ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਖ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਂਵੇਦਨਂ ਸ੍ਵਕਮ੍ । ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਚ ਯਥਾ ਤਤ੍ ਤੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮ੍ ਆਦ੍ਯਮਨਸ੍ਸ੍ਥਿਤੌ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ, ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੀ ਸਮਝੋ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਮੂਲ ਅਵਸਥਾ ਵਜੋਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਸਂਵਿਤ੍ ਸਂਵਿਦਨ੍ਤੀ ਸਂਵੇਦਨਮ੍ ਅਨਿਨ੍ਦਿਤਮ੍ । ਅਤੋ ऽਹਂਵੇਦਨਾਦ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਜੀਵਂ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਤ੍ਵ੍ ਇਤਾ
ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਜਾਗਰੂਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ। ਇਸ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀਕ ਆਤਮਾ, ਅਠ ਪੁਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਰੀਰ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨ ਤ੍ਵ੍ ਏਕਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਵੇਦ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਨਾਮਯਾ । ਅਨਨ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਨੇਕਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਰਾ ਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਪਰ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨਾ ਇਕਤਾ ਨਾਲ, ਨਾ ਅਣੰਤਤਾ ਨਾਲ, ਨਾ ਅਗਿਆਤ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਨਾ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਨਾ ਅਨੇਕਤਾ ਨਾਲ, ਤੇ ਨਾ ਖਾਲੀਪਣ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ।
ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨ ਮਨਸ੍ਤਾਂ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਨ ਚ ਜੀਵਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਨ ਚ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਾਤ੍ਮਿਕਾ
ਕੁਝ ਚੀਜ਼ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ। ਨਾ ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਅਠ ਪੁਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸੁਖਮ ਸ਼ਰੀਰ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨਾਵਿਦ੍ਯਾਦਿਵਿਲਾਸੋ ऽਸ੍ਤਿ ਸੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨਾਸ੍ਤੀਵ ਯਸ੍ ਸਦਾ । ਪਰਮਾਤ੍ਮੇਤਿ ਕਥਿਤੋ ਮਨष੍षष੍ਠੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤਿਗਃ
ਅਗਿਆਨ ਆਦਿ ਦੀ ਖੇਡ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਜੋ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਨਾ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਅਤੇ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਜੀਵਸ਼੍ ਚਿਨ੍ਮੂਰ੍ਤਿਰ੍ ਮਨਨਾਤ੍ਮਕਃ । ਭ੍ਰਮਃ ਕੇਵਲਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਦ੍ਯ ਉਪਦੇਸ਼ਾਯ ਗੀਯਤੇ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੀਵ ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਸੋਚ ਦੀ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ ਭ੍ਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਤਃ ਕੁਤਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਮਯ ਆਮਯੇ । ਉਪਦੇਸ਼੍ਯੋਪਦੇਸ਼ੇਨ ਪ੍ਰਵਿਲੀਨੇ ਵਿਚਾਰਣਾਤ੍
ਜਦੋਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਅਗਿਆਨ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ, ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ,
ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਸਕਲਾਚਾਰਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਤਦ੍ ਅਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ । ਯਤ੍ਰਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਪਿ ਸ੍ਥੂਲਮ੍ ਅਣਾਵ੍ ਇਵ ਸੁਰਾਚਲਃ
ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਗਿਆਨ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਮੋਟਾ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਰਬਤ ਇਕ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰੋਦ੍ਯਦਾਚਾਰਮ੍ ਅਪਿ ਸਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸਦ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਜਗਜ੍ ਜ੍ਞਵਿषਯਂ ਪਙ੍ਕਾਦ੍ ਇਵ ਤਿष੍ਠਤਿ ਨਿਰ੍ਮਿਤਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਚਲ-ਚਲਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਹੋਣ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਜਗਤ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਕ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਖੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਅਸਨ੍ਮਯਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾ ਰੂਪਮ੍ ਏਤਾਵਦ੍ ਏਵ ਹਿ । ਯਦ੍ ਵੀਕ੍ਸ਼ਿਤਾ ਸਤੀ ਨੂਨਂ ਨਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਰੂਪ ਇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੱਕਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ।
ਆਲੋਕਿਤਂ ਨਾਮ ਕਥਮ੍ ਅਵਸ੍ਤੁ ਕਿਲ ਲਭ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨਾਪਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਮृਗਤृष੍ਣਾਮ੍ਬੁ ਕੇਨ ਵਾ
ਜੋ ਚੀਜ਼ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਚਾਹੇ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਜਤਨ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਦੇ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਹੈ?
ਅਸਦ੍ ਏਵ ਸਦੈਵਾਸਦ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ਅਸ੍ਯ ਸਤ੍ਯਤਾ । ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਂ ਵਸ੍ਤੁ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਭ੍ਰਮਃ
ਝੂਠੀ ਚੀਜ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਝੂਠੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹ ਸੱਚੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਆਉਣ ਤੇ, ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਹਨ, ਐਸੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਭ੍ਰਮ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾ ਵਿਚਾਰਾਯ ਜੀਵਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਾਦਿਕਾ । ਅਪ੍ਯ੍ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਅਸਤ੍ਯਾਯਾਃ ਕਲ੍ਪਨਾ ਕਲ੍ਪਿਤਾਤ੍ਮਨਿ
ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ, ਅਠ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਤੇ ਜੀਵ ਆਦਿ ਵਲੋਂ ਬਣੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠੀਆਂ ਹਨ, ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਤਦੁਪਦੇਸ਼ਾਯ ਸੇਯਂ ਜੀਵਾਦਿਕਲ੍ਪਨਾ । ਕृਤਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੈਃ ਪ੍ਰਬੋਧਾਯ ਤਾਂ ਤ੍ਵਮ੍ ਏਕਮਨਾਸ਼੍ ਸ਼ृਣੁ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਜੀਵ ਆਦਿ ਦੀ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ; ਹੁਣ ਤੂੰ ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ।
ਜੀਵਤ੍ਵਮ੍ ਇਵ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਪਦੇ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਕਲਾਕਲਙ੍ਕਰਹਿਤਾ ਚਿਤਿਰ੍ ਆਚੇਤਨੋਨ੍ਮੁਖੀ
ਜੋ ਚਿੱਤ ਗੁਣ ਤੇ ਮਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਅਠ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਜੀਵ ਬਣੀ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਬੇਸੂਧ ਵੱਲ ਝੁਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਯਥਾ ਭਾਵਯਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਤਤ੍ ਤਥਾਨੁਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਸਤ੍ਯਂ ਭਵਤ੍ਵ੍ ਅਸਤ੍ਯਂ ਵਾ ਬਾਲੇਵ ਨਿਸ਼ਿ ਯਕ੍ਸ਼ਕਮ੍
ਜੋ ਵੀ ਕੋਈ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੁਰੰਤ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ—ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭੂਤ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਪਞ੍ਚਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਲਨਾਸ੍ ਸਾ ਭਾਵਯਤਿ ਯਤ੍ਰ ਯਾਃ । ਤਤ੍ਰਾਤ੍ਮਨਿ ਤਥਾਰਨ੍ਧ੍ਰਾਸ੍ ਤਾਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਥੋਦਿਤਾਃ
ਜਿੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਪੰਜ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਹੀ ਰਾਹਾਂ ਵੇਖਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉੱਭਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਾਭ੍ਯ ਏਵ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਬਹਿਸ੍ਸ੍ਥਂ ਭੂਤਪਞ੍ਚਕਮ੍ । ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਯਦ੍ ਅਨ੍ਯਾਭਂ ਸ਼ਾਖਾਸ਼ਤਮ੍ ਇਵਾਙ੍ਕੁਰਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਾਹਰਲੇ ਪੰਜ ਤੱਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਅੰਕੁਰ ਤੋਂ ਸੈਂਕੜੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਦਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਇਦਂ ਬਾਹ੍ਯਮ੍ ਇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਵਾਂਸ੍ ਤਤਃ । ਜੀਵੋ ਯਥਾ ਯਦ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਤਤ੍ ਤਥਾ ਦ੍ਰਢਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਜਦ ਜੀਵ ਇਹ ਨਿਸਚਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹੈ, ਇਹ ਬਾਹਰਲਾ ਹੈ', ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਸ਼੍ਮਿਜਾਲਮ੍ ਇਵੇਨ੍ਦੋਰ੍ ਯਦ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਨਮ੍ । ਬਾਹ੍ਯਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਤਯਾ ਤੇਨ ਤਦ੍ ਏਵਾਸ਼ੂਰਰੀਕृਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਭਰਦੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਜੋ ਕੁਝ ਆਤਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਾਹਰਲੇ ਛੂਹ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨਾਲ ਫੌਰਨ ਬਾਹਰਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਰਿਚਸ੍ਯੇਵ ਯਤ੍ ਤੈਕ੍ਸ਼੍ਣ੍ਯਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਇਵ ਖਸ੍ਯ ਯਤ੍ । ਆਤ੍ਮਨੋ ਵੇਦਨਂ ਤੇਨ ਤਦ੍ ਏਵਾਨ੍ਯਦ੍ ਇਵਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਮਰੀਚੀ ਦੇ ਤੇਜ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਖਾਲੀ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜਾਣਣ ਨੂੰ ਵੀ ਹੋਰ ਕੁਝ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਹੀ ਹੈ।
ਅਤ੍ਰੈਵ ਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਨਿਯਮਸ੍ ਸੁਦृਢੀਕृਤਃ । ਅਨੇਨੇਤ੍ਥਮ੍ ਅਨੇਨੇਤ੍ਥਂ ਭਾਵ੍ਯਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਖਣ੍ਡਿਤਮ੍
ਇਥੇ ਇਹ ਨਿਸਚੇ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਪੱਕੀ ਨਿਯਮਤਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—'ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ'—ਬਿਨਾ ਡੋਲਣ ਦੇ।
ਸ੍ਵਭਾਵੇਤਰਨਾਮਾਸੌ ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਿਯਾਮਕਃ । ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਦਾਚਿਦ੍ ਭਵਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵੇਨੈਵ ਨਾਨ੍ਯਥਾ
ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪukarਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਕਿਸੇ ਥਾਂ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਆਤ੍ਮਨੈਵੇਦਮ੍ ਅਖਿਲਂ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਦ੍ਵੈਤਮ੍ ਅਦ੍ਵਯਮ੍ । षਣ੍ਡੋ ਮਧੁਰਸੇਨੇਵ ਮृਦੇਵ ਚ ਮਹਾਘਟਃ
ਸਾਰਾ ਦਵੈਤ ਤੇ ਅਦਵੈਤ ਆਤਮਾ ਦੇ ਹੀ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਖੋਜਾ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਸਰਬਤ ਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਘੜਾ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਵਿਕਾਰਾਦਿ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦਿਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ । ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਤ੍ਰ ਨ ਤ੍ਵ੍ ਈਸ਼ੇ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦ੍ਯਸਮ੍ਭਵਾਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਰਚਨਾ, ਬਦਲਾਅ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇੱਥੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਆਦਿ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਇਤਃ ਪੁष੍ਪਮ੍ ਇਤਃ ਪਤ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਅਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਦਿਤੋ ਯਥਾ । षਣ੍ਡੇ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਵਾਸਨ੍ਤੋ ਰਸੋ ऽਦ੍ਵਿਤ੍ਵੇ ਦ੍ਵਿਤਾਂ ਹਰਨ੍
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਇੱਥੇ ਫੁੱਲ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਪੱਤਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਹਾਂ', ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਛੰਡੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਇਕਤਾ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਫਰਕ ਦਾ ਭਾਵ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਤਃ ਪਟਮ੍ ਇਤਃ ਕੁਡ੍ਯਮ੍ ਅਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਦਿਤਸ੍ ਤਥਾ । ਸਰ੍ਗਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਿਰ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਮ੍ ਆਹਰਤ੍
ਇੱਥੇ ਕਪੜਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਕੰਧ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਮੈਂ' ਦਾ ਭਾਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਰਚਨਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ ਤੇ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਦ੍ਯਾਙ੍ਕੁਰੋ ऽਹਮ੍ ਅਦ੍ਯਾਰ੍ਕਰੁਗ੍ ਅਹਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਦ੍ਯ ਵਾਰਿਦਃ । ਯਥੇਤਿ ਤਿष੍ਠਤ੍ਯ੍ ਅਬ੍ਭਾਗਸ੍ ਤਥਾਤ੍ਮਾ ਸਦਸਦ੍ਵਪੁਃ
ਅੱਜ ਮੈਂ ਅੰਕੁਰ ਹਾਂ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਹਾਂ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਬੱਦਲ ਹਾਂ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਵੀ ਕਦੇ ਹੋਣ ਤੇ ਕਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਤਿ ਭਾਵ੍ਯਮ੍ ਅਨੇਨੇਤ੍ਥਮ੍ ਇਤਿ ਸਰ੍ਵੇਸ਼੍ਵਰੇਰਿਤਮ੍ । ਕ੍ਰਮਂ ਖਣ੍ਡਯਿਤੁਂ ਲੋਕੇ ਕਸ੍ਯ ਨਾਮਾਸ੍ਤਿ ਸ਼ਕ੍ਤਤਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਹੈ ਜਿਸ ਕੋਲ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਤੋੜਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ?
ਆਦਰ੍ਸ਼ੇ ਸ੍ਵਚ੍ਛ ਆਕਾਰੋ ਨੈਵ ਸ੍ਵਃ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਤਿ । ਵ੍ਯਤਿਰੇਕਾਸਮ੍ਭਵਤਃ ਕਚਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਤੁ ਕੇਵਲਮ੍
ਸਾਫ਼ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਆਪ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਚਮਕ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।