ਅਨਾਯਤ੍ਤਮ੍ ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮ੍ ਆਤ੍ਮਰੂਪਂ ਯਦ੍ ਅਵ੍ਯਯਮ੍ । ਪ੍ਰਬੋਧਾਦ੍ ਵਾਸਨਾਮੁਕ੍ਤਂ ਤਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਭਾਰਤ
ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਤੇ ਅਟੁੱਟ ਹੈ, ਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸੰਸਕਾਰ ਮੁਕ ਗਏ ਹਨ—ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਸਮਝੋ।
ਜੀਵਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਮਹਾਬਾਹੋ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਵਾਸਨਾਵਾਗੁਰਾਮੁਕ੍ਤੋ ਮੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਧੀਯਤੇ
ਹੇ ਬਲਵਾਨ, ਜੇ ਕੋਈ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਜਾਲ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯੋ ਨ ਨਿਰ੍ਵਾਸਨੋ ਨੂਨਂ ਸਰ੍ਵਧਰ੍ਮਪਰੋ ऽਪਿ ਸਃ । ਸਰ੍ਵਜ੍ਞੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਭਿਤੋ ਬਦ੍ਧਃ ਪਞ੍ਜਰਸ੍ਥੋ ਯਥਾ ਖਗਃ
ਜੋ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਚਾਹੇ ਸਾਰੇ ਕਰਤਬਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦੁਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਸ੍ਯ ਗਗਨੇ ਸ਼ਿਖਿਪਿਞ੍ਛਿਕੇਵ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਪਿ ਵਿਸ੍ਫੁਰਤਿ ਯਸ੍ਯ ਨ ਵਾਸਨਾਨ੍ਤਃ । ਮੁਕ੍ਤਸ੍ ਸ ਏਵ ਭਵਤੀਹ ਹਿ ਵਾਸਨੈਵ ਬਨ੍ਧੋ ऽਨਘਸ੍ਯ ਨਨੁ ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਯ ਏਵ ਮੋਕ੍ਸ਼ਃ
ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ ਦੀ ਪੂੰਛ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਔਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਸਕਾਰ ਝਲਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇਥੇ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਕਾਰ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।
ਇਤਿ ਨਿਰ੍ਵਾਸਨਤ੍ਵੇਨ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਤਯਾਤ੍ਮਨਿ । ਅਨ੍ਤਸ਼੍ਸ਼ੀਤਲਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਬਨ੍ਧੁਦੁਃਖਮ੍ ਅਲਂ ਤ੍ਯਜ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਲੁਕੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਠੰਡਕ ਪਾ ਲੈ ਅਤੇ ਬੰਧਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦੇ।
ਜਰਾਮਰਣਨਿਸ਼੍ਸ਼ਙ੍ਕ ਆਕਾਸ਼ਵਿਸ਼ਦਾਸ਼ਯਃ । ਤ੍ਯਕ੍ਤੇष੍ਟਾਨਿष੍ਟਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਵੀਤਰਾਗੋ ਭਵਾਨਘ
ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮਨ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਾਫ ਰੱਖ ਕੇ, ਚਾਹਤਾਂ ਤੇ ਨਫਰਤਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਰਾਗ-ਦਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ।
ਪ੍ਰਵਾਹਾਪਤਿਤਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਇਦਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਯਥਾਗਤਮ੍ । ਕੁਰੁ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਅਕਾਰ੍ਪਣ੍ਯਂ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਇਹ ਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਜੋ ਕੰਮ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਕਰ ਲੈ। ਆਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਬਿਨਾ ਕੰਜੂਸੀ ਦੇ ਨਿਭਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਪ੍ਰਵਾਹਾਪਤਿਤਂ ਕਰ੍ਮ ਸ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਹਿ ਯਤ੍ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਵਭਾਵੋ ऽਸਾਵ੍ ਅਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਤਾਨ੍ਯਥਾ
ਜੋ ਕੰਮ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਏ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ।
ਇਦਂ ਕਰ੍ਮ ਤ੍ਯਜਾਮੀਦਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਯਾਮੀਤ੍ਯ੍ ਅਨਿਰ੍ਮਲਮ੍ । ਮੂਢਸ੍ਯ ਮਨਸੋ ਰੂਪਂ ਜ੍ਞਮਨਸ੍ ਤੁ ਸਮਸ੍ਥਿਤਿ
‘ਇਹ ਕੰਮ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਕੰਮ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ’—ਇਹ ਗੰਦਗੀ ਮੂਰਖ ਮਨ ਦੀ ਲਕੜੀ ਹੈ; ਪਰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਇਕਸਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਵਾਹਾਪਤਿਤਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਚੇਤਸਃ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾਸ੍ ਸੁषੁਪ੍ਤਸ੍ਥਾਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਰ੍ਧਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਵਤ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਆਏ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਵਰਗੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅੱਧ-ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਥਿਰਾਂ ਸਂਹृਤਿਮ੍ ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਕੂਰ੍ਮਾਙ੍ਗਾਨੀਵ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਭ੍ਯੋ ਹृਦਿ ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ, ਕਛੂਏ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਗਿਆਨਵਾਨ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇ ਵਿਤਤੇ ਤਨ੍ਤੌ ਦृਢੇ ਸ੍ਰਗ੍ ਇਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸਦਸਦ੍ਗ੍ਰਥਿਤਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਵਿਸ਼੍ਵਾਙ੍ਗੇ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਣਿ
ਸੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪੱਕੀ ਲੜੀ ਉੱਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਸਚ ਅਤੇ ਝੂਠ ਨਾਲ ਗੂੰਧਿਆ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਦੀ ਕਿਰਤੀ ਦੇ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸਾਰਿਤੇ ਪ੍ਰਸਰਤਿ ਤ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ਧਿਂ ਯਾਤਿ ਸਂਵृਤੇ । ਵਿਚਿਤ੍ਰਰਚਨਾਜਾਲਮ੍ ਅਨਨ੍ਯਚ੍ ਚਿਦ੍ਵਿਤਾਨਕੇ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਰਚਨਾ ਦੀ ਅਜੀਬ ਜਾਲੀ, ਇਕੋ ਚਿੱਤ ਦੀ ਛਤਰੀ ਹੇਠਾਂ।
ਅਨਨ੍ਯਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਇਵ ਸ੍ਵਾਙ੍ਗਰੂਪਮ੍ ਅਨਙ੍ਗਵਤ੍ । ਚਿਤ੍ਰਂ ਵਿਤਾਨਕ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਂ ਜਗਦ੍ ਇਦਂ ਚਿਤਿ
ਇਹ ਹੋਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਹੋਰ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਅਜੀਬ ਛਤਰੀ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੈ।
ਯਥੈਵਾਰਚਿਤਂ ਚਿਤ੍ਰਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਚਿਤ੍ਰਕृਦੀਹਿਤੇ । ਤਥਾ ਜਾਤਮ੍ ਅਜਾਤਂ ਚ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਚਿੱਤਰ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੱਗਤ ਅਤੇ ਅਜੱਗਤ ਸੰਸਾਰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਚਿਤ੍ਰਂ ਚਿਤ੍ਰਕृਤਸ਼੍ ਚਿਤਿ । ਵਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਤਥਾ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਕਾਲਤ੍ਰਯਮਯੋਦਯਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਚਿੱਤਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਸੰਸਾਰ ਵਿਸ਼ਵ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਅਭਿਤ੍ਤਿ ਤ੍ਰਿਜਗਚ੍ਚਿਤ੍ਰਂ ਕੁਰੁਤੇ ਚਿਤ੍ਤਚਿਤ੍ਰਕृਤ੍ । ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਵ੍ਯੋਮਾਤ੍ਮਕਮ੍ ਅਪਿ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਟਂ ਵृਤ੍ਤਿਵਰ੍ਤਿਭਿਃ
ਮਨ, ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਵਾਂਗ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਕੈਨਵਸ 'ਤੇ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਖਾਲੀ ਅਸਮਾਨ 'ਚ ਵੀ ਮਨ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਹੀ ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਚਿਤ੍ਰਕਰੇਣਾਦੌ ਚਿਤ੍ਰਂ ਚਿਤ੍ਰਂ ਵਿਤਾਨਿਤਮ੍ । ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਭਿਤ੍ਤਿਃ ਕृਤਾ ਵ੍ਯੋਮਰੂਪਾ ਚਾਸਾਵ੍ ਅਹੋ ਭ੍ਰਮਃ
ਮਨ, ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਵਾਂਗ, ਪਹਿਲਾਂ ਤਸਵੀਰ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਕੈਨਵਸ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਸੋਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ, ਇਹ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਭੁਲ ਹੈ!
ਅਪੂਰ੍ਵੈਵਾਤਿਮਾਯੇਯਂ ਕਿਲ ਯਤ੍ਰ ਖਕੁਡ੍ਯਯੋਃ । ਨ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਭੇਦੋ ऽਸ੍ਤਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਉਪਲਬ੍ਧਯੋਃ
ਇਹ ਇਕ ਅਜੋਖੀ ਤੇ ਅਨੋਖੀ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਕੰਧ ਵਿਚ ਰਤਾ ਭੀ ਫਰਕ ਨਹੀਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦਿਖਦੇ ਹਨ।
ਇਮਾ ਯਾ ਉਪਲਕ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਭਿਤ੍ਤਯਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਚਿਤ੍ਰਜਾਃ । ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਸ਼੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਯਾ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਾਸ੍ ਤਾਮਰਸਲੋਚਨ
ਜੋ ਕੰਧਾਂ ਤੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਕਮਲ-ਅੱਖ ਵਾਲੇ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਸਰੂਪ, ਖਾਲੀਪਣ ਹੀ ਸਮਝ।
ਕ੍ਸ਼ਣੇਨ ਚੇਤਸਿ ਯਥਾ ਭਾਤੋ ਲੋਕਕ੍ਸ਼ਯੋਦਯੌ । ਖਾਤ੍ਮਾ ਜਗਤ੍ ਤਥੈਵੇਦਂ ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਨਭਃ
ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਨਾਸ ਦੀ ਝਲਕ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ।
ਚਿਰਨ੍ਤਨਮਨੋਰਾਜ੍ਯਮਾਤ੍ਰੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਿਲ ਸਤ੍ਯਤਾ । ਕਥਮ੍ ਆਲੋਕਿਤੇ ऽਪਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਤ੍ਯਂ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਵਿਭ੍ਰਮੇ
ਇਹ ਜਗਤ ਸਿਰਫ਼ ਪੁਰਾਣੀ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਰਾਜ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਹਕੀਕਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਭਟਕਾਵ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੱਚਾਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਭ੍ਰਮੇਣਾਲੋਕਿਤਸ੍ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਆਲੋਕੇਨ ਵਿਲੀਯਤੇ । ਦृਸ਼੍ਯਮਾਨਮ੍ ਅਪਿ ਕ੍ਸ਼ਾਮਂ ਸ਼ਰਦੀਵਾਭ੍ਰਮ੍ ਅਮ੍ਬਰੇ
ਜਦੋਂ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਭਟਕਾਵ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਓਹੀ ਵੇਖਣੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਸਦਾ ਵੀ ਹੈ, ਓਹ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਾਜੁਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ।
ਚਿਤ੍ਤਚਿਤ੍ਰਕृਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤੇ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਰਪੁਤ੍ਰਿਕਾਃ । ਭਿਤ੍ਤ੍ਯਭਾਵਾਦ੍ ਅਨਾਧਾਰਾ ਬਹਿਸ੍ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨਾਦਿਕਾਃ
ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਈਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਈਆਂ ਗੁੱਡੀਆਂ; ਜਦੋਂ ਕੰਧ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ, ਬਾਹਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਨੀਂਹ ਦੇ ਹਨ।
ਨੈਤਾਸ੍ ਸਨ੍ਤਿ ਨ ਚਾਸਿ ਤ੍ਵਂ ਕਿਂ ਕੇਨ ਪਰਿਰੁਧ੍ਯਤੇ । ਰੋਧ੍ਯਰੋਧਕਸਮ੍ਮੋਹਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਖਵਿਮਲੋ ਭਵ
ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈਂ—ਫਿਰ ਕਿਹੜਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ? ਬੰਨ੍ਹੇ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਭੁਲਾਵੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾ।
ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ ਏਵ ਕਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਃ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਸ਼੍ ਚੈਵ ਖਾਤ੍ਮਿਕਾ । ਅਤਃ ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਕੁਡ੍ਯਕਲਾਦਿ ਵਿਮਲਂ ਨਭਃ
ਆਕਾਸ਼ ਲਈ ਕਿਹੜੀ ਚਲਣ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਭਾ ਹੀ ਨਿਸ਼ਕਰਿਆ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਪਵਿੱਤਰ ਆਕਾਸ਼ ਸਮੇਂ, ਕਰਮ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।
ਚਿਤ੍ਤਸਂਸ੍ਥਂ ਯਥਾ ਚਿਤ੍ਰਂ ਸਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਅਪਿ ਖਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਸ਼੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਮਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਥੇਦਮ੍ ਅਖਿਲਂ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਤਸਵੀਰ, ਅਸਲ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਭਾ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਖਾਲੀਅਤ ਸਮਝ।
ਚਿਤ੍ਤਭਿਤ੍ਤੌ ਕृਤਂ ਚਿਤ੍ਰਂ ਯਚ੍ ਚਿਚ੍ਚਿਤ੍ਰਕਰੇਣ ਤਤ੍ । ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਯਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨੋ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਨ ਭਿਦ੍ਯਤੇ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਭਿੱਤ 'ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਤਸਵੀਰ, ਆਪਣੀ ਖਾਲੀਅਤ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਰੱਤੀ ਭੀ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ।
ਯਥਾ ਪ੍ਰਕਚਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤੇ ਜਗਨ੍ਨਿਰ੍ਮਾਣਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯੌ । ਕ੍ਸ਼ਣੇਨੈਵ ਤਥੈਵੇਮੌ ਬਹਿਸ੍ਸ੍ਥਾਵ੍ ਇਤਿ ਵਿਦ੍ਧਿ ਹੇ
ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਬਣਨਾ ਤੇ ਮਿਟਣਾ ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਗੱਲ ਤੂੰ ਸਮਝ ਲੈ, ਪਿਆਰੇ।
ਆਦ੍ਯਕ੍ਸ਼ਣਮਨੋਰਾਜ੍ਯੇ ਨਾਨਾਭੁਵਨਨਾਮਨਿ । ਕ੍ਸ਼ਣਭਾਵਿਨਿ ਮੋਹੇਨ ਕਲ੍ਪਤਾ ਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਾ
ਮਨ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਲ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਜਹਾਨਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਲ-ਪਲ ਦੀ ਭੁਲੇਖੇ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਵਿਚ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।