ਮਰਿਚਸ੍ਯੇਵ ਯਤ੍ ਤੈਕ੍ਸ਼੍ਣ੍ਯਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਇਵ ਖਸ੍ਯ ਯਤ੍ । ਆਤ੍ਮਨੋ ਵੇਦਨਂ ਤੇਨ ਤਦ੍ ਏਵਾਨ੍ਯਦ੍ ਇਵਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਮਰੀਚੀ ਦੇ ਤੇਜ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਖਾਲੀ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜਾਣਣ ਨੂੰ ਵੀ ਹੋਰ ਕੁਝ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਹੀ ਹੈ।
ਅਤ੍ਰੈਵ ਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਨਿਯਮਸ੍ ਸੁਦृਢੀਕृਤਃ । ਅਨੇਨੇਤ੍ਥਮ੍ ਅਨੇਨੇਤ੍ਥਂ ਭਾਵ੍ਯਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਖਣ੍ਡਿਤਮ੍
ਇਥੇ ਇਹ ਨਿਸਚੇ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਪੱਕੀ ਨਿਯਮਤਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—'ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ'—ਬਿਨਾ ਡੋਲਣ ਦੇ।
ਸ੍ਵਭਾਵੇਤਰਨਾਮਾਸੌ ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਿਯਾਮਕਃ । ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਦਾਚਿਦ੍ ਭਵਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵੇਨੈਵ ਨਾਨ੍ਯਥਾ
ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪukarਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਕਿਸੇ ਥਾਂ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਆਤ੍ਮਨੈਵੇਦਮ੍ ਅਖਿਲਂ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਦ੍ਵੈਤਮ੍ ਅਦ੍ਵਯਮ੍ । षਣ੍ਡੋ ਮਧੁਰਸੇਨੇਵ ਮृਦੇਵ ਚ ਮਹਾਘਟਃ
ਸਾਰਾ ਦਵੈਤ ਤੇ ਅਦਵੈਤ ਆਤਮਾ ਦੇ ਹੀ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਖੋਜਾ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਸਰਬਤ ਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਘੜਾ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਵਿਕਾਰਾਦਿ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦਿਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ । ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਤ੍ਰ ਨ ਤ੍ਵ੍ ਈਸ਼ੇ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦ੍ਯਸਮ੍ਭਵਾਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਰਚਨਾ, ਬਦਲਾਅ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇੱਥੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਆਦਿ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਇਤਃ ਪੁष੍ਪਮ੍ ਇਤਃ ਪਤ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਅਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਦਿਤੋ ਯਥਾ । षਣ੍ਡੇ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਵਾਸਨ੍ਤੋ ਰਸੋ ऽਦ੍ਵਿਤ੍ਵੇ ਦ੍ਵਿਤਾਂ ਹਰਨ੍
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਇੱਥੇ ਫੁੱਲ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਪੱਤਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਹਾਂ', ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਛੰਡੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਇਕਤਾ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਫਰਕ ਦਾ ਭਾਵ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਤਃ ਪਟਮ੍ ਇਤਃ ਕੁਡ੍ਯਮ੍ ਅਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਦਿਤਸ੍ ਤਥਾ । ਸਰ੍ਗਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਿਰ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਮ੍ ਆਹਰਤ੍
ਇੱਥੇ ਕਪੜਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਕੰਧ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਮੈਂ' ਦਾ ਭਾਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਰਚਨਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ ਤੇ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਦ੍ਯਾਙ੍ਕੁਰੋ ऽਹਮ੍ ਅਦ੍ਯਾਰ੍ਕਰੁਗ੍ ਅਹਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਦ੍ਯ ਵਾਰਿਦਃ । ਯਥੇਤਿ ਤਿष੍ਠਤ੍ਯ੍ ਅਬ੍ਭਾਗਸ੍ ਤਥਾਤ੍ਮਾ ਸਦਸਦ੍ਵਪੁਃ
ਅੱਜ ਮੈਂ ਅੰਕੁਰ ਹਾਂ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਹਾਂ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਬੱਦਲ ਹਾਂ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਵੀ ਕਦੇ ਹੋਣ ਤੇ ਕਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਤਿ ਭਾਵ੍ਯਮ੍ ਅਨੇਨੇਤ੍ਥਮ੍ ਇਤਿ ਸਰ੍ਵੇਸ਼੍ਵਰੇਰਿਤਮ੍ । ਕ੍ਰਮਂ ਖਣ੍ਡਯਿਤੁਂ ਲੋਕੇ ਕਸ੍ਯ ਨਾਮਾਸ੍ਤਿ ਸ਼ਕ੍ਤਤਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਹੈ ਜਿਸ ਕੋਲ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਤੋੜਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ?
ਆਦਰ੍ਸ਼ੇ ਸ੍ਵਚ੍ਛ ਆਕਾਰੋ ਨੈਵ ਸ੍ਵਃ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਤਿ । ਵ੍ਯਤਿਰੇਕਾਸਮ੍ਭਵਤਃ ਕਚਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਤੁ ਕੇਵਲਮ੍
ਸਾਫ਼ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਆਪ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਚਮਕ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਤ੍ਵ੍ ਆਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮੈਵ ਸ੍ਥਿਤਃ ਕਚਤਿ ਬਿਮ੍ਬਤਿ । ਦ੍ਵੈਤੀਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਦੇਹੋ ऽਪਿ ਚਿਨ੍ਮਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ
ਪਰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ, ਆਤਮਾ ਹੀ ਟਿਕਿਆ, ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਆਪਣੀ ਚਿੱਤ-ਸਰੂਪਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦਵੈਤ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਯਥੈਵਾਤ੍ਮਕਚਨਂ ਚੇਤਿਤਂ ਕਚਤਾਤ੍ਮਨਾ । ਅਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਪਿ ਤਨ੍ ਨੇਹ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿ ਕਦਾਚਨ
ਜੋ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇੱਥੇ ਉਹ ਰੂਪ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ।
ਹੇਮਤ੍ਵਕਟਕਤ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਸਤ੍ਯਾਸਤ੍ਯਸ੍ਵਰੂਪਿਣੀ । ਹੇਮ੍ਨਿ ਭਾਣ੍ਡਮਤੌ ਯਦ੍ਵਚ੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਚਿਤ੍ਤ੍ਵੇ ਤਥਾਤ੍ਮਨਿ
ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਕੜੇ ਹੋਣ ਦੀ ਦੋਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਸੱਚੀਆਂ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਝੂਠੀਆਂ ਵੀ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਭਾਂਡਾ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਆਤਮ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਵੀ ਸੋਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਗਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਿਤੇਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਮਨਸਿ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਹੇਮਤ੍ਵਂ ਕਟਕਸ੍ਯੇਵ ਜਡਤਾ ਚ ਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ਯਦਾ
ਚੇਤਨਾ ਸਭ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਚੇਤਨਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੜੇ ਦੀ ਸੋਨੇ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਹੋਰ ਸਮੇਂ ਤੇ ਅਚੇਤਤਾ ਵੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਜਾਡ੍ਯਾਤ੍ਮਕਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਦृਢਂ ਭਾਵਯਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਯਦਾ ਯਥੈਵ ਯਦ੍ਭਾਵਂ ਤਦਾ ਭਵਤਿ ਤਤ੍ ਤਥਾ
ਮਨ, ਜੋ ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੈ, ਆਪ ਹੀ ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਸੋਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵੇਲੇ, ਜਿਵੇਂ, ਜੋ ਹਾਲਤ ਮਨ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਲੇ ਕਾਲੇ ਚਿਤਾ ਜੀਵਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਯੋ ऽਨ੍ਯੋ ਭਵਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਭਾਵਿਤਾਕਾਰਵਾਨ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਵਾਸਨਾਕਣਿਕੋਦਯਾਤ੍
ਹਰ ਸਮੇਂ ਚੇਤਨਾ ਆਪ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰਲੇ ਸੋਚੇ ਰੂਪ ਤੇ ਸੁਖਮ ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਦृष੍ਟੋ ਯਥਾ ਗ੍ਰਾਮੋ ਯਾਤਿ ਸਤ੍ਯਾਤ੍ਮਤਾਂ ਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਦੇਹਾਦ੍ ਦੇਹਂ ਤਥਾ ਯਾਤਿ ਜੀਵੋ ऽਯਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਪਿੰਡ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਸੱਚਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਚੇਤਨ ਜੀਵ ਇਕ ਦੇਹ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਖ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤਿਭਾਸੋ ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਨਰਃ ਕੁਡ੍ਯਂ ਪਟਂ ਭਵੇਤ੍ । ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍ਯਮ੍ ਏਵੈਵਂ ਦੇਹਾਦ੍ ਦੇਹਾਨ੍ਤਰਂ ਸ ਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕੰਧ ਜਾਂ ਕਪੜਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਕ ਦੇਹ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਝੂਠੀ ਦਿੱਖ ਹੈ।
ਅਸਤ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਤ੍ਯਂ ਜਾਯਤੇ ਪੁਨਃ । ਜੀਵਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਰਤਿਭਾਸੇਨ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਤ੍ ਸ੍ਵਾਨ੍ਯਰੂਪਵਤ੍
ਝੂਠਾ ਹੀ ਮਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਝੂਠਾ ਹੀ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਦਿੱਖ ਨਾਲ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ, ਕਦੇ ਆਪਣਾ ਤੇ ਕਦੇ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਲੇਨੈਤਾਵਤਾ ਰੂਪਮ੍ ਇਦਂ ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਂ ਮਯੇਤ੍ਯ੍ ਅਸੌ । ਪ੍ਰਾਕृਤਂ ਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਰੂਢਂ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਭਵਤ੍ ਸ੍ਵਤਃ
ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਰੂਪ 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਸਮਝ ਕੇ ਛੱਡਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਇੱਕ ਪੱਕੀ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਯਕੀਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਸ੍ਤੁ ਦृष੍ਟਮ੍ ਅਦृष੍ਟਂ ਚ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸਮਨੁਭੂਯਤੇ । ਜੀਵਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਜਗਦ੍ਰੂਪਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਵੇਦ੍ਯਵਿਦਾਂ ਵਰ
ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਉਹ ਸੱਭ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੀਵ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਇਹ ਗੱਲ ਤੂੰ ਸਮਝ ਲੈ, ਜਗਤ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ।
ਅਜਾਗ੍ਰਦ੍ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯੋ ਯਸ੍ ਸੋ ऽਭਿਧਾਨਾਦਿਨਾ ਵਿਨਾ । ਨ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਚ੍ਛਾਤ੍ ਸਂਵਿਤ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਕਾਤ੍
ਜੋ ਜਾਗਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੇਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾਮ ਜਾਂ ਹੋਰ ਲਕੜ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਅਖੰਡ ਅਵਸਥਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯਪੂਰ੍ਵਾਭਿਧਬृਹਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਨਾ ਯਥਾ । ਅਪ੍ਰਾਗ੍ਦृष੍ਟਂ ਤਥੈषਾ ਸ੍ਵਂ ਚੇਤਨਂ ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਸੁਣੀ ਨਹੀਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਉਹੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਕ੍ਕृਤਾ ਵਾਸਨਾਦ੍ਯਾਸ਼ੁ ਪੌਰੁषੇਣੈਵ ਜੀਯਤੇ । ਹ੍ਯਃਕੁਕਰ੍ਮਾਦ੍ਯ ਯਤ੍ਨੇਨ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਹਿ ਸੁਕਰ੍ਮਤਾਮ੍
ਪਹਿਲਾਂ ਬਣੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੇ ਆਦਤਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਮਾੜੇ ਕੰਮ ਵੀ ਅੱਜ ਯਤਨ ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ ऋਤੇ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ ਜੀਵਾਨਾਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਾਦਯਃ । ਉਨ੍ਮਜ੍ਜਨ੍ਤਿ ਨਿਮਜ੍ਜਨ੍ਤਿ ਕੇਵਲਂ ਦੇਸ਼ਕਾਲਤਃ
ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ, ਕਦੇ ਵੀ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀਆਂ; ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਮੇਂ ਤੇ ਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਭਰਦੀਆਂ ਤੇ ਡੁੱਬਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਕਲਨਾਤ੍ ਤਸ੍ਯ ਦੇਹੋ ऽਗ੍ਰ ਇਵ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਾ ਭਾਵਿਤੋ ऽਸਤ੍ਯੋ ਮਹਾਯਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ ਸ਼ਿਸ਼ੋਰ੍ ਇਵ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅਸਲ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਬੱਚੇ ਲਈ ਵੱਡਾ ਰਾਕਸ਼ਸ ਜਿਹਾ।
ਮਨੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਸ੍ ਤਥਾ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਪਞ੍ਚਕਮ੍ । ਇਤਿ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਦੇਹੋ ऽਸਾਵ੍ ਆਤਿਵਾਹਿਕਃ
ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸੁਖਮ ਤੱਤ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਠ-ਅੰਗੀ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਹੀ ਆਤਿਵਾਹਕ ਸਰੀਰ ਹੈ।
ਅਮੂਰ੍ਤ ਏਵ ਚਿਤ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਖਤ੍ਵਮ੍ ਅਸ੍ਯਾਤਿਪੀਨਤਾ । ਵਾਤਤਾਸ੍ਯ ਮਹਾਗੁਲ੍ਫੋ ਦੇਹਤਾਸ੍ਯ ਸੁਮੇਰੁਤਾ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਹਵਾ ਵਾਂਗ, ਇਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਗਟ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਭਾਰੀਅਤ ਸੂਮੇਰ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਦ੍ਵਿਰਵਸ੍ਥਃ ਕ੍ਰਮੇਣੈष ਨਿਰਵਸ੍ਥਸ੍ ਤੁ ਮੁਕ੍ਤਿਭਾਕ੍ । ਸੁषੁਪ੍ਤਤੈਕਾਵਸ੍ਥਾਸ੍ਯ ਜਡਾ ਕ੍ਰੋਡੀਕृਤੋਦਯਾ
ਇਹ ਸੁਖਮ ਦੇਹ ਦੋ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੁਕਤ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇਕ ਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਤਾਸ੍ਯੇਤਰਾਵਸ੍ਥਾ ਦੇਹਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸ਼ਾਲਿਨੀ । ਆਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਭ੍ਰਮਤੀਹਾਯਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮੈਃ
ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਹਾਲਤਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਦੇਹ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਹੋਈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਇੱਥੇ ਅਡੋਲ ਤੇ ਚਲਦੀਆਂ ਜਿੰਦਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।