ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਾ ਕਚਤਾ ਤਦ੍ ਯਦ੍ ਅਯਮ੍ ਅਰ੍ਥ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸਰ੍ਗਾਦੌ ਚੇਤਿਤਾ ਸਂਸ੍ਥਾ ਯਾਸੌ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ਉਪਾਗਤਾ
ਜੋ ਕੁਝ 'ਇਹ ਚੀਜ਼ ਹੈ' ਵਜੋਂ ਠੀਕ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਜੋ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਅਬ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆ ਗਈ ਹੈ।
ਅਸਤਾਮ੍ ਏਵ ਭਾਵਾਨਾਂ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮਕਚਨਾਬਲਾਤ੍ । ਗੁਣਾਰ੍ਪਣਂ ਮਿਥੋ ਰੂਢਂ ਨਿਰ੍ਮਲੇ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਨਮ੍
ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਚਮਕ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਆਇਨੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਜਡਯੋਰ੍ ਏਵ ਜੀਵਯੋਰ੍ ਇਵ ਯਨ੍ ਮਿਥਃ । ਸਤ੍ਤਾਰ੍ਪਣਂ ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਂ ਤਦ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਦੋ ਬਿਲਕੁਲ ਮੂਰਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜੀਵਾਂ ਵਾਂਗ ਅਸਤਿਤਵ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਅਨੁਸਾਰ 'ਪਰਛਾਂਵਾਂ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦਾਤ੍ਮਨੋਰ੍ ਵਾ ਜਡਯੋਰ੍ ਮਹਾਸਤ੍ਤਾਜਡਾਤ੍ਮਨੋਃ । ਆਦ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵਨਿਯਮਾਦ੍ ਬਿਮ੍ਬਸਤ੍ਤਾਰ੍ਪਣਂ ਮਿਥਃ
ਚਾਹੇ ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਮੂਰਖ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਅਸਤਿਤਵ ਅਤੇ ਮੂਰਖ ਆਤਮਾ ਵਿਚਕਾਰ, ਮੂਲ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਦੀ ਅਸਤਿਤਵ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਂ ਦृਸ਼ੋਰ੍ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਵੇਦ੍ਯਵਿਦਾਂ ਵਰ । ਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਜਗਤ੍ ਤੇਨ ਵਿਸ਼੍ਵਾਸੋ ਮਾ ਤਵਾਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਇਹ
ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖੀ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਭ੍ਰਮ ਸਮਝੋ, ਹੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਸ 'ਤੇ ਪੱਕਾ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੋ।
ਅਹਮਿਤ੍ਯਾਦਿਤਰਙ੍ਗਸ੍ ਸਰ੍ਗਾਦ੍ਯਾਵਰ੍ਤਵਾਨ੍ ਪਰਾਮ੍ਭੋਧੌ । ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਕृਤਸ੍ ਤਨ੍ਮਯੈਕਤਯਾ
'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਆਦਿ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ ਇਕ-ਰੂਪ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਜਾਂ ਕਰਤਬ ਦਾ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਸਕ੍ਤਮਤਿਰ੍ ਮੁਦਿਤਾਤ੍ਮਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਸੁਖਾਸੁਖਸਂਵਿਦਨਨ੍ਤਃ । ਤਿष੍ਠ ਨਿਵਿष੍ਟਮਤਿਸ੍ ਸਮਤਾਯਾਮ੍ ਅਸ੍ਤਸਮਸ੍ਤਭਵਾਮਯਮਾਯਃ
ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨ ਨੂੰ ਲਗAttachment ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰੱਖ, ਅੰਦਰੋਂ ਖੁਸ਼ ਰਹੋ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ, ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਭ੍ਰਮ ਤੇ ਦੇਹ-ਬੁਧੀ ਮੁਕ ਗਏ ਹੋਣ, ਤੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਾ ਰਹੋ।
ਨਵਾਦ੍ ਉਦ੍ਭਵਤਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾਸ਼੍ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਾਦਯਃ । ਯਥਾ ਕਮਲਜਸ੍ਯੈਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਤ੍ਵਯਾ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍
ਨਵਾਂ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਅੱਖਾਂ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਦੀ ਕਥਾ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਤੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਸ੍ਯਾਦਾਵ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਸਂਵਿਦ੍ ਯਥੋਦਿਤਾ । ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਤਥੈਵੋਦੇਤਿ ਸਰ੍ਵਦਾ
ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਅਠ-ਭਾਗੀ ਨਗਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰੀ ਅਠ-ਭਾਗੀ ਨਗਰੀ ਲਈ ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਧਿ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਜੀਵਂ ਸ ਗਰ੍ਭਸ੍ਥੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਦਯਃ । ਯਦ੍ ਯਥਾ ਭਾਵਯਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਤਤ੍ ਤਥਾ ਪਰਿਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਅਠ-ਭਾਗੀ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਜੀਵ ਹੀ ਸਮਝੋ; ਇਹ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਜਲਦੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਖ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਂਵੇਦਨਂ ਸ੍ਵਕਮ੍ । ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਚ ਯਥਾ ਤਤ੍ ਤੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮ੍ ਆਦ੍ਯਮਨਸ੍ਸ੍ਥਿਤੌ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ, ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੀ ਸਮਝੋ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਮੂਲ ਅਵਸਥਾ ਵਜੋਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਸਂਵਿਤ੍ ਸਂਵਿਦਨ੍ਤੀ ਸਂਵੇਦਨਮ੍ ਅਨਿਨ੍ਦਿਤਮ੍ । ਅਤੋ ऽਹਂਵੇਦਨਾਦ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਜੀਵਂ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਤ੍ਵ੍ ਇਤਾ
ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਜਾਗਰੂਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ। ਇਸ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀਕ ਆਤਮਾ, ਅਠ ਪੁਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਰੀਰ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨ ਤ੍ਵ੍ ਏਕਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਵੇਦ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਨਾਮਯਾ । ਅਨਨ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਨੇਕਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਰਾ ਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਪਰ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨਾ ਇਕਤਾ ਨਾਲ, ਨਾ ਅਣੰਤਤਾ ਨਾਲ, ਨਾ ਅਗਿਆਤ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਨਾ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਨਾ ਅਨੇਕਤਾ ਨਾਲ, ਤੇ ਨਾ ਖਾਲੀਪਣ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ।
ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨ ਮਨਸ੍ਤਾਂ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਨ ਚ ਜੀਵਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਨ ਚ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਾਤ੍ਮਿਕਾ
ਕੁਝ ਚੀਜ਼ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ। ਨਾ ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਅਠ ਪੁਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸੁਖਮ ਸ਼ਰੀਰ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨਾਵਿਦ੍ਯਾਦਿਵਿਲਾਸੋ ऽਸ੍ਤਿ ਸੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨਾਸ੍ਤੀਵ ਯਸ੍ ਸਦਾ । ਪਰਮਾਤ੍ਮੇਤਿ ਕਥਿਤੋ ਮਨष੍षष੍ਠੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤਿਗਃ
ਅਗਿਆਨ ਆਦਿ ਦੀ ਖੇਡ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਜੋ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਨਾ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਅਤੇ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਜੀਵਸ਼੍ ਚਿਨ੍ਮੂਰ੍ਤਿਰ੍ ਮਨਨਾਤ੍ਮਕਃ । ਭ੍ਰਮਃ ਕੇਵਲਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਦ੍ਯ ਉਪਦੇਸ਼ਾਯ ਗੀਯਤੇ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੀਵ ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਸੋਚ ਦੀ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ ਭ੍ਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਤਃ ਕੁਤਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਮਯ ਆਮਯੇ । ਉਪਦੇਸ਼੍ਯੋਪਦੇਸ਼ੇਨ ਪ੍ਰਵਿਲੀਨੇ ਵਿਚਾਰਣਾਤ੍
ਜਦੋਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਅਗਿਆਨ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ, ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ,
ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਸਕਲਾਚਾਰਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਤਦ੍ ਅਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ । ਯਤ੍ਰਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਪਿ ਸ੍ਥੂਲਮ੍ ਅਣਾਵ੍ ਇਵ ਸੁਰਾਚਲਃ
ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਗਿਆਨ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਮੋਟਾ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਰਬਤ ਇਕ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰੋਦ੍ਯਦਾਚਾਰਮ੍ ਅਪਿ ਸਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸਦ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਜਗਜ੍ ਜ੍ਞਵਿषਯਂ ਪਙ੍ਕਾਦ੍ ਇਵ ਤਿष੍ਠਤਿ ਨਿਰ੍ਮਿਤਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਚਲ-ਚਲਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਹੋਣ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਜਗਤ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਕ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਖੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਅਸਨ੍ਮਯਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾ ਰੂਪਮ੍ ਏਤਾਵਦ੍ ਏਵ ਹਿ । ਯਦ੍ ਵੀਕ੍ਸ਼ਿਤਾ ਸਤੀ ਨੂਨਂ ਨਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਰੂਪ ਇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੱਕਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ।
ਆਲੋਕਿਤਂ ਨਾਮ ਕਥਮ੍ ਅਵਸ੍ਤੁ ਕਿਲ ਲਭ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨਾਪਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਮृਗਤृष੍ਣਾਮ੍ਬੁ ਕੇਨ ਵਾ
ਜੋ ਚੀਜ਼ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਚਾਹੇ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਜਤਨ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਦੇ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਹੈ?
ਅਸਦ੍ ਏਵ ਸਦੈਵਾਸਦ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ਅਸ੍ਯ ਸਤ੍ਯਤਾ । ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਂ ਵਸ੍ਤੁ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਭ੍ਰਮਃ
ਝੂਠੀ ਚੀਜ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਝੂਠੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹ ਸੱਚੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਆਉਣ ਤੇ, ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਹਨ, ਐਸੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਭ੍ਰਮ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾ ਵਿਚਾਰਾਯ ਜੀਵਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਾਦਿਕਾ । ਅਪ੍ਯ੍ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਅਸਤ੍ਯਾਯਾਃ ਕਲ੍ਪਨਾ ਕਲ੍ਪਿਤਾਤ੍ਮਨਿ
ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ, ਅਠ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਤੇ ਜੀਵ ਆਦਿ ਵਲੋਂ ਬਣੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠੀਆਂ ਹਨ, ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਤਦੁਪਦੇਸ਼ਾਯ ਸੇਯਂ ਜੀਵਾਦਿਕਲ੍ਪਨਾ । ਕृਤਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੈਃ ਪ੍ਰਬੋਧਾਯ ਤਾਂ ਤ੍ਵਮ੍ ਏਕਮਨਾਸ਼੍ ਸ਼ृਣੁ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਜੀਵ ਆਦਿ ਦੀ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ; ਹੁਣ ਤੂੰ ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ।
ਜੀਵਤ੍ਵਮ੍ ਇਵ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਪਦੇ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਕਲਾਕਲਙ੍ਕਰਹਿਤਾ ਚਿਤਿਰ੍ ਆਚੇਤਨੋਨ੍ਮੁਖੀ
ਜੋ ਚਿੱਤ ਗੁਣ ਤੇ ਮਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਅਠ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਜੀਵ ਬਣੀ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਬੇਸੂਧ ਵੱਲ ਝੁਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਯਥਾ ਭਾਵਯਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਤਤ੍ ਤਥਾਨੁਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਸਤ੍ਯਂ ਭਵਤ੍ਵ੍ ਅਸਤ੍ਯਂ ਵਾ ਬਾਲੇਵ ਨਿਸ਼ਿ ਯਕ੍ਸ਼ਕਮ੍
ਜੋ ਵੀ ਕੋਈ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੁਰੰਤ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ—ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭੂਤ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਪਞ੍ਚਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਲਨਾਸ੍ ਸਾ ਭਾਵਯਤਿ ਯਤ੍ਰ ਯਾਃ । ਤਤ੍ਰਾਤ੍ਮਨਿ ਤਥਾਰਨ੍ਧ੍ਰਾਸ੍ ਤਾਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਥੋਦਿਤਾਃ
ਜਿੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਪੰਜ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਹੀ ਰਾਹਾਂ ਵੇਖਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉੱਭਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਾਭ੍ਯ ਏਵ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਬਹਿਸ੍ਸ੍ਥਂ ਭੂਤਪਞ੍ਚਕਮ੍ । ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਯਦ੍ ਅਨ੍ਯਾਭਂ ਸ਼ਾਖਾਸ਼ਤਮ੍ ਇਵਾਙ੍ਕੁਰਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਾਹਰਲੇ ਪੰਜ ਤੱਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਅੰਕੁਰ ਤੋਂ ਸੈਂਕੜੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਦਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਇਦਂ ਬਾਹ੍ਯਮ੍ ਇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਵਾਂਸ੍ ਤਤਃ । ਜੀਵੋ ਯਥਾ ਯਦ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਤਤ੍ ਤਥਾ ਦ੍ਰਢਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਜਦ ਜੀਵ ਇਹ ਨਿਸਚਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹੈ, ਇਹ ਬਾਹਰਲਾ ਹੈ', ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਸ਼੍ਮਿਜਾਲਮ੍ ਇਵੇਨ੍ਦੋਰ੍ ਯਦ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਨਮ੍ । ਬਾਹ੍ਯਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਤਯਾ ਤੇਨ ਤਦ੍ ਏਵਾਸ਼ੂਰਰੀਕृਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਭਰਦੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਜੋ ਕੁਝ ਆਤਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਾਹਰਲੇ ਛੂਹ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨਾਲ ਫੌਰਨ ਬਾਹਰਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।