ਯਤ੍ ਸਂਸ਼੍ਲੇषਮ੍ ਉਪਾਯਾਤਿ ਤਦ੍ ਬਾਲੋ ऽਪਿ ਹਿ ਵਿਨ੍ਦਤੇ । ਪਸ਼ੁਰ੍ ਵਾ ਸ੍ਥਾਵਰੋ ਵਾਪਿ ਜੀਵਃ ਕਸ੍ਮਾਨ੍ ਨ ਵੇਤ੍ਸ੍ਯਤਿ
ਜੋ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬੱਚਾ ਵੀ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਨਵਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਚੀਜ਼ ਹੋਵੇ, ਜੀਵ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ?
ਅਨ੍ਯਚ੍ ਚ ਨਾਯਨਾਸ੍ ਸਾਧੋ ਰਸ਼੍ਮਯੋ ਜੀਵਵੇष੍ਟਿਤਾਃ । ਕ੍ਰੋਡੀਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਲਂ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਜੀਵਸ੍ ਤਤ੍ ਤੇਨ ਵਿਨ੍ਦਤੇ
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਾਧੂ ਜੀ, ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਜੀਵ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੀਵ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਏष ਏਵ ਕ੍ਰਮਸ੍ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋਦ੍ਭਵਃ । ਰਸੇ ਗਨ੍ਧੇ ਚ ਕਥਿਤੋ ਜੀਵਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸਮ੍ਭਵਃ
ਇਹੀ ਤਰੀਕਾ ਸਪਰਸ਼ ਲਈ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਿਲਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਯਕੀਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸੁਆਦ ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਵੀ ਜੀਵ ਦੇ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਆਕਾਸ਼ਨਿष੍ਠਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਰ੍ਣਾਕਾਸ਼ਗਤਃ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਜੀਵਾਕਾਸ਼ਂ ਵਿਸ਼ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਏਵਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਂਵਿਦਃ
ਧੁਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਤੁਰੰਤ ਕੰਨ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਝ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਨਿਰ੍ਮਲਾਦਰ੍ਸ਼ਰਤ੍ਨਵਾਰ੍ਯਾਦਿਕੇषੁ ਯਤ੍ । ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਨਮ੍ ਏਤਨ੍ ਮੇ ਬ੍ਰੂਹਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਕਿਮਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਦਰਪਣ, ਜਵਾਹਰ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਚਿੱਟੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
ਕਾਕਤਾਲੀਯਵਦ੍ ਭਾਤਂ ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਯਚ੍ ਚਿਰਮ੍ । ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਆਸ੍ਤੇ ਕ੍ਸ਼ਣਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤਦ੍ ਏਵੇਦਂ ਜਗਨ੍ਤਿ ਵਃ
ਜਿਵੇਂ ਕਾਂ ਅਤੇ ਤਾਲ ਦੇ ਮਿਲਣ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ, ਕਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਸੰਸਾਰ ਹੈ।
ਸ੍ਵਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰਕਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਇਵਾਰ੍ਥ ਇਤਿ ਭਾਵਯਤ੍ । ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਏਕਮ੍ ਅਨੇਕਾਤ੍ਮ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵृਕ੍ਸ਼ਵਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਚੀਜ਼ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਹੀ ਹਸਤੀ ਵਜੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਵੀ ਸੋਚ ਕਿ ਇੱਕ ਹੀ ਅਸਲ, ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼, ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੈ।
ਬਾਹ੍ਯਾਰ੍ਥਾਸ੍ਤਿਤ੍ਵਬੋਧੋ ਯੋ ਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਜਗਨ੍ਮਤਿਃ । ਸ ਚ ਸਾ ਚੇਤਿ ਸਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਯਥਾਸਂਵੇਦਨਂ ਸ੍ਥਿਤੇਃ
ਬਾਹਰਲੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਹਸਤੀ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਜਾਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਂ ਆਪਣਾ ਆਪ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸੋਚ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ, ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਮੁਤਾਬਕ, ਸੱਚੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਪ੍ਰਥਮਂ ਪਰਮਾਣੁਤ੍ਵੇ ਬੁਦ੍ਧੇ ऽਣੁਤ੍ਵੇ ਤਤਸ਼੍ ਚ ਖੇ । ਤਾ ਵਿਦੋ ਵੇਤ੍ਤਿ ਵਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮ ਕਰਾਕ੍ਸ਼ਾਦਿਕਮ੍ ਅਦ੍ਯ ਯਾਃ
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਮਾਣੂ ਵਰਗੀ, ਫਿਰ ਅਕਾਸ਼ ਵਰਗੀ। ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਅੱਜ ਹੱਥ, ਅੱਖ ਆਦਿ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਗਾਦਿਤਃ ਪ੍ਰਭृਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਨਿਰ੍ਮਲੇ ऽਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਬਿਮ੍ਬਤੇ । ਵਿਦਾਤ੍ਤੇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਿਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਐਕ੍ਯਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਬਿਮ੍ਬ੍ਯਨੁਬਿਮ੍ਬਯੋਃ
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਚੀਜ਼ ਸਾਫ਼ ਦਿਲ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 'ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ' ਇਹ ਭਾਵ, ਸਾਰੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਾ ਕਚਤਾ ਤਦ੍ ਯਦ੍ ਅਯਮ੍ ਅਰ੍ਥ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸਰ੍ਗਾਦੌ ਚੇਤਿਤਾ ਸਂਸ੍ਥਾ ਯਾਸੌ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ਉਪਾਗਤਾ
ਜੋ ਕੁਝ 'ਇਹ ਚੀਜ਼ ਹੈ' ਵਜੋਂ ਠੀਕ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਜੋ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਅਬ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆ ਗਈ ਹੈ।
ਅਸਤਾਮ੍ ਏਵ ਭਾਵਾਨਾਂ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮਕਚਨਾਬਲਾਤ੍ । ਗੁਣਾਰ੍ਪਣਂ ਮਿਥੋ ਰੂਢਂ ਨਿਰ੍ਮਲੇ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਨਮ੍
ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਚਮਕ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਆਇਨੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਜਡਯੋਰ੍ ਏਵ ਜੀਵਯੋਰ੍ ਇਵ ਯਨ੍ ਮਿਥਃ । ਸਤ੍ਤਾਰ੍ਪਣਂ ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਂ ਤਦ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਦੋ ਬਿਲਕੁਲ ਮੂਰਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜੀਵਾਂ ਵਾਂਗ ਅਸਤਿਤਵ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਅਨੁਸਾਰ 'ਪਰਛਾਂਵਾਂ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦਾਤ੍ਮਨੋਰ੍ ਵਾ ਜਡਯੋਰ੍ ਮਹਾਸਤ੍ਤਾਜਡਾਤ੍ਮਨੋਃ । ਆਦ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵਨਿਯਮਾਦ੍ ਬਿਮ੍ਬਸਤ੍ਤਾਰ੍ਪਣਂ ਮਿਥਃ
ਚਾਹੇ ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਮੂਰਖ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਅਸਤਿਤਵ ਅਤੇ ਮੂਰਖ ਆਤਮਾ ਵਿਚਕਾਰ, ਮੂਲ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਦੀ ਅਸਤਿਤਵ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਂ ਦृਸ਼ੋਰ੍ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਵੇਦ੍ਯਵਿਦਾਂ ਵਰ । ਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਜਗਤ੍ ਤੇਨ ਵਿਸ਼੍ਵਾਸੋ ਮਾ ਤਵਾਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਇਹ
ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖੀ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਭ੍ਰਮ ਸਮਝੋ, ਹੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਸ 'ਤੇ ਪੱਕਾ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੋ।
ਅਹਮਿਤ੍ਯਾਦਿਤਰਙ੍ਗਸ੍ ਸਰ੍ਗਾਦ੍ਯਾਵਰ੍ਤਵਾਨ੍ ਪਰਾਮ੍ਭੋਧੌ । ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਕृਤਸ੍ ਤਨ੍ਮਯੈਕਤਯਾ
'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਆਦਿ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ ਇਕ-ਰੂਪ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਜਾਂ ਕਰਤਬ ਦਾ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਸਕ੍ਤਮਤਿਰ੍ ਮੁਦਿਤਾਤ੍ਮਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਸੁਖਾਸੁਖਸਂਵਿਦਨਨ੍ਤਃ । ਤਿष੍ਠ ਨਿਵਿष੍ਟਮਤਿਸ੍ ਸਮਤਾਯਾਮ੍ ਅਸ੍ਤਸਮਸ੍ਤਭਵਾਮਯਮਾਯਃ
ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨ ਨੂੰ ਲਗAttachment ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰੱਖ, ਅੰਦਰੋਂ ਖੁਸ਼ ਰਹੋ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ, ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਭ੍ਰਮ ਤੇ ਦੇਹ-ਬੁਧੀ ਮੁਕ ਗਏ ਹੋਣ, ਤੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਾ ਰਹੋ।
ਨਵਾਦ੍ ਉਦ੍ਭਵਤਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾਸ਼੍ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਾਦਯਃ । ਯਥਾ ਕਮਲਜਸ੍ਯੈਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਤ੍ਵਯਾ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍
ਨਵਾਂ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਅੱਖਾਂ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਦੀ ਕਥਾ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਤੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਸ੍ਯਾਦਾਵ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਸਂਵਿਦ੍ ਯਥੋਦਿਤਾ । ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਤਥੈਵੋਦੇਤਿ ਸਰ੍ਵਦਾ
ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਅਠ-ਭਾਗੀ ਨਗਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰੀ ਅਠ-ਭਾਗੀ ਨਗਰੀ ਲਈ ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਧਿ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਜੀਵਂ ਸ ਗਰ੍ਭਸ੍ਥੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਦਯਃ । ਯਦ੍ ਯਥਾ ਭਾਵਯਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਤਤ੍ ਤਥਾ ਪਰਿਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਅਠ-ਭਾਗੀ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਜੀਵ ਹੀ ਸਮਝੋ; ਇਹ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਜਲਦੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਖ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਂਵੇਦਨਂ ਸ੍ਵਕਮ੍ । ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਚ ਯਥਾ ਤਤ੍ ਤੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮ੍ ਆਦ੍ਯਮਨਸ੍ਸ੍ਥਿਤੌ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ, ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੀ ਸਮਝੋ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਮੂਲ ਅਵਸਥਾ ਵਜੋਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਸਂਵਿਤ੍ ਸਂਵਿਦਨ੍ਤੀ ਸਂਵੇਦਨਮ੍ ਅਨਿਨ੍ਦਿਤਮ੍ । ਅਤੋ ऽਹਂਵੇਦਨਾਦ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਜੀਵਂ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਤ੍ਵ੍ ਇਤਾ
ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਜਾਗਰੂਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ। ਇਸ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀਕ ਆਤਮਾ, ਅਠ ਪੁਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਰੀਰ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨ ਤ੍ਵ੍ ਏਕਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਵੇਦ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਨਾਮਯਾ । ਅਨਨ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਨੇਕਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਰਾ ਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਪਰ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨਾ ਇਕਤਾ ਨਾਲ, ਨਾ ਅਣੰਤਤਾ ਨਾਲ, ਨਾ ਅਗਿਆਤ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਨਾ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਨਾ ਅਨੇਕਤਾ ਨਾਲ, ਤੇ ਨਾ ਖਾਲੀਪਣ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ।
ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨ ਮਨਸ੍ਤਾਂ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਨ ਚ ਜੀਵਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਨ ਚ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਾਤ੍ਮਿਕਾ
ਕੁਝ ਚੀਜ਼ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ। ਨਾ ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਅਠ ਪੁਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸੁਖਮ ਸ਼ਰੀਰ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨਾਵਿਦ੍ਯਾਦਿਵਿਲਾਸੋ ऽਸ੍ਤਿ ਸੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨਾਸ੍ਤੀਵ ਯਸ੍ ਸਦਾ । ਪਰਮਾਤ੍ਮੇਤਿ ਕਥਿਤੋ ਮਨष੍षष੍ਠੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤਿਗਃ
ਅਗਿਆਨ ਆਦਿ ਦੀ ਖੇਡ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਜੋ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਨਾ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਅਤੇ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਜੀਵਸ਼੍ ਚਿਨ੍ਮੂਰ੍ਤਿਰ੍ ਮਨਨਾਤ੍ਮਕਃ । ਭ੍ਰਮਃ ਕੇਵਲਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਦ੍ਯ ਉਪਦੇਸ਼ਾਯ ਗੀਯਤੇ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੀਵ ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਸੋਚ ਦੀ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ ਭ੍ਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਤਃ ਕੁਤਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਮਯ ਆਮਯੇ । ਉਪਦੇਸ਼੍ਯੋਪਦੇਸ਼ੇਨ ਪ੍ਰਵਿਲੀਨੇ ਵਿਚਾਰਣਾਤ੍
ਜਦੋਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਅਗਿਆਨ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ, ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ,
ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਸਕਲਾਚਾਰਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਤਦ੍ ਅਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ । ਯਤ੍ਰਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਪਿ ਸ੍ਥੂਲਮ੍ ਅਣਾਵ੍ ਇਵ ਸੁਰਾਚਲਃ
ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਗਿਆਨ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਮੋਟਾ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਰਬਤ ਇਕ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰੋਦ੍ਯਦਾਚਾਰਮ੍ ਅਪਿ ਸਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸਦ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਜਗਜ੍ ਜ੍ਞਵਿषਯਂ ਪਙ੍ਕਾਦ੍ ਇਵ ਤਿष੍ਠਤਿ ਨਿਰ੍ਮਿਤਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਚਲ-ਚਲਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਹੋਣ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਜਗਤ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਕ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਖੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਅਸਨ੍ਮਯਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾ ਰੂਪਮ੍ ਏਤਾਵਦ੍ ਏਵ ਹਿ । ਯਦ੍ ਵੀਕ੍ਸ਼ਿਤਾ ਸਤੀ ਨੂਨਂ ਨਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਰੂਪ ਇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੱਕਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ।