ਆਸਕ੍ਤਿਮ੍ ਆਹੁਃ ਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਮ੍ ਅਕਰ੍ਤੁਰ੍ ਅਪਿ ਤਦ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਮੌਰ੍ਖ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤੇ ਹਿ ਮਨਸਿ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜੇਤ੍
ਲਗਾਵ ਨੂੰ ਹੀ ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਨਾ ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਮੂੜਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਮੂੜਤਾ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਪਰਂ ਤਜ੍ਜ੍ਞਤ੍ਵਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਨਿਰਾਸਕ੍ਤੇਰ੍ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਰਤਸ੍ਯਾਪਿ ਕਰ੍ਤृਤੋਦੇਤਿ ਨ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਉਸ ਉੱਚੀ ਗਿਆਨ ਤੇ ਆਧਾਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਅਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਭੋਕ੍ਤृਤ੍ਵਮ੍ ਅਭੋਕ੍ਤृਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਮੈਕਤਾ । ਸਮੈਕਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਤ੍ਵਂ ਤਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤ੍ਵਮ੍ ਆਤਤਮ੍
ਕਰਤਾਪਣ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭੋਗਣ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਇਕਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਕਤਾ ਤੋਂ ਅਨੰਤਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਤੇ ਅਨੰਤਤਾ ਤੋਂ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਨਾਨਾਤਾਮ੍ ਅਲਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਪਰਮਾਤ੍ਮੈਕਤਾਂ ਗਤਃ । ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਅਕਾਰ੍ਯਂ ਚ ਨੈਵ ਕਰ੍ਤਾ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਰ੍ਜੁਨ
ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਸਾਰੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਛੱਡ ਕੇ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਇਕਤਾ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਕੰਮ ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੇ, ਤੂੰ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਅਰਜੁਨ।
ਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵੇ ਸਮਾਰਮ੍ਭਾਃ ਕਾਮਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਰ੍ਜਿਤਾਃ । ਜ੍ਞਾਨਾਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਕਰ੍ਮਾਣਂ ਤਮ੍ ਆਹੁਃ ਪਣ੍ਡਿਤਂ ਬੁਧਾਃ
ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਇੱਛਾ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਕਰਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਪੰਡਿਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਮਸ੍ ਸੋਮ੍ਯਸ੍ ਸ੍ਥਿਰਸ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਨਿਸ੍ਸ੍ਪृਹਃ । ਯਸ੍ ਤਿष੍ਠਤਿ ਸ ਸੁਵ੍ਯਗ੍ਰੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ ਅਵ੍ਯਗ੍ਰਤਾਂ ਗਤਃ
ਜੋ ਸਮਾਨ ਚਿੱਤ, ਮਿੱਠਾ, ਢਿੱਲਾ, ਸੁਚੇਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸਾਰੇ ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਚਾਹੇ ਬਹੁਤ ਉਲਝਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਲਝਣ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੋ ਨਿਤ੍ਯਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥੋ ਨਿਰ੍ਯੋਗਕ੍ਸ਼ੇਮ ਆਤ੍ਮਵਾਨ੍ । ਯਥਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਨੁਵਰ੍ਤੀ ਚ ਭਵ ਭੂषਿਤਭੂਤਲਃ
ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ, ਲਾਭ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਮਸਤ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੋਹਣੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਐਸਾ ਬਣ।
ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਸਂਯਮ੍ਯ ਯ ਆਸ੍ਤੇ ਮਨਸਾ ਸ੍ਮਰਨ੍ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨ੍ ਵਿਮੂਢਾਤ੍ਮਾ ਮਿਥ੍ਯਾਚਾਰਸ੍ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਝੂਠਾ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਮਨਸਾ ਨਿਯਮ੍ਯਾਰਭਤੇ ऽਰ੍ਜੁਨ । ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ ਕਰ੍ਮਯੋਗਮ੍ ਅਸਕ੍ਤਸ੍ ਸ ਵਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਪਰ ਜੋ ਮਨ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕਰਮ ਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਆਪੂਰ੍ਯਮਾਣਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਚਲਪ੍ਰਤਿष੍ਠਂ ਸਮੁਦ੍ਰਮ੍ ਆਪਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਯਦ੍ਵਤ੍ । ਤਦ੍ਵਤ੍ ਕਾਮਾ ਯਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵੇ ਸ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮ੍ ਆਪ੍ਨੋਤਿ ਨ ਕਾਮਕਾਮੀ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਸਦਾ ਭਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਡੋਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।
ਨ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ ਭੋਗਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗਂ ਨ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ ਭੋਗਭਾਵਨਮ੍ । ਸ੍ਥਾਤਵ੍ਯਂ ਸੁਸਮੇਨੈਵ ਯਥਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਨੁਵਰ੍ਤਿਨਾ
ਕਦੇ ਵੀ ਸੁਖ-ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਨ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਅਨਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਤਾਂ ਦੇਹੇ ਮਾ ਭਾਵਯ ਭਵਾਤ੍ਮਨਿ । ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਏਵਾਤ੍ਮਤਾਂ ਸਤ੍ਯੇ ਭਾਵਯਾਭਾਵਰੂਪਿਣਿ
ਜੋ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਵਿਚ ਆਤਮਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾ ਕਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਰੀਰ ਵਿਚ। ਸੱਚੀ ਆਤਮਤਾ ਸਿਰਫ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਹੀ ਸਮਝ, ਜੋ ਸੱਚ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸੁਰਤ ਹੀ ਅਭਾਵ ਹੈ।
ਦੇਹਨਾਸ਼ੇ ਮਹਾਬਾਹੋ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਆਤ੍ਮਨਾਸ਼ੇ ਹਿ ਨਾਸ਼ਸ੍ ਸ੍ਯਾਨ੍ ਨ ਚਾਤ੍ਮਾ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਹੇ ਬਲਵਾਨ, ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣਾ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਕਦੇ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਵਿਨਾਸ਼ਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਅਜਰਂ ਵਿਦੁਃ । ਨਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮੇਤਿ ਦੁਰ੍ਬੋਧੋ ਮਾ ਤਵਾਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਤਿਦੁਃਖਦਃ
ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਵਿਨਾਸੀ, ਬਿਨਾ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ, ਤੇ ਬਿਨਾ ਉਮਰ ਦੇ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੀ ਸੋਚ ਸਮਝਣ ਲਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ—ਇਹ ਸੋਚ ਤੇਰੇ ਲਈ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਨ ਕਦਾਚਨ ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਵਿਦਿਤਾਤ੍ਮਾਨ ਉਤ੍ਤਮਾਃ । ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਦਿਤਾਤ੍ਮਾਨੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਨਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਮਾਨਿਨਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਿਆ, ਤੇ ਜੋ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਆਪ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਏਵਂ ਚੇਤ੍ ਤਜ੍ ਜਗਨ੍ਨਾਥ ਮੂਢਾਨਾਮ੍ ਅਪਿ ਮਾਨਦ । ਦੇਹਨਾਸ਼ੇ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੇ ਮਨ੍ਯੇ ਨष੍ਟਂ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਜੇ ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਜੋ ਮੂਰਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਏਵਮ੍ ਏਵ ਮਹਾਬਾਹੋ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਆਤ੍ਮੈਵਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਨਾਸ਼ਾਤ੍ਮਾ ਕਿਂ ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਵ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਵੱਡੇ ਬਾਂਹ ਵਾਲੇ, ਕਦੇ ਵੀ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਿਰਫ਼ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਣਾ ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਇਦਂ ਨष੍ਟਮ੍ ਇਦਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍ ਇਤਿ ਮੋਹਾਦ੍ ਭ੍ਰਮਾਦ੍ ऋਤੇ । ਅਨ੍ਯਤ੍ ਤਥਾ ਨ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਨ੍ਧ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਰੀਤਨਯਂ ਯਥਾ
ਇਹ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ—ਇਹ ਸੋਚਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਭੁਲੇਖੇ ਤੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਝ ਔਰਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਨਾਸਤੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਭਾਵੋ ਨਾਭਾਵੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸਤਃ । ਉਭਯੋਰ੍ ਅਪਿ ਦृष੍ਟੋ ऽਨ੍ਤਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਨਯੋਸ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ
ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੋ ਅਸਲ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਕਦੇ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ।
ਅਵਿਨਾਸ਼ਿ ਤੁ ਤਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਯੇਨ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਇਦਂ ਤਤਮ੍ । ਵਿਨਾਸ਼ਮ੍ ਅਵ੍ਯਯਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਕਰ੍ਤੁਮ੍ ਅਰ੍ਹਤਿ
ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਸਮਝੋ। ਇਸ ਅਟੱਲ ਦੀ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਵਨ੍ਤ ਇਮੇ ਦੇਹਾ ਨਿਤ੍ਯਸ੍ਯੋਕ੍ਤਾਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਿਣਃ । ਅਨਾਸ਼ਿਨੋ ऽਪ੍ਰਮੇਯਸ੍ਯ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਯੁਧ੍ਯਸ੍ਵ ਭਾਰਤ
ਇਹ ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ, ਅਟੱਲ ਤੇ ਅਣਮਾਪਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼ੀ, ਤੂੰ ਯੁੱਧ ਕਰ।
ਆਤ੍ਮੈਵੈਕੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਮ੍ ਅਸਤਸ੍ ਸਮ੍ਭਵਃ ਕੁਤਃ । ਅਵਿਨਾਸ਼ਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਨਨ੍ਤੋ ऽਸੌ ਸਤੋ ਨਾਸ਼ੋ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਸਿਰਫ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਅਸਲ ਹੈ, ਉਹ ਅਟੱਲ ਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਦ੍ਵੈਤੈਕਤ੍ਵਪਰਿਤ੍ਯਾਗੇ ਯਚ੍ ਛੇषਮ੍ ਅਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸਦਸਤੋਰ੍ ਮਧ੍ਯਂ ਤਦ੍ ਅਸ੍ਤੀਹ ਪਰਂ ਪਦਮ੍
ਜਦੋਂ ਦਵੈਤ ਤੇ ਇਕਤਾ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕੁਝ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਹਕੀਕਤ ਤੇ ਝੂਠ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਮਧਲ ਹੈ; ਇਥੇ ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹੈ।
ਤਨ੍ ਮृਤੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਭਗਵਨ੍ ਕਿਂਰੂਢੇਹ ਨृਣਾਂ ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਕਥਂ ਸ੍ਥਿਤੌ ਵਾ ਲੋਕਾਨਾਂ ਤੌ ਸ੍ਵਰ੍ਗਨਰਕੌ ਪ੍ਰਭੋ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ 'ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ', ਤਾਂ ਇਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਸਵਰਗ ਤੇ ਨਰਕ ਕਿਵੇਂ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਮਾਲਕ?
ਭੂਮਿਰ੍ ਆਪੋ ऽਨਲੋ ਵਾਯੁਃ ਖਂ ਮਨੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਏਵ ਚ । ਏਤਤ੍ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਜਾਤਾਤ੍ਮਾ ਜੀਵੋ ਦੇਹੇषੁ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ; ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਸਲ ਬਣਾਵਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ ਕृष੍ਯਤੇ ਵਾਸਨਯਾ ਰਜ੍ਜ੍ਵੇਵ ਪਸ਼ੁਪੋਤਕਃ । ਸ ਤਿष੍ਠਤਿ ਸ਼ਰੀਰਾਨ੍ਤਃ ਪਞ੍ਜਰੇ ਵਿਹਗੋ ਯਥਾ
ਉਹ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਛਾ ਰੱਸੀ ਨਾਲ; ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ।
ਸ ਕਾਲਵਸ਼ਤੋ ਦੇਹਾਜ੍ ਜਰ੍ਜਰਤ੍ਵਮ੍ ਉਪਾਗਤਾਤ੍ । ਵਾਸਨਾਵਸ਼ਤੋ ਯਾਤਿ ਵृਕ੍ਸ਼ਪਰ੍ਣਾਦ੍ ਰਸੋ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਆਸਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਸ ਪੱਤੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁਸ੍ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ ਰਸਨਂ ਘ੍ਰਾਣਮ੍ ਏਵ ਚ । ਗृਹੀਤ੍ਵੈਤਾਨਿ ਸਂਯਾਤਿ ਵਾਯੁਰ੍ ਗਨ੍ਧਾਨ੍ ਇਵਾਸ਼ਯਾਤ੍
ਸੁਣਨ, ਵੇਖਣ, ਛੂਹਣ, ਚੱਖਣ ਤੇ ਸੁੰਘਣ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਲੈ ਕੇ, ਇਹ ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਸੁਗੰਧ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਸਨਾਵਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਏਵਾਸ੍ਯ ਦੇਹੋ ਨੇਤਰਯੁਕ੍ਤਿਜਃ । ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਵਾਸਨਾਤ੍ਯਾਗੇ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਭਵਤਿ ਤਤ੍ ਪਦਮ੍
ਇਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸਿਰਫ ਆਸਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਆਸਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਸਨਾਵਾਨ੍ ਪੁਰਾ ਪੁष੍ਟੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਭ੍ਰਾਮ੍ਯਤਿ ਯੋਨਿषੁ । ਜੀਵੋ ਭ੍ਰਮਭਰਾਕਾਰੋ ਮਾਯਾਪੁਰੁषਕੋ ਯਥਾ
ਆਸਾਂ ਨਾਲ ਪਾਲੀ ਹੋਈ ਜਿੰਦ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਣਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੀ ਰਹੀ। ਜਿੰਦ ਭਟਕਣ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਬਣੀ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਪਤਲੇ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਹੈ।