ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਚੇਤਸਾਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਆਲੋਕੋ ਯਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਜਃ । ਅਨੁਭੂਤਿਮ੍ ਉਪਾਰੂਢਸ੍ ਸੋ ऽਯਮ੍ ਆਤ੍ਮੇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲੀ ਅੰਦਰਲੀ ਜੋ ਚਾਨਣੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਪਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਪਯਸਾਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਯੋ ਰਸਾਨੁਭਵਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਗਵ੍ਯਾਨਾਮ੍ ਅਬ੍ਧਿਜਾਨਾਂ ਚ ਸੋ ऽਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਸ੍ਮਿ ਭਾਰਤ
ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਜੋ ਰਸ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਗਾਂਵਾਂ ਵਿਚ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ, ਉਹੀ ਆਪਾ ਹਾਂ, ਭਾਰਤ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਾਣਾਂ ਯਸ੍ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੋ ऽਨੁਭਵਸ੍ ਸ ਚ । ਮੁਕ੍ਤੋ ऽਨੁਭਵਨੀਯੇਨ ਸੋ ऽਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਸ੍ਮਿ ਸਰ੍ਵਗਃ
ਸਭ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਨਿਕਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਆਪਾ ਹਾਂ।
ਸਮਗ੍ਰਪਯਸਾਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਯਥਾ ਘृਤਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤਥਾ ਸਰ੍ਵਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਦੇਹਾਨਾਂ ਚ ਸ੍ਥਿਤਃ ਪਰਃ
ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦੁੱਧ ਵਿਚ ਘੀ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਭ ਵਸਤਾਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਾਮ੍ਭੋਨਿਧਿਰਤ੍ਨਾਨਾਂ ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਯਥਾ । ਤੇਜਸ੍ ਤਥਾਸ੍ਮਿ ਦੇਹਾਨਾਮ੍ ਅਸਂਸ੍ਥਿਤ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੋਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ, ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਜਾਪਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਾਂ।
ਯਥਾ ਕੁਮ੍ਭਸਹਸ੍ਰਾਣਾਂ ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਨਭਃ । ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਸ਼ਰੀਰਾਣਾਂ ਤਥਾਤ੍ਮਾਹਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਘੜਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਹਾਂ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਾਂ।
ਮੁਕ੍ਤਾਫਲਸ਼ਤੌਘਾਨਾਂ ਤਨ੍ਤੁਃ ਪ੍ਰੋਤਵਪੁਰ੍ ਯਥਾ । ਤਥਾਹਂ ਦੇਹਲਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਸ੍ਥਿਤ ਆਤ੍ਮਾਸ੍ਮ੍ਯ੍ ਅਲਕ੍ਸ਼ਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੌਂ ਮੋਤੀ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਧਾਗਾ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ, ਆਤਮਾ, ਲੱਖਾਂ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਅਣਜਾਣਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦੌ ਤृਣਪਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਦਾਰ੍ਥਨਿਕੁਰੁਮ੍ਬਕੇ । ਸਤ੍ਤਾਸਾਮਾਨ੍ਯਮ੍ ਏਤਦ੍ ਯਤ੍ ਤਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਅਜਂ ਵਿਦੁਃ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਹ ਦੇ ਤਣੇ ਤੱਕ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਸਤਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਅਜਨਮਾ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਝੋ।
ਤਦ੍ ਈषਤ੍ਸ੍ਫੁਰਿਤਾਕਾਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਅਹਨ੍ਤਾਦਿ ਜਗਤ੍ਤਾਦਿ ਕ੍ਰਮੇਣ ਭ੍ਰਮਕਾਰਿਣਾ
ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਠੋੜੀ ਠੋੜੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; 'ਮੈਂ' ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਇਹ ਭਟਕਾਵਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮੈਵੇਦਂ ਜਗਦ੍ਰੂਪਂ ਹਨ੍ਯਤੇ ਹਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ ਕਿਮ੍ । ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭੈਰ੍ ਜਗਦ੍ਦੁਃਖੈਃ ਕਿਮ੍ ਅਸ੍ਯਾਰ੍ਜੁਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਕੀ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਸੁਖ-ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ, ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਉਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਲਿਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬੇष੍ਵ੍ ਇਵਾਦਰ੍ਸ਼ਂ ਸਮਂ ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਵਦ੍ ਆਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਨਸ਼੍ਯਤ੍ਸੁ ਨ ਵਿਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਂ ਯਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰ ਹਰ ਥਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਪਣ ਗਵਾਹ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜੋ ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਟ ਜਾਣ 'ਤੇ ਵੀ ਮਿਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਇਦਂ ਚਾਹਮ੍ ਇਦਂ ਚਾਹਮ੍ ਇਤੀਦਂ ਕਥ੍ਯਤੇ ਮਯਾ । ਏਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਸਿ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਮਾਮ੍ ਏਵਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਪਾਣ੍ਡਵ
ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਇਹ ਵੀ ਮੈਂ ਹਾਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਇਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਇੰਝ ਜਾਣ, ਹੇ ਪਾਂਡਵ।
ਇਮਾਸ੍ ਸਰ੍ਵਾਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਗਪ੍ਰਲਯਵਿਕ੍ਰਿਯਾਃ । ਆਤ੍ਮਤਨ੍ਤੋਸ਼੍ ਚਿਤੋ ऽਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਾਃ ਪਯਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਾ ਇਵਾਮ੍ਬੁਧੌ
ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ, ਵਿਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਬਦਲਾਅ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਲੜੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਚਿੱਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ।
ਯਥੋਪਲਤ੍ਵਂ ਸ਼ੈਲਾਨਾਂ ਦਾਰੁਤ੍ਵਂ ਚ ਮਹੀਰੁਹਾਮ੍ । ਤਰਙ੍ਗਾਣਾਂ ਜਲਤ੍ਵਂ ਚ ਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਤਥਾਤ੍ਮਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਹੋਣ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ, ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਹੋਣ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ, ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਹੋਣ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਭੂਤਸ੍ਥਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਚਾਤ੍ਮਨਿ । ਯਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਥਾਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਅਕਰ੍ਤਾਰਂ ਸ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕਰਤਾਪਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਨਾਨਾਕਾਰਵਿਕਾਰੇषੁ ਤਰਙ੍ਗੇषੁ ਯਥਾ ਪਯਃ । ਕਟਕਾਦਿषੁ ਵਾ ਹੇਮ ਭੂਤੇष੍ਵ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਤਥਾਰ੍ਜੁਨ
ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕੜੇ ਆਦਿ ਗਹਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਰਜੁਨ, ਆਤਮਾ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਨਾਨਾਤਰਙ੍ਗਵृਨ੍ਦਾਨਿ ਯਥਾ ਲੋਲਾਨਿ ਵਾਰਿਣਿ । ਕਟਕਾਦੀਨਿ ਵਾ ਹੇਮ੍ਨਿ ਤਥਾ ਭੂਤਾਨਿ ਚਾਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਕਟਕ ਆਦਿ ਗਹਿਣੇ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਪਦਾਰ੍ਥਜਾਤਂ ਭੂਤਾਦਿ ਬृਹਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚ ਭਾਰਤ । ਏਕਮ੍ ਏਵਾਖਿਲਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਪृਥਕ੍ਸ੍ਥਂ ਨ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਭੂਤ ਆਦਿ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਰਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਬ੍ਰਹਮ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ।
ਕਿਂ ਤਦ੍ਭਾਵਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਗਮ੍ਯਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯੇ । ਕ੍ਵ ਤੇ ਵਾਪਿ ਜਗਤ੍ ਕਿਂ ਵਾ ਕਿਂ ਮੁਧਾ ਪਰਿਮੁਹ੍ਯਸਿ
ਕੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਕੋਈ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਹੈ? ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕੀ ਹੈ? ਤੂੰ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਕਿਉਂ ਭਟਕਦਾ ਹੈਂ?
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਵਗਮ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਭਾਵਯਿਤ੍ਵਾ ਸੁਨਿਸ਼੍ਚਿਤਮ੍ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾਸ਼੍ ਚਰਨ੍ਤੀਹ ਸਨ੍ਤਸ੍ ਸਮਰਸਾਸ਼ਯਾਃ
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਸਮਝ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਪੱਕੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰ ਕੇ, ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸੁਖੀ ਤੇ ਸਮਤਵ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜਾਰਦੇ ਹਨ।
ਨਿਰ੍ਮਾਨਮੋਹਾ ਜੀਤਸਙ੍ਗਦੋषਾ ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਵਿਦ੍ਯਾ ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤਕਾਮਾਃ । ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਰ੍ ਵਿਮੁਕ੍ਤਾਸ੍ ਸੁਖਦੁਃਖਸਞ੍ਜ੍ਞੈਰ੍ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਮੂਢਾਃ ਪਦਮ੍ ਅਵ੍ਯਯਂ ਤਤ੍
ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਭਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਗਾਵ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਲਈ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਤੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਜੋੜਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਭਟਕਣ ਦੇ, ਉਸ ਅਟੱਲ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਭੂਯ ਏਵ ਮਹਾਬਾਹੋ ਸ਼ृਣੁ ਮੇ ਪਰਮਂ ਵਚਃ । ਯਤ੍ ਤੇ ऽਹਂ ਪ੍ਰੀਯਮਾਣਾਯ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਹਿਤਕਾਮ੍ਯਯਾ
ਮਹਾਨ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਫਿਰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਮੇਰੇ ਉੱਚੇ ਬੋਲ ਸੁਣ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹ ਕੇ, ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ।
ਮਾਤ੍ਰਾਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਸ੍ ਤੁ ਕੌਨ੍ਤੇਯ ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਸੁਖਦੁਃਖਦਾਃ । ਆਗਮਾਪਾਯਿਨੋ ऽਨਿਤ੍ਯਾਸ੍ ਤਾਂਸ੍ ਤਿਤਿਕ੍ਸ਼ਸ੍ਵ ਭਾਰਤ
ਸੰਸਾਰਕ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ, ਹੇ ਕੌਂਤਿਆ, ਠੰਡ, ਗਰਮੀ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਣਾ, ਹੇ ਭਾਰਤ।
ਤੇ ਤੁ ਨੈਕਾਤ੍ਮਨਸ਼੍ ਚਾਨ੍ਯੇ ਕ੍ਵਾਤੋ ਦੁਃਖਂ ਕ੍ਵ ਵਾ ਸੁਖਮ੍ । ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ऽਨਵਯਵੇ ਕੁਤਃ ਪੂਰਣਖਣ੍ਡਨੇ
ਪਰ ਉਹ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਖ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਜਿਸਦਾ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ, ਨਾ ਹਿੱਸੇ ਹਨ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਤਾ ਜਾਂ ਵੰਡ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਾਤ੍ਰਾਖ੍ਯਾ ਕਲਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿ । ਅਨਨ੍ਤੇ ऽਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਦੌ ਹੇਮ੍ਨੀਵ ਕਟਕਾਦਿਤਾ
ਇਹ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਛੂਹਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ; ਅਨੰਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸোনੇ ਵਿੱਚ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹਨ।
ਯਂ ਹਿ ਨ ਵ੍ਯਥਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਤੇ ਮਾਤ੍ਰਾਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾ ਭ੍ਰਮਾਤ੍ਮਕਾਃ । ਸਮਦੁਃਖਸੁਖੋ ਧੀਰਸ੍ ਸੋ ऽਮृਤਤ੍ਵਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਛੂਹਣ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਦੇ ਸਵਭਾਵ ਦੇ ਹਨ, ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜੋ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਅਮਰਤਾ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਵਾਦ੍ ਆਤ੍ਮਨਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਏਤੇ ਆਭਾਸਾਸ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ ਇਵ । ਅਸਦ੍ਰੂਪਾਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਂ ਕਥਂ ਸੋਢੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ
ਆਤਮਾ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦਿੱਖਾਂ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਝੂਠੀ ਚੀਜ਼ ਝੂਠੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਨ ਵਿਦ੍ਯੇਤੇ ਸੁਖਦੁਃਖੇ ਅਸਰ੍ਵਗੇ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਵਾਦ੍ ਆਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਸਤ੍ਤਾ ਕਥਮ੍ ਇਵਾਨਯੋਃ
ਜੋ ਸਭ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵਿਆਪਕ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਰਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਪਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਤੱਤ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਨਾਸਤੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਭਾਵੋ ਨਾਭਾਵੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸਤਃ । ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸੁਖਦੁਃਖਾਦਿ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਸ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਗਃ
ਅਸਲ ਵਿਚ ਜੋ ਝੂਠ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਜੋ ਸੱਚ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਨਾ-ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਸੁਖ, ਦੁੱਖ ਆਦਿ ਵਸਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਸਤ੍ਤ੍ਵਮਤੀ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵੈਵੈਤਯੋਰ੍ ਜਗਦਾਤ੍ਮਨੋਃ । ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਨਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਮਧ੍ਯਂ ਚ ਸ਼ੇषੇ ਬਦ੍ਧਪਦੋ ਭਵ
ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ-ਹੋਣ ਦੀ ਸੋਚ ਛੱਡ ਦੇ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਪੱਕੇ ਰਹੋ।