ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਂ ਯਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ । ਸ੍ਵ ਏਵਾਵਯਵਸ੍ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਘਟਾਦਿ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਤਿ
ਜੋ ਮਨ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਉਸ ਵਿਚ ਘੜਾ ਆਦਿ ਵਸਤੂਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪਰਛਾਈ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਜਗਤ੍ਸਹਸ੍ਰਨਿਰ੍ਮਾਣਮਹਿਮ੍ਨਾਂ ਦਰ੍ਪਣਸ੍ਯ ਮੇ । ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਸ੍ਯ ਭਗਵਨ੍ ਰੂਪਂ ਕਥਯ ਕੀਦृਸ਼ਮ੍
ਹੇ ਪੂਜਨਯ, ਮੈਨੂੰ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਦਾ ਉਹ ਰੂਪ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਦਰਪਣ ਵਾਂਗ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਗਤ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਜਗਦ੍ਬੀਜਂ ਯਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਸ੍ਤਿ ਨਿਰਾਮਯਮ੍ । ਭਾਰੂਪਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਕਲਾਕਲਨਵਰ੍ਜਿਤਮ੍
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਅਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜਗਤ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ, ਭਾਰੀ, ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਭਾਗ ਜਾਂ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ।
ਕਲਨੋਨ੍ਮੁਖਤਾਂ ਯਾਤਂ ਸਤ੍ ਤਜ੍ ਜੀਵ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਸ ਜੀਵਃ ਖਲੁ ਦੇਹੇ ऽਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ ਚਿਨੋਤਿ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਸ੍ਫੁਟਮ੍
ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੱਚਾਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਵੱਲ ਮੋੜਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜੀਵ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਤੇ ਕੰਪਦਾ ਹੈ।
ਅਹਮ੍ਭਾਵਾਦ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰੋ ਮਨਨਾਨ੍ ਮਨ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਬੋਧਨਿਸ਼੍ਚਯਤੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਦृष੍ਟੇਸ੍ ਤਥੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍
ਜਦੋਂ 'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸੋਚਣ ਨਾਲ ਮਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਸਮਝਣ ਤੇ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਦੇਹਭਾਵਨਯਾ ਦੇਹੋ ਘਟਭਾਵਨਯਾ ਘਟਃ । ਏष ਏਵਂਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ਮਾ ਜੀਵਃ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਘੜੇ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨਾਲ ਘੜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਸ ਜੀਵ ਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਰਿਆਸ਼ਟਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਞਤ੍ਵਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਭੋਕ੍ਤृਤ੍ਵਸਾਕ੍ਸ਼ਿਤ੍ਵਾਦ੍ਯਭਿਮਾਨਿਨੀ । ਯਾ ਸਂਵਿਜ੍ ਜੀਵ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਾ ਤਦ੍ ਧਿ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਵਿਦੁਃ
ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਪੁਰਿਆਸ਼ਟਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਪੁਰਿਆਸ਼ਟਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਕਾਲੇ ਕਾਲੇ ਸ੍ਵਤੋ ਜੀਵਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਯੋ ऽਨ੍ਯੋ ਭਵਤਿ ਸ੍ਵਤਃ । ਭਾਵਿਤਾਕਾਰਿਤਾਨਨ੍ਤਵਾਸਨਾਕਣਿਕੋਦਯਾਤ੍
ਹਰ ਸਮੇਂ, ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਛਲੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਅਣਗਣਤ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਕਾਲੇਨਾਕਾਰਮ੍ ऋਚ੍ਛਤਿ । ਵਾਸਨਾਵਸ਼ਤਸ੍ ਸੇਕਾਦ੍ ਬੀਜਂ ਪਲ੍ਲਵਤਾਮ੍ ਇਵ
ਪੁਰਯਸ਼ਟਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਭਾਵ ਨਾਲ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਤੇ, ਇਹ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਪੰਨ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਆਕਾਰੋ ऽਹਂ ਸ਼ਰੀਰਾਦਿ ਸ੍ਥਾਵਰਾਦਿ ਸੁਰਾਦਿ ਵਾ । ਨਾਹਮ੍ ਆਦ੍ਯਸ਼੍ ਚਿਦਾਤ੍ਮੇਤਿ ਮਿਥ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨੇ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ
ਰੂਪ 'ਮੈਂ' ਹੈ, ਚਾਹੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੋਵੇ, ਅਡੋਲ ਜੀਵ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਦੇਵਤਾ ਹੋਣ; ਪਰ 'ਮੈਂ ਆਦਿ ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ ਹਾਂ'—ਇਹ ਝੂਠੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭ੍ਰਮਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਜਗਜ੍ ਜੀਵੋ ਵਾਸਨਾਵੇਲ੍ਲਿਤਸ਼੍ ਚਿਰਮ੍ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਗਮਨੈਰ੍ ਅਬ੍ਧੌ ਕਾष੍ਠਂ ਵੀਚਿਹਤਂ ਯਥਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਗਤ ਵਿਚ ਜੀਵ ਵਾਸਨਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਉਪਰ-ਹੇਠਾਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਲੱਕੜੀ।
ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਜਾਤਿਤ੍ਵਾਦ੍ ਭਵਬਨ੍ਧਾਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਰਮ੍ । ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸ੍ਵਮ੍ ਅਭ੍ਯੇਤਿ ਪਦਮ੍ ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਵਰ੍ਜਿਤਮ੍
ਕੁਝ ਲੋਕ, ਸਾਤਵਿਕ ਜਾਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਕਾਲੇਨ ਬਹੁਨਾ ਭੁਕ੍ਤਯੋਨਿਗਣਾਨ੍ਤਰਃ । ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਵਸ਼ਾਦ੍ ਏਤਿ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ
ਕਈ ਲੋਕ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਨਮਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ, ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਏਵਮ੍ਭੂਤਸ੍ ਸ ਸੁਮਤੇ ਜੀਵੋ ਯਾਤਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਤਾਮ੍ । ਨੇਤ੍ਰਾਦਿਨਾ ਘਟਾਦ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਯਥਾ ਵੇਤ੍ਤਿ ਤਥਾ ਸ਼ृਣੁ
ਹੇ ਚੰਗੀ ਸੋਚ ਵਾਲੇ, ਐਸਾ ਜੀਵ ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਘੜੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੁਣ।
ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਕਲਨਾਤ੍ ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਯਾਤਸ੍ਯ ਜੀਵਤਾਮ੍ । ਮਨष੍षष੍ਠੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਮੋ ਦੇਹੋ ऽਗ੍ਰ ਇਵ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਜੀਵ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਅਤੇ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਅੱਗੇ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਟਾਹਣੀ ਦਾ ਅਗਲਾ ਹਿੱਸਾ।
ਪਦਾਰ੍ਥਦੇਹੇ ਦੇਹੇਨ ਸ੍ਵੇ ਪਤਤ੍ਯ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਿਰੂਪਿਣਾ । ਤਦਾ ਤਜ੍ ਜੀਵਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਜ੍ ਜੀਵਾਤ੍ਮੈਕਤ੍ਵਮ੍ ऋਚ੍ਛਤਿ
ਜਦੋਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅੱਖਾਂ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਦੀ ਇਕਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਬਾਹ੍ਯਾਰ੍ਥਵੇਦਨੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ऽਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਕਾਰਣਮ੍ । ਸਮਨ੍ਵਿਤਸ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤੇਨ ਨ ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕਦਾਚਨ
ਬਾਹਰਲੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀ ਨਾਲ ਸਦਾ ਜੋੜ ਹੋਣਾ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਤਾਂ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।
ਯਦ੍ ਯਦ੍ ਅਚ੍ਛਤਰੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਅਗ੍ਰਸ੍ਥਂ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਤਿ । ਜੀਵੇਨ ਭਵਤਿ ਸ਼੍ਲਿष੍ਟਂ ਬਹਿਰ੍ ਜੀਵੋ ऽਥ ਜੀਵਤਿ
ਜੋ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਉਸ ਅੱਗੇਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੇ ਪਰਤ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਜੀਵ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਾਹਰਲੇ ਜੀਵ ਵਾਂਗ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਘृष੍ਟਨਵਰਤ੍ਨਾਭੇ ਯਦਾ ਨਯਨਤਾਰਕੇ । ਤਦੈਤਯੋਰ੍ ਬਾਹ੍ਯਗਤਃ ਪਦਾਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਤਿ
ਜਦੋਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਤਾਰੇ ਨਵੇਂ ਰਤਨਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਬਾਹਰਲੀ ਚੀਜ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜੀਵੇਨ ਭਵਤਿ ਸ਼੍ਲਿष੍ਟਃ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਵਸ਼ਾਤ੍ ਤਤਃ । ਜੀਵਜ੍ਞੇਯਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਬਾਹ੍ਯਂ ਵਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਇਤਿ ਰਾਘਵ
ਪਰਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਜੀਵ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਬਾਹਰਲੀ ਚੀਜ਼ ਜੀਵ ਵੱਲੋਂ ਜਾਣਣਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਤ੍ ਸਂਸ਼੍ਲੇषਮ੍ ਉਪਾਯਾਤਿ ਤਦ੍ ਬਾਲੋ ऽਪਿ ਹਿ ਵਿਨ੍ਦਤੇ । ਪਸ਼ੁਰ੍ ਵਾ ਸ੍ਥਾਵਰੋ ਵਾਪਿ ਜੀਵਃ ਕਸ੍ਮਾਨ੍ ਨ ਵੇਤ੍ਸ੍ਯਤਿ
ਜੋ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬੱਚਾ ਵੀ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਨਵਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਚੀਜ਼ ਹੋਵੇ, ਜੀਵ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ?
ਅਨ੍ਯਚ੍ ਚ ਨਾਯਨਾਸ੍ ਸਾਧੋ ਰਸ਼੍ਮਯੋ ਜੀਵਵੇष੍ਟਿਤਾਃ । ਕ੍ਰੋਡੀਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਲਂ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਜੀਵਸ੍ ਤਤ੍ ਤੇਨ ਵਿਨ੍ਦਤੇ
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਾਧੂ ਜੀ, ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਜੀਵ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੀਵ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਏष ਏਵ ਕ੍ਰਮਸ੍ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋਦ੍ਭਵਃ । ਰਸੇ ਗਨ੍ਧੇ ਚ ਕਥਿਤੋ ਜੀਵਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸਮ੍ਭਵਃ
ਇਹੀ ਤਰੀਕਾ ਸਪਰਸ਼ ਲਈ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਿਲਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਯਕੀਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸੁਆਦ ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਵੀ ਜੀਵ ਦੇ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਆਕਾਸ਼ਨਿष੍ਠਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਰ੍ਣਾਕਾਸ਼ਗਤਃ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਜੀਵਾਕਾਸ਼ਂ ਵਿਸ਼ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਏਵਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਂਵਿਦਃ
ਧੁਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਤੁਰੰਤ ਕੰਨ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਝ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਨਿਰ੍ਮਲਾਦਰ੍ਸ਼ਰਤ੍ਨਵਾਰ੍ਯਾਦਿਕੇषੁ ਯਤ੍ । ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਨਮ੍ ਏਤਨ੍ ਮੇ ਬ੍ਰੂਹਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਕਿਮਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਦਰਪਣ, ਜਵਾਹਰ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਚਿੱਟੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
ਕਾਕਤਾਲੀਯਵਦ੍ ਭਾਤਂ ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਯਚ੍ ਚਿਰਮ੍ । ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਆਸ੍ਤੇ ਕ੍ਸ਼ਣਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤਦ੍ ਏਵੇਦਂ ਜਗਨ੍ਤਿ ਵਃ
ਜਿਵੇਂ ਕਾਂ ਅਤੇ ਤਾਲ ਦੇ ਮਿਲਣ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ, ਕਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਸੰਸਾਰ ਹੈ।
ਸ੍ਵਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰਕਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਇਵਾਰ੍ਥ ਇਤਿ ਭਾਵਯਤ੍ । ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਏਕਮ੍ ਅਨੇਕਾਤ੍ਮ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵृਕ੍ਸ਼ਵਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਚੀਜ਼ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਹੀ ਹਸਤੀ ਵਜੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਵੀ ਸੋਚ ਕਿ ਇੱਕ ਹੀ ਅਸਲ, ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼, ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੈ।
ਬਾਹ੍ਯਾਰ੍ਥਾਸ੍ਤਿਤ੍ਵਬੋਧੋ ਯੋ ਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਜਗਨ੍ਮਤਿਃ । ਸ ਚ ਸਾ ਚੇਤਿ ਸਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਯਥਾਸਂਵੇਦਨਂ ਸ੍ਥਿਤੇਃ
ਬਾਹਰਲੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਹਸਤੀ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਜਾਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਂ ਆਪਣਾ ਆਪ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸੋਚ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ, ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਮੁਤਾਬਕ, ਸੱਚੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਪ੍ਰਥਮਂ ਪਰਮਾਣੁਤ੍ਵੇ ਬੁਦ੍ਧੇ ऽਣੁਤ੍ਵੇ ਤਤਸ਼੍ ਚ ਖੇ । ਤਾ ਵਿਦੋ ਵੇਤ੍ਤਿ ਵਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮ ਕਰਾਕ੍ਸ਼ਾਦਿਕਮ੍ ਅਦ੍ਯ ਯਾਃ
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਮਾਣੂ ਵਰਗੀ, ਫਿਰ ਅਕਾਸ਼ ਵਰਗੀ। ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਅੱਜ ਹੱਥ, ਅੱਖ ਆਦਿ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਗਾਦਿਤਃ ਪ੍ਰਭृਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਨਿਰ੍ਮਲੇ ऽਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਬਿਮ੍ਬਤੇ । ਵਿਦਾਤ੍ਤੇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਿਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਐਕ੍ਯਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਬਿਮ੍ਬ੍ਯਨੁਬਿਮ੍ਬਯੋਃ
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਚੀਜ਼ ਸਾਫ਼ ਦਿਲ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 'ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ' ਇਹ ਭਾਵ, ਸਾਰੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਣਦਾ ਹੈ।