ਵਸ੍ਤੁ ਦृष੍ਟਮ੍ ਅਦृष੍ਟਂ ਚ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸਮਨੁਭੂਯਤੇ । ਜੀਵਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਜਗਦ੍ਰੂਪਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਵੇਦ੍ਯਵਿਦਾਂ ਵਰ
ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਉਹ ਸੱਭ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੀਵ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਇਹ ਗੱਲ ਤੂੰ ਸਮਝ ਲੈ, ਜਗਤ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ।
ਅਜਾਗ੍ਰਦ੍ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯੋ ਯਸ੍ ਸੋ ऽਭਿਧਾਨਾਦਿਨਾ ਵਿਨਾ । ਨ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਚ੍ਛਾਤ੍ ਸਂਵਿਤ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਕਾਤ੍
ਜੋ ਜਾਗਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੇਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾਮ ਜਾਂ ਹੋਰ ਲਕੜ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਅਖੰਡ ਅਵਸਥਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯਪੂਰ੍ਵਾਭਿਧਬृਹਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਨਾ ਯਥਾ । ਅਪ੍ਰਾਗ੍ਦृष੍ਟਂ ਤਥੈषਾ ਸ੍ਵਂ ਚੇਤਨਂ ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਸੁਣੀ ਨਹੀਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਉਹੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਕ੍ਕृਤਾ ਵਾਸਨਾਦ੍ਯਾਸ਼ੁ ਪੌਰੁषੇਣੈਵ ਜੀਯਤੇ । ਹ੍ਯਃਕੁਕਰ੍ਮਾਦ੍ਯ ਯਤ੍ਨੇਨ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਹਿ ਸੁਕਰ੍ਮਤਾਮ੍
ਪਹਿਲਾਂ ਬਣੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੇ ਆਦਤਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਮਾੜੇ ਕੰਮ ਵੀ ਅੱਜ ਯਤਨ ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ ऋਤੇ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ ਜੀਵਾਨਾਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਾਦਯਃ । ਉਨ੍ਮਜ੍ਜਨ੍ਤਿ ਨਿਮਜ੍ਜਨ੍ਤਿ ਕੇਵਲਂ ਦੇਸ਼ਕਾਲਤਃ
ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ, ਕਦੇ ਵੀ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀਆਂ; ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਮੇਂ ਤੇ ਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਭਰਦੀਆਂ ਤੇ ਡੁੱਬਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਕਲਨਾਤ੍ ਤਸ੍ਯ ਦੇਹੋ ऽਗ੍ਰ ਇਵ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਾ ਭਾਵਿਤੋ ऽਸਤ੍ਯੋ ਮਹਾਯਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ ਸ਼ਿਸ਼ੋਰ੍ ਇਵ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅਸਲ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਬੱਚੇ ਲਈ ਵੱਡਾ ਰਾਕਸ਼ਸ ਜਿਹਾ।
ਮਨੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਸ੍ ਤਥਾ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਪਞ੍ਚਕਮ੍ । ਇਤਿ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਦੇਹੋ ऽਸਾਵ੍ ਆਤਿਵਾਹਿਕਃ
ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸੁਖਮ ਤੱਤ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਠ-ਅੰਗੀ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਹੀ ਆਤਿਵਾਹਕ ਸਰੀਰ ਹੈ।
ਅਮੂਰ੍ਤ ਏਵ ਚਿਤ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਖਤ੍ਵਮ੍ ਅਸ੍ਯਾਤਿਪੀਨਤਾ । ਵਾਤਤਾਸ੍ਯ ਮਹਾਗੁਲ੍ਫੋ ਦੇਹਤਾਸ੍ਯ ਸੁਮੇਰੁਤਾ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਹਵਾ ਵਾਂਗ, ਇਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਗਟ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਭਾਰੀਅਤ ਸੂਮੇਰ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਦ੍ਵਿਰਵਸ੍ਥਃ ਕ੍ਰਮੇਣੈष ਨਿਰਵਸ੍ਥਸ੍ ਤੁ ਮੁਕ੍ਤਿਭਾਕ੍ । ਸੁषੁਪ੍ਤਤੈਕਾਵਸ੍ਥਾਸ੍ਯ ਜਡਾ ਕ੍ਰੋਡੀਕृਤੋਦਯਾ
ਇਹ ਸੁਖਮ ਦੇਹ ਦੋ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੁਕਤ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇਕ ਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਤਾਸ੍ਯੇਤਰਾਵਸ੍ਥਾ ਦੇਹਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸ਼ਾਲਿਨੀ । ਆਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਭ੍ਰਮਤੀਹਾਯਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮੈਃ
ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਹਾਲਤਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਦੇਹ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਹੋਈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਇੱਥੇ ਅਡੋਲ ਤੇ ਚਲਦੀਆਂ ਜਿੰਦਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਕਦਾਚਿਦ੍ ਧਿ ਸੁषੁਪ੍ਤਸ੍ਥਃ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਂਸ੍ਥਿਤਃ । ਆਤਿਵਾਹਿਕਦੇਹੋ ऽਯਂ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯੈਵਾਵਤਿष੍ਠਤੇ
ਕਦੇ ਇਹ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਕਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਆਤਿਵਾਹਿਕ ਦੇਹ ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਦਾ ਸੁषੁਪ੍ਤਭਾਵਸ੍ਥੋ ਭਾਵਿਦੁਃਖਪ੍ਰਬੋਧਨਃ । ਤਦਾਕਾਸ਼ੋਪਲਸਮਸ੍ ਤਿष੍ਠਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਦਿਤਾਕृਤਿਃ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜਾਗਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਦੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਥਾਵਰਾਦ੍ਯਾਸ੍ਵ੍ ਅਵਸ੍ਥਾਸੁ ਕਲ੍ਪਵृਕ੍ਸ਼ਦਸ਼ਾਸੁ ਚ । ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏष ਸੁषੁਪ੍ਤਸ੍ਥੋ ਘਨਮੋਹਸ਼੍ ਸ਼ਿਲਾਘਨਃ
ਜੋ ਜੀਵ ਹੈ, ਉਹ ਅਡੋਲ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਨ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੋਹ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੱਥਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁषੁਪ੍ਤਤਾਸ੍ਯ ਜਡਤਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ऽਸ੍ਯੇਯਂ ਤੁ ਸਂਸृਤਿਃ । ਯਃ ਪ੍ਰਬੋਧੋ ऽਸ੍ਯ ਸਾ ਮੁਕ੍ਤਿਸ੍ ਤਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਸਾ ਚ ਤੁਰ੍ਯਤਾ
ਉਸ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮੂਰਖਤਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਇਹੀ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ; ਜਾਗਣਾ ਉਸ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ; ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਚੌਥਾ ਦਰਜਾ ਹੈ।
ਜੀਵਪ੍ਰਬੋਧੋ ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ ਹਿ ਸਾ ਚੇਹ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋਚ੍ਯਤੇ । ਏਕਾ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਤੇਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਦੇਹਮੁਕ੍ਤਤਾ
ਜੀਵ ਦਾ ਜਾਗਣਾ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਥੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਇੱਕ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤੀ, ਦੂਜੀ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ।
ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ ਹਿ ਤੁਰ੍ਯਤ੍ਵਂ ਤੁਰ੍ਯਾਤੀਤਂ ਪਰਂ ਤਤਃ । ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ ਜੀਵਪ੍ਰਬੋਧੋ ਹਿ ਸ ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ
ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤੀ ਚੌਥਾ ਦਰਜਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਜੀਵ ਦਾ ਜਾਗਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਮਾਣੋ ਜੀਵੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਯਜ੍ ਜਾਨਾਤਿ ਹਿ ਤਨ੍ਮਯਃ । ਜਾਨਾਤੁ ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਮ੍ ਏਵਾਤੋ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਸ ਤਨ੍ਮਯਃ
ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਹੀ ਮਾਪ ਹੈ; ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੇ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਸ਼੍ਯਤੀਮਮ੍ ਅਯਂ ਜੀਵਸ੍ ਸੁਦੀਰ੍ਘਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਿਭ੍ਰਮਮ੍ । ਮਿਥ੍ਯੋਦਿਤਂ ਸ੍ਵਹृਦਯੇ ਸ੍ਵਚ੍ਛ ਏਵ ਸ਼ਿਲੀਕृਤੇ
ਇਹ ਜੀਵ ਲੰਬੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਭਟਕਣ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਝੂਠੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਦਿਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਪੱਕਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਜੀਵਾਣੋਰ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ ਚਿਤ੍ਕਲਾਂ ਵਿਨਾ । ਤਾਮ੍ ਏਵਾਨ੍ਯਤਯਾ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਮੁਧੈਵ ਪਰਿਸ਼ੋਚਤਿ
ਇਸ ਜੀਵ-ਅਣੂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਕਿਰਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਮਝ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਾਣੋਰ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਪਰਮਾਦ੍ ऋਤੇ । ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਜਗਦ੍ ਦृष੍ਟਮ੍ ਅਹੋ ਮਾਯਾਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਮ੍
ਇਸ ਜੀਵ-ਅਣੂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਇਆ ਦੀ ਖੇਡ ਹੀ ਹੈ।
ਸ੍ਥਾਲ੍ਯਨ੍ਤਃ ਕ੍ਵਥਦਮ੍ਬੂਨਾਂ ਯਥਾਨ੍ਨਾਨਾਂ ਭ੍ਰਮੋਦਯਃ । ਜੀਵਾਣੂਨਾਂ ਤਥਾ ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਮਿਥ੍ਯਾ ਸਂਸਰਣੋਦਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਤਿਲੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਉਬਲਣ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਾਣਿਆਂ ਦੀ ਹਲਚਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਝੂਠਾ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਬਨ੍ਧੋ ऽਸ੍ਯ ਵਾਸਨਾਵਤ੍ਤ੍ਵਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਵਾਸਨਾਕ੍ਸ਼ਯਃ । ਵਾਸਨਾਤੋ ऽਸ੍ਯ ਸੌषੁਪ੍ਤੀ ਸ੍ਵਾਪ੍ਨੀ ਚ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਇਸ ਦੀ ਗਿਰਫ਼ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੈ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਮੁਕ ਜਾਣ ਨਾਲ। ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਘਨਵਾਸਨਮੋਹੋ ऽਯਂ ਸੁषੁਪ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਜਡਸ੍ ਸ੍ਮृਤਃ । ਤਦਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਿਨਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇਨਾਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵਿਨਾਨ੍ਵਿਤਃ
ਇਹ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਭਾਰੀ ਮੋਹ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਆਤਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਿਰਜੀਵ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਵਾਸਨਾਵੇਸ਼ਨਿਦ੍ਰਾਲੁਰ੍ ਜੀਵਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਵਿਭ੍ਰਮਮ੍ । ਯਦਾਸ੍ਯ ਵਾਸਨਾਨਿਦ੍ਰਾ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਤਦਾ
ਜੀਵ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਭਟਕਾਵਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਨੀਂਦ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਹੈ।
ਵਾਸਨੋਕ੍ਤਾ ਦृਸ਼੍ਯਰਤਿਰ੍ ਦृਸ਼੍ਯਤ੍ਵਂ ਚ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਹੇਮ੍ਨੀਵ ਕਟਕਾਦਿਤ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਜੋ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਿਖੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਕੜਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਗਹਿਣੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਅਬੋਧਾਦ੍ ਏਤਦ੍ ਅਭਵਦ੍ ਵਿਲੀਨਂ ਚੇਤ੍ ਪ੍ਰਬੋਧਤਃ । ਤਦ੍ ਵਾਸ੍ਯਵਾਸਨਾਯਾਸ੍ ਤੁ ਕ੍ਸ਼ਯਾਦ੍ ਉਦਯ ਏਵ ਵਃ
ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਗਣ ਨਾਲ ਇਹ ਨਿਵਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ, ਇਸ ਦਾ ਉਭਾਰ ਤੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਮੁਕ ਜਾਣ ਤੇ ਨਵੀਂ ਉਤਪਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਘਨਂ ਸ੍ਵਵਾਸਨਾਮੋਹਂ ਕ੍ਸ਼ਪਯਿਤ੍ਵਾ ਸੁषੁਪ੍ਤਗਃ । ਤਨੁਵਾਸਨਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸਂਸृਤਿਮ੍
ਆਪਣੀ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਗਾੜੀ ਭੁਲਾਵੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਸੁਖਮ ਵਾਸਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਘਨਵਾਸਨਮੋਹੋ ऽਯਂ ਜੀਵਸ੍ ਸ੍ਥਾਵਰਤਾਦਿਭਾਕ੍ । ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਵਾਸਨਸ੍ ਤਿਰ੍ਯਕ੍ ਪੁਰੁषਸ੍ ਤਨੁਵਾਸਨਃ
ਇਹ ਗਾੜੀ ਵਾਸਨਾ ਦਾ ਭੁਲਾਵਾ ਜੀਵ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਜੀਵਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਧਮ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਜੀਵ ਪਸ਼ੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਖਮ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾਨ੍ਤਰ੍ ਜੀਵਿਤੇਨਾਤ੍ਤਾ ਬਹਿਰ੍ ਜੀਵਾ ਘਟਾਦਯਃ । ਜੀਵੈਕ੍ਯਾਦ੍ ਉਭਯੋਸ੍ ਸਤ੍ਤਾ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਗ੍ਰਾਹਕਯੋਸ੍ ਤਤਃ
ਜਦੋਂ ਅੰਦਰੋਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਘੜੇ ਆਦਿ ਵਸਤੂਆਂ ਵਜੋਂ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਦੀ ਇਕਤਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਦੋਵੇਂ — ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲਾ — ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾ ਸਮਾਲੀਢੋ ਬਹਿਰ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਯਦਾ ਚਿਤਾ । ਤਦਾ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਗ੍ਰਹਣਧੀਰ੍ ਮृਗਤृष੍ਣੇਵ ਸੋਦਯਾ
ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਨੂੰ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਦੇਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸੋਚ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਉਭਰਦੀ ਹੈ।