾਨਕੇ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਰਚਨਾ ਦੀ ਅਜੀਬ ਜਾਲੀ, ਇਕੋ ਚਿੱਤ ਦੀ ਛਤਰੀ ਹੇਠਾਂ।
ਅਨਨ੍ਯਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਇਵ ਸ੍ਵਾਙ੍ਗਰੂਪਮ੍ ਅਨਙ੍ਗਵਤ੍ । ਚਿਤ੍ਰਂ ਵਿਤਾਨਕ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਂ ਜਗਦ੍ ਇਦਂ ਚਿਤਿ
ਇਹ ਹੋਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਹੋਰ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਅਜੀਬ ਛਤਰੀ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੈ।
ਯਥੈਵਾਰਚਿਤਂ ਚਿਤ੍ਰਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਚਿਤ੍ਰਕृਦੀਹਿਤੇ । ਤਥਾ ਜਾਤਮ੍ ਅਜਾਤਂ ਚ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਚਿੱਤਰ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੱਗਤ ਅਤੇ ਅਜੱਗਤ ਸੰਸਾਰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਚਿਤ੍ਰਂ ਚਿਤ੍ਰਕृਤਸ਼੍ ਚਿਤਿ । ਵਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਤਥਾ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਕਾਲਤ੍ਰਯਮਯੋਦਯਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਚਿੱਤਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਸੰਸਾਰ ਵਿਸ਼ਵ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਅਭਿਤ੍ਤਿ ਤ੍ਰਿਜਗਚ੍ਚਿਤ੍ਰਂ ਕੁਰੁਤੇ ਚਿਤ੍ਤਚਿਤ੍ਰਕृਤ੍ । ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਵ੍ਯੋਮਾਤ੍ਮਕਮ੍ ਅਪਿ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਟਂ ਵृਤ੍ਤਿਵਰ੍ਤਿਭਿਃ
ਮਨ, ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਵਾਂਗ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਕੈਨਵਸ 'ਤੇ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਖਾਲੀ ਅਸਮਾਨ 'ਚ ਵੀ ਮਨ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਹੀ ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਚਿਤ੍ਰਕਰੇਣਾਦੌ ਚਿਤ੍ਰਂ ਚਿਤ੍ਰਂ ਵਿਤਾਨਿਤਮ੍ । ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਭਿਤ੍ਤਿਃ ਕृਤਾ ਵ੍ਯੋਮਰੂਪਾ ਚਾਸਾਵ੍ ਅਹੋ ਭ੍ਰਮਃ
ਮਨ, ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਵਾਂਗ, ਪਹਿਲਾਂ ਤਸਵੀਰ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਕੈਨਵਸ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਸੋਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ, ਇਹ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਭੁਲ ਹੈ!
ਅਪੂਰ੍ਵੈਵਾਤਿਮਾਯੇਯਂ ਕਿਲ ਯਤ੍ਰ ਖਕੁਡ੍ਯਯੋਃ । ਨ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਭੇਦੋ ऽਸ੍ਤਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਉਪਲਬ੍ਧਯੋਃ
ਇਹ ਇਕ ਅਜੋਖੀ ਤੇ ਅਨੋਖੀ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਕੰਧ ਵਿਚ ਰਤਾ ਭੀ ਫਰਕ ਨਹੀਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦਿਖਦੇ ਹਨ।
ਇਮਾ ਯਾ ਉਪਲਕ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਭਿਤ੍ਤਯਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਚਿਤ੍ਰਜਾਃ । ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਸ਼੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਯਾ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਾਸ੍ ਤਾਮਰਸਲੋਚਨ
ਜੋ ਕੰਧਾਂ ਤੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਕਮਲ-ਅੱਖ ਵਾਲੇ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਸਰੂਪ, ਖਾਲੀਪਣ ਹੀ ਸਮਝ।
ਕ੍ਸ਼ਣੇਨ ਚੇਤਸਿ ਯਥਾ ਭਾਤੋ ਲੋਕਕ੍ਸ਼ਯੋਦਯੌ । ਖਾਤ੍ਮਾ ਜਗਤ੍ ਤਥੈਵੇਦਂ ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਨਭਃ
ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਨਾਸ ਦੀ ਝਲਕ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ।
ਚਿਰਨ੍ਤਨਮਨੋਰਾਜ੍ਯਮਾਤ੍ਰੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਿਲ ਸਤ੍ਯਤਾ । ਕਥਮ੍ ਆਲੋਕਿਤੇ ऽਪਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਤ੍ਯਂ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਵਿਭ੍ਰਮੇ
ਇਹ ਜਗਤ ਸਿਰਫ਼ ਪੁਰਾਣੀ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਰਾਜ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਹਕੀਕਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਭਟਕਾਵ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੱਚਾਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਭ੍ਰਮੇਣਾਲੋਕਿਤਸ੍ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਆਲੋਕੇਨ ਵਿਲੀਯਤੇ । ਦृਸ਼੍ਯਮਾਨਮ੍ ਅਪਿ ਕ੍ਸ਼ਾਮਂ ਸ਼ਰਦੀਵਾਭ੍ਰਮ੍ ਅਮ੍ਬਰੇ
ਜਦੋਂ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਭਟਕਾਵ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਓਹੀ ਵੇਖਣੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਸਦਾ ਵੀ ਹੈ, ਓਹ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਾਜੁਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ।
ਚਿਤ੍ਤਚਿਤ੍ਰਕृਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤੇ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਰਪੁਤ੍ਰਿਕਾਃ । ਭਿਤ੍ਤ੍ਯਭਾਵਾਦ੍ ਅਨਾਧਾਰਾ ਬਹਿਸ੍ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨਾਦਿਕਾਃ
ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਈਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਈਆਂ ਗੁੱਡੀਆਂ; ਜਦੋਂ ਕੰਧ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ, ਬਾਹਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਨੀਂਹ ਦੇ ਹਨ।
ਨੈਤਾਸ੍ ਸਨ੍ਤਿ ਨ ਚਾਸਿ ਤ੍ਵਂ ਕਿਂ ਕੇਨ ਪਰਿਰੁਧ੍ਯਤੇ । ਰੋਧ੍ਯਰੋਧਕਸਮ੍ਮੋਹਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਖਵਿਮਲੋ ਭਵ
ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈਂ—ਫਿਰ ਕਿਹੜਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ? ਬੰਨ੍ਹੇ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਭੁਲਾਵੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾ।
ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ ਏਵ ਕਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਃ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਸ਼੍ ਚੈਵ ਖਾਤ੍ਮਿਕਾ । ਅਤਃ ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਕੁਡ੍ਯਕਲਾਦਿ ਵਿਮਲਂ ਨਭਃ
ਆਕਾਸ਼ ਲਈ ਕਿਹੜੀ ਚਲਣ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਭਾ ਹੀ ਨਿਸ਼ਕਰਿਆ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਪਵਿੱਤਰ ਆਕਾਸ਼ ਸਮੇਂ, ਕਰਮ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।
ਚਿਤ੍ਤਸਂਸ੍ਥਂ ਯਥਾ ਚਿਤ੍ਰਂ ਸਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਅਪਿ ਖਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਸ਼੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਮਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਥੇਦਮ੍ ਅਖਿਲਂ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਤਸਵੀਰ, ਅਸਲ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਭਾ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਖਾਲੀਅਤ ਸਮਝ।
ਚਿਤ੍ਤਭਿਤ੍ਤੌ ਕृਤਂ ਚਿਤ੍ਰਂ ਯਚ੍ ਚਿਚ੍ਚਿਤ੍ਰਕਰੇਣ ਤਤ੍ । ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਯਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨੋ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਨ ਭਿਦ੍ਯਤੇ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਭਿੱਤ 'ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਤਸਵੀਰ, ਆਪਣੀ ਖਾਲੀਅਤ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਰੱਤੀ ਭੀ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ।
ਯਥਾ ਪ੍ਰਕਚਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤੇ ਜਗਨ੍ਨਿਰ੍ਮਾਣਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯੌ । ਕ੍ਸ਼ਣੇਨੈਵ ਤਥੈਵੇਮੌ ਬਹਿਸ੍ਸ੍ਥਾਵ੍ ਇਤਿ ਵਿਦ੍ਧਿ ਹੇ
ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਬਣਨਾ ਤੇ ਮਿਟਣਾ ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਗੱਲ ਤੂੰ ਸਮਝ ਲੈ, ਪਿਆਰੇ।
ਆਦ੍ਯਕ੍ਸ਼ਣਮਨੋਰਾਜ੍ਯੇ ਨਾਨਾਭੁਵਨਨਾਮਨਿ । ਕ੍ਸ਼ਣਭਾਵਿਨਿ ਮੋਹੇਨ ਕਲ੍ਪਤਾ ਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਾ
ਮਨ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਲ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਜਹਾਨਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਲ-ਪਲ ਦੀ ਭੁਲੇਖੇ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਵਿਚ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਸਦ੍ ਏਵ ਮਨੋਰਾਜ੍ਯਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤਂ ਯਥਾ ਮਨਃ । ਕ੍ਸ਼ਣਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪੀਕਰਣੇ ਤਥੈਵ ਬਲਵਨ੍ ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਰਾਜ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਇਕ ਪਲ ਨੂੰ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ਣਂ ਕਲ੍ਪੀਕਰੋਤ੍ਯ੍ ਏਤਤ੍ ਤਥਾਲ੍ਪਂ ਕੁਰੁਤੇ ਬਹੁ । ਅਸਤ੍ ਸਤ੍ ਕੁਰੁਤੇ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਮ੍ ਇਤੀਯਂ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਾ
ਇਹ ਮਨ ਇਕ ਪਲ ਨੂੰ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਨੂੰ ਵੱਧ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਅਸਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਭੁਲੇਖਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ਆਦਿਮਨੋਰਾਜ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਂ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ । ਯਦ੍ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਤ੍ਮ ਤਦ੍ ਇਦਂ ਜਗਜ੍ਜਾਲਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਮਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਦਿ ਮਨ ਦਾ ਰਾਜ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਹੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਅਸਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਜਾਲ ਬਣ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸਰ੍ਗੋ ਨਿਰ੍ਵਾਣਨਿष੍ਠਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਿਮੇषਮ੍ ਅਯਮ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਃ । ਪ੍ਰਤਿਭਾਮਾਤ੍ਰਤੋ ऽਤ੍ਰੈਵ ਕਲ੍ਪਿਤਾ ਵਜ੍ਰਸਾਰਤਾ
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਉਭਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਹੀ ਹੀਰੇ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਚਿਤ੍ਰਕृਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਸ੍ਥਂ ਜਗਚ੍ਚਿਤ੍ਰਂ ਕਚਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਅਕੁਡ੍ਯਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਰਙ੍ਗਾਢ੍ਯਮ੍ ਇਦਂ ਸ੍ਫਾਰਮ੍ ਇਵਾਗ੍ਰਤਃ
ਇਹ ਅਜੀਬ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਵੱਡੇ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਮੰਚ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹਾਲ ਨਹੀਂ।
ਅਹੋ ਨੁ ਚਿਤ੍ਰਂ ਨਿਰ੍ਭਿਤ੍ਤਿ ਚਿਤ੍ਰਮ੍ ਉਜ੍ਜ੍ਵਲਮ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸੁਰਞ੍ਜਨਂ ਜਗਦ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਂ ਦृष੍ਟਿਵਿਲੋਭਨਮ੍
ਵਾਕਈ, ਇਹ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਬਿਨਾ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲਾ ਚਿੱਤਰ ਕਿੰਨਾ ਅਜੀਬ ਹੈ ਜੋ ਉਭਰ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਮਨਮੋਹਣ, ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਣ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਨਾਨਾਤਮੋਮषੀਲੇਖਂ ਨਾਨਾਤੇਜੋऽਂਸ਼ਰਞ੍ਜਨਮ੍ । ਨਾਨਾਕਲਙ੍ਕਾਵਯਵਂ ਨਾਨਾਰਾਗਾਨੁਰਞ੍ਜਿਤਮ੍
ਇਹ ਅਨੇਕਾਂ ਛਾਂ ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਿਰਮਲ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਕਈ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਨਾਨਾਦृष੍ਟਿਵਿਲਾਸਾਢ੍ਯਂ ਨਾਨਾਨੁਭਵਲੋਚਨਮ੍ । ਨਾਨਾਭ੍ਰਕੋਗ੍ਰਰਚਨਂ ਨਾਨਾਕਾਰਾਗ੍ਰਪਸ਼੍ਚਿਮਮ੍
ਇਹ ਅਨੇਕਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਰੌਣਕ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਘਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਬਣਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਰੂਪਾਂ—ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਆਖਰੀਆਂ—ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਵ੍ਯੋਮਨੀਲਸਰਃਫੁਲ੍ਲਤਾਰਾਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਪਙ੍ਕਜਮ੍ । ਵਿਚਿਤ੍ਰਰਚਨੋਦ੍ਯੁਕ੍ਤਮੇਘਾਲੀਪਤ੍ਤ੍ਰਮਞ੍ਜਰਿ
ਆਸਮਾਨ ਇੱਕ ਨੀਲਾ ਸਰੋਵਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ, ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਹਨ; ਇਹ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਤੇ ਗੁੱਚੀਆਂ ਦੀ ਅਨੋਖੀ ਬਣਾਵਟ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸ੍ਵਕੋष੍ਠਕਾਭਿਲਿਖਿਤਸੁਰਾਸੁਰਨृਪੁਤ੍ਰਿਕਮ੍ । ਪਰਮਾਲੋਕਮਕ੍ਕੋਲਧਵਲਾਕਾਸ਼ਕੁਡ੍ਯਕਮ੍
ਇਸਦੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦੈਤਿਆਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਉੱਚਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਹਨ।