ਆਲੋਕਿਤਂ ਨਾਮ ਕਥਮ੍ ਅਵਸ੍ਤੁ ਕਿਲ ਲਭ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨਾਪਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਮृਗਤृष੍ਣਾਮ੍ਬੁ ਕੇਨ ਵਾ
ਜੋ ਚੀਜ਼ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਚਾਹੇ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਜਤਨ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਦੇ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਹੈ?
ਅਸਦ੍ ਏਵ ਸਦੈਵਾਸਦ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ਅਸ੍ਯ ਸਤ੍ਯਤਾ । ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਂ ਵਸ੍ਤੁ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਭ੍ਰਮਃ
ਝੂਠੀ ਚੀਜ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਝੂਠੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹ ਸੱਚੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਆਉਣ ਤੇ, ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਹਨ, ਐਸੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਭ੍ਰਮ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾ ਵਿਚਾਰਾਯ ਜੀਵਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਾਦਿਕਾ । ਅਪ੍ਯ੍ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਅਸਤ੍ਯਾਯਾਃ ਕਲ੍ਪਨਾ ਕਲ੍ਪਿਤਾਤ੍ਮਨਿ
ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ, ਅਠ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਤੇ ਜੀਵ ਆਦਿ ਵਲੋਂ ਬਣੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠੀਆਂ ਹਨ, ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਤਦੁਪਦੇਸ਼ਾਯ ਸੇਯਂ ਜੀਵਾਦਿਕਲ੍ਪਨਾ । ਕृਤਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੈਃ ਪ੍ਰਬੋਧਾਯ ਤਾਂ ਤ੍ਵਮ੍ ਏਕਮਨਾਸ਼੍ ਸ਼ृਣੁ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਜੀਵ ਆਦਿ ਦੀ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ; ਹੁਣ ਤੂੰ ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ।
ਜੀਵਤ੍ਵਮ੍ ਇਵ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਪਦੇ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਕਲਾਕਲਙ੍ਕਰਹਿਤਾ ਚਿਤਿਰ੍ ਆਚੇਤਨੋਨ੍ਮੁਖੀ
ਜੋ ਚਿੱਤ ਗੁਣ ਤੇ ਮਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਅਠ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਜੀਵ ਬਣੀ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਬੇਸੂਧ ਵੱਲ ਝੁਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਯਥਾ ਭਾਵਯਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਤਤ੍ ਤਥਾਨੁਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਸਤ੍ਯਂ ਭਵਤ੍ਵ੍ ਅਸਤ੍ਯਂ ਵਾ ਬਾਲੇਵ ਨਿਸ਼ਿ ਯਕ੍ਸ਼ਕਮ੍
ਜੋ ਵੀ ਕੋਈ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੁਰੰਤ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ—ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭੂਤ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਪਞ੍ਚਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਲਨਾਸ੍ ਸਾ ਭਾਵਯਤਿ ਯਤ੍ਰ ਯਾਃ । ਤਤ੍ਰਾਤ੍ਮਨਿ ਤਥਾਰਨ੍ਧ੍ਰਾਸ੍ ਤਾਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਥੋਦਿਤਾਃ
ਜਿੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਪੰਜ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਹੀ ਰਾਹਾਂ ਵੇਖਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉੱਭਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਾਭ੍ਯ ਏਵ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਬਹਿਸ੍ਸ੍ਥਂ ਭੂਤਪਞ੍ਚਕਮ੍ । ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਯਦ੍ ਅਨ੍ਯਾਭਂ ਸ਼ਾਖਾਸ਼ਤਮ੍ ਇਵਾਙ੍ਕੁਰਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਾਹਰਲੇ ਪੰਜ ਤੱਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਅੰਕੁਰ ਤੋਂ ਸੈਂਕੜੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਦਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਇਦਂ ਬਾਹ੍ਯਮ੍ ਇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਵਾਂਸ੍ ਤਤਃ । ਜੀਵੋ ਯਥਾ ਯਦ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਤਤ੍ ਤਥਾ ਦ੍ਰਢਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਜਦ ਜੀਵ ਇਹ ਨਿਸਚਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹੈ, ਇਹ ਬਾਹਰਲਾ ਹੈ', ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਸ਼੍ਮਿਜਾਲਮ੍ ਇਵੇਨ੍ਦੋਰ੍ ਯਦ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਨਮ੍ । ਬਾਹ੍ਯਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਤਯਾ ਤੇਨ ਤਦ੍ ਏਵਾਸ਼ੂਰਰੀਕृਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਭਰਦੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਜੋ ਕੁਝ ਆਤਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਾਹਰਲੇ ਛੂਹ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨਾਲ ਫੌਰਨ ਬਾਹਰਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਰਿਚਸ੍ਯੇਵ ਯਤ੍ ਤੈਕ੍ਸ਼੍ਣ੍ਯਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਇਵ ਖਸ੍ਯ ਯਤ੍ । ਆਤ੍ਮਨੋ ਵੇਦਨਂ ਤੇਨ ਤਦ੍ ਏਵਾਨ੍ਯਦ੍ ਇਵਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਮਰੀਚੀ ਦੇ ਤੇਜ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਖਾਲੀ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜਾਣਣ ਨੂੰ ਵੀ ਹੋਰ ਕੁਝ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਹੀ ਹੈ।
ਅਤ੍ਰੈਵ ਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਨਿਯਮਸ੍ ਸੁਦृਢੀਕृਤਃ । ਅਨੇਨੇਤ੍ਥਮ੍ ਅਨੇਨੇਤ੍ਥਂ ਭਾਵ੍ਯਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਖਣ੍ਡਿਤਮ੍
ਇਥੇ ਇਹ ਨਿਸਚੇ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਪੱਕੀ ਨਿਯਮਤਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—'ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ'—ਬਿਨਾ ਡੋਲਣ ਦੇ।
ਸ੍ਵਭਾਵੇਤਰਨਾਮਾਸੌ ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਿਯਾਮਕਃ । ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਦਾਚਿਦ੍ ਭਵਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵੇਨੈਵ ਨਾਨ੍ਯਥਾ
ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪukarਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਕਿਸੇ ਥਾਂ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਆਤ੍ਮਨੈਵੇਦਮ੍ ਅਖਿਲਂ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਦ੍ਵੈਤਮ੍ ਅਦ੍ਵਯਮ੍ । षਣ੍ਡੋ ਮਧੁਰਸੇਨੇਵ ਮृਦੇਵ ਚ ਮਹਾਘਟਃ
ਸਾਰਾ ਦਵੈਤ ਤੇ ਅਦਵੈਤ ਆਤਮਾ ਦੇ ਹੀ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਖੋਜਾ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਸਰਬਤ ਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਘੜਾ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਵਿਕਾਰਾਦਿ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦਿਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ । ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਤ੍ਰ ਨ ਤ੍ਵ੍ ਈਸ਼ੇ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦ੍ਯਸਮ੍ਭਵਾਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਰਚਨਾ, ਬਦਲਾਅ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇੱਥੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਆਦਿ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਇਤਃ ਪੁष੍ਪਮ੍ ਇਤਃ ਪਤ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਅਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਦਿਤੋ ਯਥਾ । षਣ੍ਡੇ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਵਾਸਨ੍ਤੋ ਰਸੋ ऽਦ੍ਵਿਤ੍ਵੇ ਦ੍ਵਿਤਾਂ ਹਰਨ੍
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਇੱਥੇ ਫੁੱਲ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਪੱਤਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਹਾਂ', ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਛੰਡੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਇਕਤਾ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਫਰਕ ਦਾ ਭਾਵ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਤਃ ਪਟਮ੍ ਇਤਃ ਕੁਡ੍ਯਮ੍ ਅਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਦਿਤਸ੍ ਤਥਾ । ਸਰ੍ਗਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਿਰ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਮ੍ ਆਹਰਤ੍
ਇੱਥੇ ਕਪੜਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਕੰਧ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਮੈਂ' ਦਾ ਭਾਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਰਚਨਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ ਤੇ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਦ੍ਯਾਙ੍ਕੁਰੋ ऽਹਮ੍ ਅਦ੍ਯਾਰ੍ਕਰੁਗ੍ ਅਹਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਦ੍ਯ ਵਾਰਿਦਃ । ਯਥੇਤਿ ਤਿष੍ਠਤ੍ਯ੍ ਅਬ੍ਭਾਗਸ੍ ਤਥਾਤ੍ਮਾ ਸਦਸਦ੍ਵਪੁਃ
ਅੱਜ ਮੈਂ ਅੰਕੁਰ ਹਾਂ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਹਾਂ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਬੱਦਲ ਹਾਂ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਵੀ ਕਦੇ ਹੋਣ ਤੇ ਕਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਤਿ ਭਾਵ੍ਯਮ੍ ਅਨੇਨੇਤ੍ਥਮ੍ ਇਤਿ ਸਰ੍ਵੇਸ਼੍ਵਰੇਰਿਤਮ੍ । ਕ੍ਰਮਂ ਖਣ੍ਡਯਿਤੁਂ ਲੋਕੇ ਕਸ੍ਯ ਨਾਮਾਸ੍ਤਿ ਸ਼ਕ੍ਤਤਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਹੈ ਜਿਸ ਕੋਲ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਤੋੜਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ?
ਆਦਰ੍ਸ਼ੇ ਸ੍ਵਚ੍ਛ ਆਕਾਰੋ ਨੈਵ ਸ੍ਵਃ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਤਿ । ਵ੍ਯਤਿਰੇਕਾਸਮ੍ਭਵਤਃ ਕਚਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਤੁ ਕੇਵਲਮ੍
ਸਾਫ਼ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਆਪ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਚਮਕ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਤ੍ਵ੍ ਆਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮੈਵ ਸ੍ਥਿਤਃ ਕਚਤਿ ਬਿਮ੍ਬਤਿ । ਦ੍ਵੈਤੀਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਦੇਹੋ ऽਪਿ ਚਿਨ੍ਮਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ
ਪਰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ, ਆਤਮਾ ਹੀ ਟਿਕਿਆ, ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਆਪਣੀ ਚਿੱਤ-ਸਰੂਪਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦਵੈਤ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਯਥੈਵਾਤ੍ਮਕਚਨਂ ਚੇਤਿਤਂ ਕਚਤਾਤ੍ਮਨਾ । ਅਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਪਿ ਤਨ੍ ਨੇਹ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿ ਕਦਾਚਨ
ਜੋ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇੱਥੇ ਉਹ ਰੂਪ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ।
ਹੇਮਤ੍ਵਕਟਕਤ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਸਤ੍ਯਾਸਤ੍ਯਸ੍ਵਰੂਪਿਣੀ । ਹੇਮ੍ਨਿ ਭਾਣ੍ਡਮਤੌ ਯਦ੍ਵਚ੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਚਿਤ੍ਤ੍ਵੇ ਤਥਾਤ੍ਮਨਿ
ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਕੜੇ ਹੋਣ ਦੀ ਦੋਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਸੱਚੀਆਂ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਝੂਠੀਆਂ ਵੀ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਭਾਂਡਾ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਆਤਮ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਵੀ ਸੋਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਗਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਿਤੇਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਮਨਸਿ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਹੇਮਤ੍ਵਂ ਕਟਕਸ੍ਯੇਵ ਜਡਤਾ ਚ ਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ਯਦਾ
ਚੇਤਨਾ ਸਭ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਚੇਤਨਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੜੇ ਦੀ ਸੋਨੇ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਹੋਰ ਸਮੇਂ ਤੇ ਅਚੇਤਤਾ ਵੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਜਾਡ੍ਯਾਤ੍ਮਕਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਦृਢਂ ਭਾਵਯਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਯਦਾ ਯਥੈਵ ਯਦ੍ਭਾਵਂ ਤਦਾ ਭਵਤਿ ਤਤ੍ ਤਥਾ
ਮਨ, ਜੋ ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੈ, ਆਪ ਹੀ ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਸੋਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵੇਲੇ, ਜਿਵੇਂ, ਜੋ ਹਾਲਤ ਮਨ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਲੇ ਕਾਲੇ ਚਿਤਾ ਜੀਵਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਯੋ ऽਨ੍ਯੋ ਭਵਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਭਾਵਿਤਾਕਾਰਵਾਨ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਵਾਸਨਾਕਣਿਕੋਦਯਾਤ੍
ਹਰ ਸਮੇਂ ਚੇਤਨਾ ਆਪ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰਲੇ ਸੋਚੇ ਰੂਪ ਤੇ ਸੁਖਮ ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਦृष੍ਟੋ ਯਥਾ ਗ੍ਰਾਮੋ ਯਾਤਿ ਸਤ੍ਯਾਤ੍ਮਤਾਂ ਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਦੇਹਾਦ੍ ਦੇਹਂ ਤਥਾ ਯਾਤਿ ਜੀਵੋ ऽਯਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਪਿੰਡ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਸੱਚਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਚੇਤਨ ਜੀਵ ਇਕ ਦੇਹ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਖ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤਿਭਾਸੋ ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਨਰਃ ਕੁਡ੍ਯਂ ਪਟਂ ਭਵੇਤ੍ । ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍ਯਮ੍ ਏਵੈਵਂ ਦੇਹਾਦ੍ ਦੇਹਾਨ੍ਤਰਂ ਸ ਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕੰਧ ਜਾਂ ਕਪੜਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਕ ਦੇਹ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਝੂਠੀ ਦਿੱਖ ਹੈ।
ਅਸਤ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਤ੍ਯਂ ਜਾਯਤੇ ਪੁਨਃ । ਜੀਵਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਰਤਿਭਾਸੇਨ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਤ੍ ਸ੍ਵਾਨ੍ਯਰੂਪਵਤ੍
ਝੂਠਾ ਹੀ ਮਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਝੂਠਾ ਹੀ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਦਿੱਖ ਨਾਲ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ, ਕਦੇ ਆਪਣਾ ਤੇ ਕਦੇ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਲੇਨੈਤਾਵਤਾ ਰੂਪਮ੍ ਇਦਂ ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਂ ਮਯੇਤ੍ਯ੍ ਅਸੌ । ਪ੍ਰਾਕृਤਂ ਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਰੂਢਂ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਭਵਤ੍ ਸ੍ਵਤਃ
ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਰੂਪ 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਸਮਝ ਕੇ ਛੱਡਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਇੱਕ ਪੱਕੀ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਯਕੀਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।