ਕਦਾਚਿਦ੍ ਧਿ ਸੁषੁਪ੍ਤਸ੍ਥਃ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਂਸ੍ਥਿਤਃ । ਆਤਿਵਾਹਿਕਦੇਹੋ ऽਯਂ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯੈਵਾਵਤਿष੍ਠਤੇ
ਕਦੇ ਇਹ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਕਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਆਤਿਵਾਹਿਕ ਦੇਹ ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਦਾ ਸੁषੁਪ੍ਤਭਾਵਸ੍ਥੋ ਭਾਵਿਦੁਃਖਪ੍ਰਬੋਧਨਃ । ਤਦਾਕਾਸ਼ੋਪਲਸਮਸ੍ ਤਿष੍ਠਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਦਿਤਾਕृਤਿਃ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜਾਗਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਦੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਥਾਵਰਾਦ੍ਯਾਸ੍ਵ੍ ਅਵਸ੍ਥਾਸੁ ਕਲ੍ਪਵृਕ੍ਸ਼ਦਸ਼ਾਸੁ ਚ । ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏष ਸੁषੁਪ੍ਤਸ੍ਥੋ ਘਨਮੋਹਸ਼੍ ਸ਼ਿਲਾਘਨਃ
ਜੋ ਜੀਵ ਹੈ, ਉਹ ਅਡੋਲ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਨ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੋਹ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੱਥਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁषੁਪ੍ਤਤਾਸ੍ਯ ਜਡਤਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ऽਸ੍ਯੇਯਂ ਤੁ ਸਂਸृਤਿਃ । ਯਃ ਪ੍ਰਬੋਧੋ ऽਸ੍ਯ ਸਾ ਮੁਕ੍ਤਿਸ੍ ਤਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਸਾ ਚ ਤੁਰ੍ਯਤਾ
ਉਸ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮੂਰਖਤਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਇਹੀ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ; ਜਾਗਣਾ ਉਸ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ; ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਚੌਥਾ ਦਰਜਾ ਹੈ।
ਜੀਵਪ੍ਰਬੋਧੋ ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ ਹਿ ਸਾ ਚੇਹ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋਚ੍ਯਤੇ । ਏਕਾ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਤੇਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਦੇਹਮੁਕ੍ਤਤਾ
ਜੀਵ ਦਾ ਜਾਗਣਾ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਥੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਇੱਕ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤੀ, ਦੂਜੀ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ।
ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ ਹਿ ਤੁਰ੍ਯਤ੍ਵਂ ਤੁਰ੍ਯਾਤੀਤਂ ਪਰਂ ਤਤਃ । ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ ਜੀਵਪ੍ਰਬੋਧੋ ਹਿ ਸ ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ
ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤੀ ਚੌਥਾ ਦਰਜਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਜੀਵ ਦਾ ਜਾਗਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਮਾਣੋ ਜੀਵੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਯਜ੍ ਜਾਨਾਤਿ ਹਿ ਤਨ੍ਮਯਃ । ਜਾਨਾਤੁ ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਮ੍ ਏਵਾਤੋ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਸ ਤਨ੍ਮਯਃ
ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਹੀ ਮਾਪ ਹੈ; ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੇ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਸ਼੍ਯਤੀਮਮ੍ ਅਯਂ ਜੀਵਸ੍ ਸੁਦੀਰ੍ਘਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਿਭ੍ਰਮਮ੍ । ਮਿਥ੍ਯੋਦਿਤਂ ਸ੍ਵਹृਦਯੇ ਸ੍ਵਚ੍ਛ ਏਵ ਸ਼ਿਲੀਕृਤੇ
ਇਹ ਜੀਵ ਲੰਬੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਭਟਕਣ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਝੂਠੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਦਿਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਪੱਕਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਜੀਵਾਣੋਰ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ ਚਿਤ੍ਕਲਾਂ ਵਿਨਾ । ਤਾਮ੍ ਏਵਾਨ੍ਯਤਯਾ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਮੁਧੈਵ ਪਰਿਸ਼ੋਚਤਿ
ਇਸ ਜੀਵ-ਅਣੂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਕਿਰਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਮਝ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਾਣੋਰ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਪਰਮਾਦ੍ ऋਤੇ । ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਜਗਦ੍ ਦृष੍ਟਮ੍ ਅਹੋ ਮਾਯਾਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਮ੍
ਇਸ ਜੀਵ-ਅਣੂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਇਆ ਦੀ ਖੇਡ ਹੀ ਹੈ।
ਸ੍ਥਾਲ੍ਯਨ੍ਤਃ ਕ੍ਵਥਦਮ੍ਬੂਨਾਂ ਯਥਾਨ੍ਨਾਨਾਂ ਭ੍ਰਮੋਦਯਃ । ਜੀਵਾਣੂਨਾਂ ਤਥਾ ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਮਿਥ੍ਯਾ ਸਂਸਰਣੋਦਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਤਿਲੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਉਬਲਣ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਾਣਿਆਂ ਦੀ ਹਲਚਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਝੂਠਾ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਬਨ੍ਧੋ ऽਸ੍ਯ ਵਾਸਨਾਵਤ੍ਤ੍ਵਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਵਾਸਨਾਕ੍ਸ਼ਯਃ । ਵਾਸਨਾਤੋ ऽਸ੍ਯ ਸੌषੁਪ੍ਤੀ ਸ੍ਵਾਪ੍ਨੀ ਚ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਇਸ ਦੀ ਗਿਰਫ਼ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੈ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਮੁਕ ਜਾਣ ਨਾਲ। ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਘਨਵਾਸਨਮੋਹੋ ऽਯਂ ਸੁषੁਪ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਜਡਸ੍ ਸ੍ਮृਤਃ । ਤਦਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਿਨਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇਨਾਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵਿਨਾਨ੍ਵਿਤਃ
ਇਹ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਭਾਰੀ ਮੋਹ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਆਤਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਿਰਜੀਵ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਵਾਸਨਾਵੇਸ਼ਨਿਦ੍ਰਾਲੁਰ੍ ਜੀਵਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਵਿਭ੍ਰਮਮ੍ । ਯਦਾਸ੍ਯ ਵਾਸਨਾਨਿਦ੍ਰਾ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਤਦਾ
ਜੀਵ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਭਟਕਾਵਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਨੀਂਦ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਹੈ।
ਵਾਸਨੋਕ੍ਤਾ ਦृਸ਼੍ਯਰਤਿਰ੍ ਦृਸ਼੍ਯਤ੍ਵਂ ਚ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਹੇਮ੍ਨੀਵ ਕਟਕਾਦਿਤ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਜੋ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਿਖੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਕੜਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਗਹਿਣੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਅਬੋਧਾਦ੍ ਏਤਦ੍ ਅਭਵਦ੍ ਵਿਲੀਨਂ ਚੇਤ੍ ਪ੍ਰਬੋਧਤਃ । ਤਦ੍ ਵਾਸ੍ਯਵਾਸਨਾਯਾਸ੍ ਤੁ ਕ੍ਸ਼ਯਾਦ੍ ਉਦਯ ਏਵ ਵਃ
ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਗਣ ਨਾਲ ਇਹ ਨਿਵਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ, ਇਸ ਦਾ ਉਭਾਰ ਤੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਮੁਕ ਜਾਣ ਤੇ ਨਵੀਂ ਉਤਪਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਘਨਂ ਸ੍ਵਵਾਸਨਾਮੋਹਂ ਕ੍ਸ਼ਪਯਿਤ੍ਵਾ ਸੁषੁਪ੍ਤਗਃ । ਤਨੁਵਾਸਨਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸਂਸृਤਿਮ੍
ਆਪਣੀ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਗਾੜੀ ਭੁਲਾਵੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਸੁਖਮ ਵਾਸਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਘਨਵਾਸਨਮੋਹੋ ऽਯਂ ਜੀਵਸ੍ ਸ੍ਥਾਵਰਤਾਦਿਭਾਕ੍ । ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਵਾਸਨਸ੍ ਤਿਰ੍ਯਕ੍ ਪੁਰੁषਸ੍ ਤਨੁਵਾਸਨਃ
ਇਹ ਗਾੜੀ ਵਾਸਨਾ ਦਾ ਭੁਲਾਵਾ ਜੀਵ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਜੀਵਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਧਮ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਜੀਵ ਪਸ਼ੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਖਮ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾਨ੍ਤਰ੍ ਜੀਵਿਤੇਨਾਤ੍ਤਾ ਬਹਿਰ੍ ਜੀਵਾ ਘਟਾਦਯਃ । ਜੀਵੈਕ੍ਯਾਦ੍ ਉਭਯੋਸ੍ ਸਤ੍ਤਾ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਗ੍ਰਾਹਕਯੋਸ੍ ਤਤਃ
ਜਦੋਂ ਅੰਦਰੋਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਘੜੇ ਆਦਿ ਵਸਤੂਆਂ ਵਜੋਂ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਦੀ ਇਕਤਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਦੋਵੇਂ — ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲਾ — ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾ ਸਮਾਲੀਢੋ ਬਹਿਰ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਯਦਾ ਚਿਤਾ । ਤਦਾ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਗ੍ਰਹਣਧੀਰ੍ ਮृਗਤृष੍ਣੇਵ ਸੋਦਯਾ
ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਨੂੰ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਦੇਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸੋਚ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਉਭਰਦੀ ਹੈ।
ਨੇਹ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨੇਹ ਕਿਞ੍ਚਨ ਗृਹ੍ਯਤੇ । ਬਾਹ੍ਯਾਨ੍ਤਰਕਲਾਕਾਰਸ਼੍ ਚਿਦਾਤ੍ਮੈਕਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ
ਇੱਥੇ ਨਾ ਕੁਝ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੁਝ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੇਤਨਾ-ਆਤਮਾ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਜਗਚ੍ ਚਿਚ੍ਚਮਤ੍ਕਾਰਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਲਂ ਭੇਦਵਿਕਲ੍ਪਨੈਃ । ਚੇਤਿਤਾਸ੍ ਸ੍ਮਸ਼੍ ਚਿਤਿ ਚਿਤਾ ਬਾਹ੍ਯਾਦ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਨ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਮਹੇ
ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹਨ; ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦੀ ਸੋਚ ਹੁਣ ਕਾਫੀ ਹੋਈ। ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ, ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ; ਬਾਹਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
ਅਬ੍ਧੇਰ੍ ਯਥਾਮਲਮ੍ ਅਪਾਸ੍ਤਸਮਸ੍ਤਭੇਦਂ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ ਅਚ੍ਛਮ੍ ਏਵ ਸਕਲਂ ਦ੍ਰਵਮ੍ ਏਕਸ਼ੁਦ੍ਧਮ੍ । ਸਰ੍ਵਂ ਤਥੇਦਮ੍ ਅਪਹਸ੍ਤਿਤਭੇਦਜਾਤਮ੍ ਆਦ੍ਯਂ ਪਰਂ ਪਦਮ੍ ਅਨਾਮਯਮ੍ ਏਵ ਬੁਦ੍ਧਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿੱਠਾ, ਸਾਫ ਤੇ ਇਕਸਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਮੂਲ ਤੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹਾਲਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸੁਚਿੱਤ ਥਾਂ ਹੈ।
ਯੋ ਜੀਵਸ੍ਯੋਦਿਤਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਨਾਨਾਕਲਨਕੋਮਲਃ । ਤਮ੍ ਇਮਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਂਸਾਰਂ ਨ ਸਤ੍ਯਂ ਨਾਪ੍ਯ੍ ਅਸਨ੍ਮਯਮ੍
ਜੋ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਮਝੋ; ਇਹ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠ।
ਨ ਪੁਂਸ ਇਵ ਜੀਵਸ੍ਯ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਤੇਨੈਤੇ ਜਾਗਤਾ ਭਾਵਾ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨੈਕਤਾਤ੍ਰ ਹਿ
ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਸੁਪਨਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਲਈ ਵੀ ਕਦੇ ਸੁਪਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਇਕਤਾ ਹਨ।
ਜੀਵਸ੍ਵਪ੍ਨਮ੍ ਇਦਂ ਦੀਰ੍ਘਂ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਤੇ । ਅਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਵਸ੍ਤੁਤ੍ਵਾਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਵੇਦ੍ਯਵਿਦਾਂ ਵਰ
ਇਹ ਆਤਮਾ ਦਾ ਲੰਮਾ ਸੁਪਨਾ ਕਦੇ ਛੇਤੀ, ਕਦੇ ਲੰਮਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਗੱਲ ਤੂੰ ਸਮਝ ਲੈ, ਹੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨ੍ਤਰਮ੍ ਇਵ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੋ ਜੀਵਜੀਵਕਾਃ । ਅਸਤ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਘਨਸਤ੍ਯਤਯਾ ਚਿਰਮ੍
ਇਕ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਜੀਵ ਜਗਤ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸਨੂੰ ਪੱਕੀ ਹਕੀਕਤ ਵਾਂਗ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
ਅਜਡਾ ਜਡਤਾਂ ਯਾਤਾ ਜਾਡ੍ਯੇ ਚਾਜਾਡ੍ਯਤੋਦਿਤਾ । ਅਸਤ੍ਯੇ ਸਤ੍ਯਤਾ ਜਾਤਾ ਜੀਵਾਨੁਭਵਮੋਹਤਃ
ਜੋ ਸੁਚੇਤ ਸੀ, ਉਹ ਅਚੇਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਤੇ ਅਚੇਤ ਵਿਚ ਵੀ ਸੁਚੇਤਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜੀਵ ਦੀ ਭਟਕਣ ਕਰਕੇ ਝੂਠ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਥਾਣੋਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਖਿਲਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਸ੍ ਤ੍ਰਿਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮਮ੍ । ਭ੍ਰਮਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਮ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਇਹ ਜੀਵਾਹਿਰਾਸ਼ਯਃ
ਜੋ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਜੀਵ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਭਟਕਦਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਭਟਕਣ ਨਾਲ, ਇਥੇ ਜੀਵ ਭਟਕਦੇ ਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵਿਚ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਗਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਸ੍ਯ ਜੀਵਸ੍ਯ ਵੈ ਚਿਤੇਃ । ਯਦ੍ ਭਾਵਯਨ੍ਤਿ ਚੇਤਨ੍ਤਿ ਤਦ੍ ਏਵਾਸ਼੍ਵ੍ ਏਤਿ ਸਤ੍ਯਤਾਮ੍
ਅਨੰਤ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਜੀਵ ਜੋ ਵੀ ਸੋਚਦਾ ਜਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਲਦੀ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।