ਨਰਕਸ੍ਵਰ੍ਗਸਰ੍ਗਾਦਿ ਵਾਸਨਾਵਸ਼ਤੋ ऽਭਿਤਃ । ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ ਚਿਰਾਭ੍ਯਸ੍ਤਂ ਜੀਵੋ ਜਰਢਮੋਹਧੀਃ
ਜੀਵ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੁਧੀ ਪੁਰਾਣੀ ਭੁਲੇਖੇ ਨਾਲ ਮੰਦ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ ਨਰਕ, ਸਵਰਗ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਨਰਕਸ੍ਵਰ੍ਗਸਰ੍ਗਾਦਿਸਮ੍ਭ੍ਰਮੇषੁ ਜਗਤ੍ਪਤੇ । ਕਿਮ੍ ਅਸ੍ਯ ਕਾਰਣਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਜੀਵਸ੍ਯ ਜਨਿਤਸ੍ਥਿਤੇਃ
ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਨਰਕ, ਸਵਰਗ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਦੀ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ, ਦੱਸੋ।
ਵਾਸਨਾਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਏਨਂ ਤ੍ਵਂ ਜੀਵਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸ਼ਰੀਰਕਮ੍ । ਸ੍ਵਵਾਸਨਾਤ੍ਮਿਕੈਵਾਸ੍ਯ ਸਤ੍ਤਾ ਸਂਸृਤਿਕਾਰਣਮ੍
ਇਸ ਜੀਵ ਨੂੰ ਤੂੰ ਵਾਸਨਾ-ਰੂਪ ਹੀ ਸਮਝ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਾਸਨਾ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਤਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਵਾਸਨਾ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਧ੍ਰਿਯਤੇ ਸਂਸृਤਿਸ੍ ਤਾਵਦ੍ ਯਾਵਤ੍ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਵਾਸਨਾ । ਸ੍ਵਪ੍ਨੋਪਮਾਨਾ ਤੇਨੇਹ ਸ਼੍ਰੇਯਸੇ ਵਾਸਨਾਕ੍ਸ਼ਯਃ
ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਤਦ ਤਕ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦ ਤਕ ਵਾਸਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਪਨੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਵਾਸਨਾ ਦਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਚਿਰਾਭ੍ਯਾਸਵਸ਼ਾਤ੍ ਪ੍ਰੌਢਾ ਸਂਸਾਰਭ੍ਰਮਕਾਰਿਣੀ । ਕਿਮੁਤ੍ਥਾ ਦੇਵਦੇਵੇਸ਼ ਵਾਸਨਾ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਕਥਮ੍
ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਆਦਤ ਕਰਕੇ ਵਾਸਨਾ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਭਟਕਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਇਹ ਵਾਸਨਾ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਮਿਟਦੀ ਹੈ?
ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਮੋਹਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਾਯਾਦ੍ ਅਨਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਭਾਵਨਾਤ੍ । ਅਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ਆਤ੍ਮਨਸ੍ ਸਾਧੋ ਸਤ੍ਤਾਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਵਾਸਨਾ
ਮੂਰਖਤਾ ਤੇ ਭੁਲੇਖੇ ਦੇ ਵਧਣ ਨਾਲ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਸਮਝਣ ਨਾਲ, ਤੇ ਅਸਲ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਸਾਧੂ, ਵਾਸਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਭਾਵਿਤਾਤ੍ਮਾਸਿ ਕੌਨ੍ਤੇਯ ਸਤ੍ਯਂ ਵਿਜ੍ਞਾਤਵਾਨ੍ ਅਸਿ । ਅਯਂ ਸੋ ऽਹਂ ਜਨਾ ਏਤੇ ਮਮੇਤਿ ਤ੍ਯਜ ਵਾਸਨਾਃ
ਕੌਂਤੀਏ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਹੈ ਤੇ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ। 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ', 'ਇਹ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਹਨ' ਆਦਿ ਜਿਹੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ।
ਵਾਸਨਾਵਿਲਯੇ ਜੀਵੋ ਵਿਲੀਨੋ ਭਵਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਯੋ ਹਿ ਯਤ੍ਸਤ੍ਤਯੋਚ੍ਛੂਨਸ੍ ਤਨ੍ਨਾਸ਼ਾਤ੍ ਸ ਵਿਲੀਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਆਪ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਨਾਸ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੇਹੇ ਵਿਲਯਮ੍ ਆਯਾਤੇ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਨ੍ਯਤਾਕृਤੇਃ । ਕੋ ऽਸੌ ਭਾਜਨਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਜਨ੍ਮਨੋ ਮਰਣਸ੍ਯ ਚ
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰੂਪ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਭਾਗੀ ਕੌਣ ਬਣਦਾ ਹੈ?
ਸ੍ਵਯਂ ਕਲ੍ਪਿਤਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮ੍ ਆਤ੍ਮਰੂਪਂ ਯਦ੍ ਆਬਿਲਮ੍ । ਤਦ੍ ਏਵ ਵਾਸਨਾਕਾਰਂ ਜੀਵਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮਹਾਮਤੇ
ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁਧੀਏ, ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਪ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇ ਆਤਮ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧੁੰਦਲਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੱਸਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ।
ਅਨਾਯਤ੍ਤਮ੍ ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮ੍ ਆਤ੍ਮਰੂਪਂ ਯਦ੍ ਅਵ੍ਯਯਮ੍ । ਪ੍ਰਬੋਧਾਦ੍ ਵਾਸਨਾਮੁਕ੍ਤਂ ਤਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਭਾਰਤ
ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਤੇ ਅਟੁੱਟ ਹੈ, ਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸੰਸਕਾਰ ਮੁਕ ਗਏ ਹਨ—ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਸਮਝੋ।
ਜੀਵਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਮਹਾਬਾਹੋ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਵਾਸਨਾਵਾਗੁਰਾਮੁਕ੍ਤੋ ਮੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਧੀਯਤੇ
ਹੇ ਬਲਵਾਨ, ਜੇ ਕੋਈ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਜਾਲ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯੋ ਨ ਨਿਰ੍ਵਾਸਨੋ ਨੂਨਂ ਸਰ੍ਵਧਰ੍ਮਪਰੋ ऽਪਿ ਸਃ । ਸਰ੍ਵਜ੍ਞੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਭਿਤੋ ਬਦ੍ਧਃ ਪਞ੍ਜਰਸ੍ਥੋ ਯਥਾ ਖਗਃ
ਜੋ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਚਾਹੇ ਸਾਰੇ ਕਰਤਬਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦੁਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਸ੍ਯ ਗਗਨੇ ਸ਼ਿਖਿਪਿਞ੍ਛਿਕੇਵ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਪਿ ਵਿਸ੍ਫੁਰਤਿ ਯਸ੍ਯ ਨ ਵਾਸਨਾਨ੍ਤਃ । ਮੁਕ੍ਤਸ੍ ਸ ਏਵ ਭਵਤੀਹ ਹਿ ਵਾਸਨੈਵ ਬਨ੍ਧੋ ऽਨਘਸ੍ਯ ਨਨੁ ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਯ ਏਵ ਮੋਕ੍ਸ਼ਃ
ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ ਦੀ ਪੂੰਛ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਔਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਸਕਾਰ ਝਲਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇਥੇ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਕਾਰ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।
ਇਤਿ ਨਿਰ੍ਵਾਸਨਤ੍ਵੇਨ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਤਯਾਤ੍ਮਨਿ । ਅਨ੍ਤਸ਼੍ਸ਼ੀਤਲਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਬਨ੍ਧੁਦੁਃਖਮ੍ ਅਲਂ ਤ੍ਯਜ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਲੁਕੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਠੰਡਕ ਪਾ ਲੈ ਅਤੇ ਬੰਧਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦੇ।
ਜਰਾਮਰਣਨਿਸ਼੍ਸ਼ਙ੍ਕ ਆਕਾਸ਼ਵਿਸ਼ਦਾਸ਼ਯਃ । ਤ੍ਯਕ੍ਤੇष੍ਟਾਨਿष੍ਟਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਵੀਤਰਾਗੋ ਭਵਾਨਘ
ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮਨ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਾਫ ਰੱਖ ਕੇ, ਚਾਹਤਾਂ ਤੇ ਨਫਰਤਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਰਾਗ-ਦਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ।
ਪ੍ਰਵਾਹਾਪਤਿਤਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਇਦਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਯਥਾਗਤਮ੍ । ਕੁਰੁ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਅਕਾਰ੍ਪਣ੍ਯਂ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਇਹ ਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਜੋ ਕੰਮ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਕਰ ਲੈ। ਆਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਬਿਨਾ ਕੰਜੂਸੀ ਦੇ ਨਿਭਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਪ੍ਰਵਾਹਾਪਤਿਤਂ ਕਰ੍ਮ ਸ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਹਿ ਯਤ੍ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਵਭਾਵੋ ऽਸਾਵ੍ ਅਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਤਾਨ੍ਯਥਾ
ਜੋ ਕੰਮ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਏ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ।
ਇਦਂ ਕਰ੍ਮ ਤ੍ਯਜਾਮੀਦਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਯਾਮੀਤ੍ਯ੍ ਅਨਿਰ੍ਮਲਮ੍ । ਮੂਢਸ੍ਯ ਮਨਸੋ ਰੂਪਂ ਜ੍ਞਮਨਸ੍ ਤੁ ਸਮਸ੍ਥਿਤਿ
‘ਇਹ ਕੰਮ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਕੰਮ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ’—ਇਹ ਗੰਦਗੀ ਮੂਰਖ ਮਨ ਦੀ ਲਕੜੀ ਹੈ; ਪਰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਇਕਸਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਵਾਹਾਪਤਿਤਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਚੇਤਸਃ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾਸ੍ ਸੁषੁਪ੍ਤਸ੍ਥਾਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਰ੍ਧਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਵਤ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਆਏ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਵਰਗੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅੱਧ-ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਥਿਰਾਂ ਸਂਹृਤਿਮ੍ ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਕੂਰ੍ਮਾਙ੍ਗਾਨੀਵ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਭ੍ਯੋ ਹृਦਿ ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ, ਕਛੂਏ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਗਿਆਨਵਾਨ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇ ਵਿਤਤੇ ਤਨ੍ਤੌ ਦृਢੇ ਸ੍ਰਗ੍ ਇਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸਦਸਦ੍ਗ੍ਰਥਿਤਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਵਿਸ਼੍ਵਾਙ੍ਗੇ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਣਿ
ਸੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪੱਕੀ ਲੜੀ ਉੱਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਸਚ ਅਤੇ ਝੂਠ ਨਾਲ ਗੂੰਧਿਆ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਦੀ ਕਿਰਤੀ ਦੇ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸਾਰਿਤੇ ਪ੍ਰਸਰਤਿ ਤ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ਧਿਂ ਯਾਤਿ ਸਂਵृਤੇ । ਵਿਚਿਤ੍ਰਰਚਨਾਜਾਲਮ੍ ਅਨਨ੍ਯਚ੍ ਚਿਦ੍ਵਿਤਾਨਕੇ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਰਚਨਾ ਦੀ ਅਜੀਬ ਜਾਲੀ, ਇਕੋ ਚਿੱਤ ਦੀ ਛਤਰੀ ਹੇਠਾਂ।
ਅਨਨ੍ਯਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਇਵ ਸ੍ਵਾਙ੍ਗਰੂਪਮ੍ ਅਨਙ੍ਗਵਤ੍ । ਚਿਤ੍ਰਂ ਵਿਤਾਨਕ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਂ ਜਗਦ੍ ਇਦਂ ਚਿਤਿ
ਇਹ ਹੋਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਹੋਰ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਅਜੀਬ ਛਤਰੀ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੈ।
ਯਥੈਵਾਰਚਿਤਂ ਚਿਤ੍ਰਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਚਿਤ੍ਰਕृਦੀਹਿਤੇ । ਤਥਾ ਜਾਤਮ੍ ਅਜਾਤਂ ਚ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਚਿੱਤਰ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੱਗਤ ਅਤੇ ਅਜੱਗਤ ਸੰਸਾਰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਚਿਤ੍ਰਂ ਚਿਤ੍ਰਕृਤਸ਼੍ ਚਿਤਿ । ਵਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਤਥਾ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਕਾਲਤ੍ਰਯਮਯੋਦਯਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਚਿੱਤਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਸੰਸਾਰ ਵਿਸ਼ਵ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਅਭਿਤ੍ਤਿ ਤ੍ਰਿਜਗਚ੍ਚਿਤ੍ਰਂ ਕੁਰੁਤੇ ਚਿਤ੍ਤਚਿਤ੍ਰਕृਤ੍ । ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਵ੍ਯੋਮਾਤ੍ਮਕਮ੍ ਅਪਿ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਟਂ ਵृਤ੍ਤਿਵਰ੍ਤਿਭਿਃ
ਮਨ, ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਵਾਂਗ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਕੈਨਵਸ 'ਤੇ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਖਾਲੀ ਅਸਮਾਨ 'ਚ ਵੀ ਮਨ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਹੀ ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਚਿਤ੍ਰਕਰੇਣਾਦੌ ਚਿਤ੍ਰਂ ਚਿਤ੍ਰਂ ਵਿਤਾਨਿਤਮ੍ । ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਭਿਤ੍ਤਿਃ ਕृਤਾ ਵ੍ਯੋਮਰੂਪਾ ਚਾਸਾਵ੍ ਅਹੋ ਭ੍ਰਮਃ
ਮਨ, ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਵਾਂਗ, ਪਹਿਲਾਂ ਤਸਵੀਰ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਕੈਨਵਸ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਸੋਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ, ਇਹ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਭੁਲ ਹੈ!
ਅਪੂਰ੍ਵੈਵਾਤਿਮਾਯੇਯਂ ਕਿਲ ਯਤ੍ਰ ਖਕੁਡ੍ਯਯੋਃ । ਨ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਭੇਦੋ ऽਸ੍ਤਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਉਪਲਬ੍ਧਯੋਃ
ਇਹ ਇਕ ਅਜੋਖੀ ਤੇ ਅਨੋਖੀ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਕੰਧ ਵਿਚ ਰਤਾ ਭੀ ਫਰਕ ਨਹੀਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦਿਖਦੇ ਹਨ।
ਇਮਾ ਯਾ ਉਪਲਕ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਭਿਤ੍ਤਯਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਚਿਤ੍ਰਜਾਃ । ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਸ਼੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਯਾ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਾਸ੍ ਤਾਮਰਸਲੋਚਨ
ਜੋ ਕੰਧਾਂ ਤੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਕਮਲ-ਅੱਖ ਵਾਲੇ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਸਰੂਪ, ਖਾਲੀਪਣ ਹੀ ਸਮਝ।