ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਤ੍ਵ੍ ਆਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮੈਵ ਸ੍ਥਿਤਃ ਕਚਤਿ ਬਿਮ੍ਬਤਿ । ਦ੍ਵੈਤੀਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਦੇਹੋ ऽਪਿ ਚਿਨ੍ਮਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ
ਪਰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ, ਆਤਮਾ ਹੀ ਟਿਕਿਆ, ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਆਪਣੀ ਚਿੱਤ-ਸਰੂਪਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦਵੈਤ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਯਥੈਵਾਤ੍ਮਕਚਨਂ ਚੇਤਿਤਂ ਕਚਤਾਤ੍ਮਨਾ । ਅਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਪਿ ਤਨ੍ ਨੇਹ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿ ਕਦਾਚਨ
ਜੋ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇੱਥੇ ਉਹ ਰੂਪ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ।
ਹੇਮਤ੍ਵਕਟਕਤ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਸਤ੍ਯਾਸਤ੍ਯਸ੍ਵਰੂਪਿਣੀ । ਹੇਮ੍ਨਿ ਭਾਣ੍ਡਮਤੌ ਯਦ੍ਵਚ੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਚਿਤ੍ਤ੍ਵੇ ਤਥਾਤ੍ਮਨਿ
ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਕੜੇ ਹੋਣ ਦੀ ਦੋਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਸੱਚੀਆਂ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਝੂਠੀਆਂ ਵੀ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਭਾਂਡਾ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਆਤਮ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਵੀ ਸੋਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਗਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਿਤੇਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਮਨਸਿ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਹੇਮਤ੍ਵਂ ਕਟਕਸ੍ਯੇਵ ਜਡਤਾ ਚ ਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ਯਦਾ
ਚੇਤਨਾ ਸਭ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਚੇਤਨਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੜੇ ਦੀ ਸੋਨੇ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਹੋਰ ਸਮੇਂ ਤੇ ਅਚੇਤਤਾ ਵੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਜਾਡ੍ਯਾਤ੍ਮਕਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਦृਢਂ ਭਾਵਯਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਯਦਾ ਯਥੈਵ ਯਦ੍ਭਾਵਂ ਤਦਾ ਭਵਤਿ ਤਤ੍ ਤਥਾ
ਮਨ, ਜੋ ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੈ, ਆਪ ਹੀ ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਸੋਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵੇਲੇ, ਜਿਵੇਂ, ਜੋ ਹਾਲਤ ਮਨ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਲੇ ਕਾਲੇ ਚਿਤਾ ਜੀਵਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਯੋ ऽਨ੍ਯੋ ਭਵਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਭਾਵਿਤਾਕਾਰਵਾਨ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਵਾਸਨਾਕਣਿਕੋਦਯਾਤ੍
ਹਰ ਸਮੇਂ ਚੇਤਨਾ ਆਪ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰਲੇ ਸੋਚੇ ਰੂਪ ਤੇ ਸੁਖਮ ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਦृष੍ਟੋ ਯਥਾ ਗ੍ਰਾਮੋ ਯਾਤਿ ਸਤ੍ਯਾਤ੍ਮਤਾਂ ਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਦੇਹਾਦ੍ ਦੇਹਂ ਤਥਾ ਯਾਤਿ ਜੀਵੋ ऽਯਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਪਿੰਡ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਸੱਚਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਚੇਤਨ ਜੀਵ ਇਕ ਦੇਹ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਖ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤਿਭਾਸੋ ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਨਰਃ ਕੁਡ੍ਯਂ ਪਟਂ ਭਵੇਤ੍ । ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍ਯਮ੍ ਏਵੈਵਂ ਦੇਹਾਦ੍ ਦੇਹਾਨ੍ਤਰਂ ਸ ਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕੰਧ ਜਾਂ ਕਪੜਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਕ ਦੇਹ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਝੂਠੀ ਦਿੱਖ ਹੈ।
ਅਸਤ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਤ੍ਯਂ ਜਾਯਤੇ ਪੁਨਃ । ਜੀਵਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਰਤਿਭਾਸੇਨ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਤ੍ ਸ੍ਵਾਨ੍ਯਰੂਪਵਤ੍
ਝੂਠਾ ਹੀ ਮਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਝੂਠਾ ਹੀ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਦਿੱਖ ਨਾਲ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ, ਕਦੇ ਆਪਣਾ ਤੇ ਕਦੇ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਲੇਨੈਤਾਵਤਾ ਰੂਪਮ੍ ਇਦਂ ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਂ ਮਯੇਤ੍ਯ੍ ਅਸੌ । ਪ੍ਰਾਕृਤਂ ਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਰੂਢਂ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਭਵਤ੍ ਸ੍ਵਤਃ
ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਰੂਪ 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਸਮਝ ਕੇ ਛੱਡਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਇੱਕ ਪੱਕੀ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਯਕੀਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਸ੍ਤੁ ਦृष੍ਟਮ੍ ਅਦृष੍ਟਂ ਚ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸਮਨੁਭੂਯਤੇ । ਜੀਵਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਜਗਦ੍ਰੂਪਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਵੇਦ੍ਯਵਿਦਾਂ ਵਰ
ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਉਹ ਸੱਭ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੀਵ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਇਹ ਗੱਲ ਤੂੰ ਸਮਝ ਲੈ, ਜਗਤ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ।
ਅਜਾਗ੍ਰਦ੍ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯੋ ਯਸ੍ ਸੋ ऽਭਿਧਾਨਾਦਿਨਾ ਵਿਨਾ । ਨ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਚ੍ਛਾਤ੍ ਸਂਵਿਤ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਕਾਤ੍
ਜੋ ਜਾਗਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੇਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾਮ ਜਾਂ ਹੋਰ ਲਕੜ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਅਖੰਡ ਅਵਸਥਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯਪੂਰ੍ਵਾਭਿਧਬृਹਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਨਾ ਯਥਾ । ਅਪ੍ਰਾਗ੍ਦृष੍ਟਂ ਤਥੈषਾ ਸ੍ਵਂ ਚੇਤਨਂ ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਸੁਣੀ ਨਹੀਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਉਹੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਕ੍ਕृਤਾ ਵਾਸਨਾਦ੍ਯਾਸ਼ੁ ਪੌਰੁषੇਣੈਵ ਜੀਯਤੇ । ਹ੍ਯਃਕੁਕਰ੍ਮਾਦ੍ਯ ਯਤ੍ਨੇਨ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਹਿ ਸੁਕਰ੍ਮਤਾਮ੍
ਪਹਿਲਾਂ ਬਣੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੇ ਆਦਤਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਮਾੜੇ ਕੰਮ ਵੀ ਅੱਜ ਯਤਨ ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ ऋਤੇ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ ਜੀਵਾਨਾਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਾਦਯਃ । ਉਨ੍ਮਜ੍ਜਨ੍ਤਿ ਨਿਮਜ੍ਜਨ੍ਤਿ ਕੇਵਲਂ ਦੇਸ਼ਕਾਲਤਃ
ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ, ਕਦੇ ਵੀ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀਆਂ; ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਮੇਂ ਤੇ ਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਭਰਦੀਆਂ ਤੇ ਡੁੱਬਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਕਲਨਾਤ੍ ਤਸ੍ਯ ਦੇਹੋ ऽਗ੍ਰ ਇਵ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਾ ਭਾਵਿਤੋ ऽਸਤ੍ਯੋ ਮਹਾਯਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ ਸ਼ਿਸ਼ੋਰ੍ ਇਵ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅਸਲ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਬੱਚੇ ਲਈ ਵੱਡਾ ਰਾਕਸ਼ਸ ਜਿਹਾ।
ਮਨੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਸ੍ ਤਥਾ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਪਞ੍ਚਕਮ੍ । ਇਤਿ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਦੇਹੋ ऽਸਾਵ੍ ਆਤਿਵਾਹਿਕਃ
ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸੁਖਮ ਤੱਤ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਠ-ਅੰਗੀ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਹੀ ਆਤਿਵਾਹਕ ਸਰੀਰ ਹੈ।
ਅਮੂਰ੍ਤ ਏਵ ਚਿਤ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਖਤ੍ਵਮ੍ ਅਸ੍ਯਾਤਿਪੀਨਤਾ । ਵਾਤਤਾਸ੍ਯ ਮਹਾਗੁਲ੍ਫੋ ਦੇਹਤਾਸ੍ਯ ਸੁਮੇਰੁਤਾ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਹਵਾ ਵਾਂਗ, ਇਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਗਟ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਭਾਰੀਅਤ ਸੂਮੇਰ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਦ੍ਵਿਰਵਸ੍ਥਃ ਕ੍ਰਮੇਣੈष ਨਿਰਵਸ੍ਥਸ੍ ਤੁ ਮੁਕ੍ਤਿਭਾਕ੍ । ਸੁषੁਪ੍ਤਤੈਕਾਵਸ੍ਥਾਸ੍ਯ ਜਡਾ ਕ੍ਰੋਡੀਕृਤੋਦਯਾ
ਇਹ ਸੁਖਮ ਦੇਹ ਦੋ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੁਕਤ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇਕ ਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਤਾਸ੍ਯੇਤਰਾਵਸ੍ਥਾ ਦੇਹਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸ਼ਾਲਿਨੀ । ਆਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਭ੍ਰਮਤੀਹਾਯਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮੈਃ
ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਹਾਲਤਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਦੇਹ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਹੋਈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਇੱਥੇ ਅਡੋਲ ਤੇ ਚਲਦੀਆਂ ਜਿੰਦਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਕਦਾਚਿਦ੍ ਧਿ ਸੁषੁਪ੍ਤਸ੍ਥਃ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਂਸ੍ਥਿਤਃ । ਆਤਿਵਾਹਿਕਦੇਹੋ ऽਯਂ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯੈਵਾਵਤਿष੍ਠਤੇ
ਕਦੇ ਇਹ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਕਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਆਤਿਵਾਹਿਕ ਦੇਹ ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਦਾ ਸੁषੁਪ੍ਤਭਾਵਸ੍ਥੋ ਭਾਵਿਦੁਃਖਪ੍ਰਬੋਧਨਃ । ਤਦਾਕਾਸ਼ੋਪਲਸਮਸ੍ ਤਿष੍ਠਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਦਿਤਾਕृਤਿਃ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜਾਗਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਦੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਥਾਵਰਾਦ੍ਯਾਸ੍ਵ੍ ਅਵਸ੍ਥਾਸੁ ਕਲ੍ਪਵृਕ੍ਸ਼ਦਸ਼ਾਸੁ ਚ । ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏष ਸੁषੁਪ੍ਤਸ੍ਥੋ ਘਨਮੋਹਸ਼੍ ਸ਼ਿਲਾਘਨਃ
ਜੋ ਜੀਵ ਹੈ, ਉਹ ਅਡੋਲ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਨ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੋਹ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੱਥਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁषੁਪ੍ਤਤਾਸ੍ਯ ਜਡਤਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ऽਸ੍ਯੇਯਂ ਤੁ ਸਂਸृਤਿਃ । ਯਃ ਪ੍ਰਬੋਧੋ ऽਸ੍ਯ ਸਾ ਮੁਕ੍ਤਿਸ੍ ਤਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਸਾ ਚ ਤੁਰ੍ਯਤਾ
ਉਸ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮੂਰਖਤਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਇਹੀ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ; ਜਾਗਣਾ ਉਸ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ; ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਚੌਥਾ ਦਰਜਾ ਹੈ।
ਜੀਵਪ੍ਰਬੋਧੋ ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ ਹਿ ਸਾ ਚੇਹ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋਚ੍ਯਤੇ । ਏਕਾ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਤੇਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਦੇਹਮੁਕ੍ਤਤਾ
ਜੀਵ ਦਾ ਜਾਗਣਾ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਥੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਇੱਕ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤੀ, ਦੂਜੀ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ।
ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ ਹਿ ਤੁਰ੍ਯਤ੍ਵਂ ਤੁਰ੍ਯਾਤੀਤਂ ਪਰਂ ਤਤਃ । ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ ਜੀਵਪ੍ਰਬੋਧੋ ਹਿ ਸ ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ
ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤੀ ਚੌਥਾ ਦਰਜਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਜੀਵ ਦਾ ਜਾਗਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਮਾਣੋ ਜੀਵੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਯਜ੍ ਜਾਨਾਤਿ ਹਿ ਤਨ੍ਮਯਃ । ਜਾਨਾਤੁ ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਮ੍ ਏਵਾਤੋ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਸ ਤਨ੍ਮਯਃ
ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਹੀ ਮਾਪ ਹੈ; ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੇ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਸ਼੍ਯਤੀਮਮ੍ ਅਯਂ ਜੀਵਸ੍ ਸੁਦੀਰ੍ਘਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਿਭ੍ਰਮਮ੍ । ਮਿਥ੍ਯੋਦਿਤਂ ਸ੍ਵਹृਦਯੇ ਸ੍ਵਚ੍ਛ ਏਵ ਸ਼ਿਲੀਕृਤੇ
ਇਹ ਜੀਵ ਲੰਬੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਭਟਕਣ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਝੂਠੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਦਿਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਪੱਕਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਜੀਵਾਣੋਰ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ ਚਿਤ੍ਕਲਾਂ ਵਿਨਾ । ਤਾਮ੍ ਏਵਾਨ੍ਯਤਯਾ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਮੁਧੈਵ ਪਰਿਸ਼ੋਚਤਿ
ਇਸ ਜੀਵ-ਅਣੂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਕਿਰਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਮਝ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਾਣੋਰ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਪਰਮਾਦ੍ ऋਤੇ । ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਜਗਦ੍ ਦृष੍ਟਮ੍ ਅਹੋ ਮਾਯਾਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਮ੍
ਇਸ ਜੀਵ-ਅਣੂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਇਆ ਦੀ ਖੇਡ ਹੀ ਹੈ।