ਪੂਰ੍ਣਾਤ੍ਮਕਮ੍ ਇਦਂ ਪੂਰ੍ਣਂ ਪੂਰ੍ਣਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਣਂ ਪ੍ਰਪੂਰ੍ਯਤੇ । ਪੂਰ੍ਣੇਨ ਪੂਰਿਤਂ ਪੂਰ੍ਣਂ ਸ੍ਥਿਤਾ ਪੂਰ੍ਣੈਵ ਪੂਰ੍ਣਤਾ
ਇਹ ਪੂਰਨਤਾ ਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਪੂਰਨ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨਤਾ, ਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਪੂਰਨਤਾ ਦੀ ਹੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ।
ਲੀਲਯੇਦਂ ਤੁ ਪृਚ੍ਛਾਮਿ ਭੂਯੋ ਬੋਧਾਭਿਵृਦ੍ਧਯੇ । ਬਾਲਸ੍ਯੇਵ ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਨ ਰੋषਂ ਕਰ੍ਤੁਮ੍ ਅਰ੍ਹਸਿ
ਫਿਰ ਵੀ, ਮੈਂ ਇਹ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਮਝ ਹੋਰ ਵਧੇ। ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਤੂੰ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰ।
ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁਸ੍ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ ਰਸਨਂ ਘ੍ਰਾਣਮ੍ ਏਵ ਚ । ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਮ੍ ਅਪਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਦृਸ਼੍ਯਮਾਨਮ੍ ਅਪਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍
ਸੁਣਨ, ਵੇਖਣ, ਛੂਹਣ, ਚੱਖਣ ਤੇ ਸੁੰਘਣ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੰਦਰੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਤੇ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦਿੱਸਦੇ ਵੀ ਹਨ —
ਕਥਂ ਮृਤਸ੍ਯੈਵ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ ਵਿषਯਂ ਸ੍ਵਂ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਜੀਵਤਸ਼੍ ਚ ਕਥਂ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿषਯਂ ਸ੍ਵਂ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਮਰੇ ਹੋਏ ਜੀਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸੂਝ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਪਰ ਜਿੰਦਾ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ?
ਕਥਂ ਘਟਾਦਿ ਬਾਹ੍ਯਸ੍ਥਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਜਡਾਨ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਸ਼ਰੀਰੇ ऽਨੁਭਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਃ ਪੁਨਰ੍ ਨਾਨੁਭਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ
ਇੰਦਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਆਦਿ ਬਾਹਰਲੇ ਪਦਾਰਥ, ਆਪ ਤਾਂ ਜੜ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਬਾਹਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ?
ਅਯਸ਼੍ਸ਼ਲਾਕੋਪਮਯੋਰ੍ ਘਟਾਦੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਯੋਃ ਕਿਲ । ਅਸ਼੍ਲਿष੍ਟਯੋਰ੍ ਨੀਰਸਯੋਃ ਕਥਂ ਸਤ੍ਤੋਦਿਤਾ ਮਿਥਃ
ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸਲਾਖਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਤੇ ਇੰਦਰੇ, ਜਦੋਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਤੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਜੀਵਨ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਜਾਨਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ ਯਦ੍ ਏਤਤ੍ ਤ੍ਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇषਾਸ਼ਙ੍ਕਯਾ ਪੁਨਃ । ਪृਚ੍ਛਾਮਿ ਤਦ੍ ਅਸ਼ੇषੇਣ ਕਥਯਾਸ਼੍ਵ੍ ਅਨੁਕਮ੍ਪਯਾ
ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੈਂ ਖਾਸ ਸ਼ੱਕ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾ ਦੇ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਚਿਤ੍ਤਾਦਿ ਘਟਾਦ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ । ਪृਥਕ੍ ਸਮ੍ਭਵਤੀਹਾਙ੍ਗ ਨਿਰ੍ਮਲਾਚ੍ ਚੇਤਨਾਦ੍ ऋਤੇ
ਇੱਥੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਘੜਾ ਆਦਿ ਵਸਤੂਆਂ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਦੋਸਤ।
ਗਗਨਾਦ੍ ਅਪਿ ਯਾਚ੍ਛਾ ਚਿਤ੍ ਤਯਾ ਰੂਪਂ ਸ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਾ । ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਤ੍ਵੇਨ ਭਾਵਵृਤ੍ਤ੍ਯੈਵ ਭਾਵਿਤਮ੍
ਚੇਤਨਾ, ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ, ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਆਪ ਹੀ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਚਲਣ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਏਵੇਦਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਤਾਂ ਗਤਂ ਜਗਦ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤਸ੍ਯਾਵਯਵਜਾਤਂ ਤਦ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦਿ ਘਟਾਦਿ ਚ
ਇਹ ਜਗਤ ਆਪਣੀ ਮੂਲਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਅਤੇ ਘੜਾ ਆਦਿ, ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਂ ਯਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ । ਸ੍ਵ ਏਵਾਵਯਵਸ੍ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਘਟਾਦਿ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਤਿ
ਜੋ ਮਨ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਉਸ ਵਿਚ ਘੜਾ ਆਦਿ ਵਸਤੂਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪਰਛਾਈ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਜਗਤ੍ਸਹਸ੍ਰਨਿਰ੍ਮਾਣਮਹਿਮ੍ਨਾਂ ਦਰ੍ਪਣਸ੍ਯ ਮੇ । ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਸ੍ਯ ਭਗਵਨ੍ ਰੂਪਂ ਕਥਯ ਕੀਦृਸ਼ਮ੍
ਹੇ ਪੂਜਨਯ, ਮੈਨੂੰ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਦਾ ਉਹ ਰੂਪ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਦਰਪਣ ਵਾਂਗ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਗਤ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਜਗਦ੍ਬੀਜਂ ਯਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਸ੍ਤਿ ਨਿਰਾਮਯਮ੍ । ਭਾਰੂਪਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਕਲਾਕਲਨਵਰ੍ਜਿਤਮ੍
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਅਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜਗਤ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ, ਭਾਰੀ, ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਭਾਗ ਜਾਂ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ।
ਕਲਨੋਨ੍ਮੁਖਤਾਂ ਯਾਤਂ ਸਤ੍ ਤਜ੍ ਜੀਵ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਸ ਜੀਵਃ ਖਲੁ ਦੇਹੇ ऽਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ ਚਿਨੋਤਿ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਸ੍ਫੁਟਮ੍
ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੱਚਾਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਵੱਲ ਮੋੜਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜੀਵ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਤੇ ਕੰਪਦਾ ਹੈ।
ਅਹਮ੍ਭਾਵਾਦ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰੋ ਮਨਨਾਨ੍ ਮਨ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਬੋਧਨਿਸ਼੍ਚਯਤੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਦृष੍ਟੇਸ੍ ਤਥੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍
ਜਦੋਂ 'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸੋਚਣ ਨਾਲ ਮਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਸਮਝਣ ਤੇ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਦੇਹਭਾਵਨਯਾ ਦੇਹੋ ਘਟਭਾਵਨਯਾ ਘਟਃ । ਏष ਏਵਂਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ਮਾ ਜੀਵਃ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਘੜੇ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨਾਲ ਘੜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਸ ਜੀਵ ਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਰਿਆਸ਼ਟਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਞਤ੍ਵਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਭੋਕ੍ਤृਤ੍ਵਸਾਕ੍ਸ਼ਿਤ੍ਵਾਦ੍ਯਭਿਮਾਨਿਨੀ । ਯਾ ਸਂਵਿਜ੍ ਜੀਵ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਾ ਤਦ੍ ਧਿ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਵਿਦੁਃ
ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਪੁਰਿਆਸ਼ਟਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਪੁਰਿਆਸ਼ਟਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਕਾਲੇ ਕਾਲੇ ਸ੍ਵਤੋ ਜੀਵਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਯੋ ऽਨ੍ਯੋ ਭਵਤਿ ਸ੍ਵਤਃ । ਭਾਵਿਤਾਕਾਰਿਤਾਨਨ੍ਤਵਾਸਨਾਕਣਿਕੋਦਯਾਤ੍
ਹਰ ਸਮੇਂ, ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਛਲੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਅਣਗਣਤ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਕਾਲੇਨਾਕਾਰਮ੍ ऋਚ੍ਛਤਿ । ਵਾਸਨਾਵਸ਼ਤਸ੍ ਸੇਕਾਦ੍ ਬੀਜਂ ਪਲ੍ਲਵਤਾਮ੍ ਇਵ
ਪੁਰਯਸ਼ਟਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਭਾਵ ਨਾਲ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਤੇ, ਇਹ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਪੰਨ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਆਕਾਰੋ ऽਹਂ ਸ਼ਰੀਰਾਦਿ ਸ੍ਥਾਵਰਾਦਿ ਸੁਰਾਦਿ ਵਾ । ਨਾਹਮ੍ ਆਦ੍ਯਸ਼੍ ਚਿਦਾਤ੍ਮੇਤਿ ਮਿਥ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨੇ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ
ਰੂਪ 'ਮੈਂ' ਹੈ, ਚਾਹੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੋਵੇ, ਅਡੋਲ ਜੀਵ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਦੇਵਤਾ ਹੋਣ; ਪਰ 'ਮੈਂ ਆਦਿ ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ ਹਾਂ'—ਇਹ ਝੂਠੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭ੍ਰਮਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਜਗਜ੍ ਜੀਵੋ ਵਾਸਨਾਵੇਲ੍ਲਿਤਸ਼੍ ਚਿਰਮ੍ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਗਮਨੈਰ੍ ਅਬ੍ਧੌ ਕਾष੍ਠਂ ਵੀਚਿਹਤਂ ਯਥਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਗਤ ਵਿਚ ਜੀਵ ਵਾਸਨਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਉਪਰ-ਹੇਠਾਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਲੱਕੜੀ।
ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਜਾਤਿਤ੍ਵਾਦ੍ ਭਵਬਨ੍ਧਾਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਰਮ੍ । ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸ੍ਵਮ੍ ਅਭ੍ਯੇਤਿ ਪਦਮ੍ ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਵਰ੍ਜਿਤਮ੍
ਕੁਝ ਲੋਕ, ਸਾਤਵਿਕ ਜਾਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਕਾਲੇਨ ਬਹੁਨਾ ਭੁਕ੍ਤਯੋਨਿਗਣਾਨ੍ਤਰਃ । ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਵਸ਼ਾਦ੍ ਏਤਿ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ
ਕਈ ਲੋਕ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਨਮਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ, ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਏਵਮ੍ਭੂਤਸ੍ ਸ ਸੁਮਤੇ ਜੀਵੋ ਯਾਤਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਤਾਮ੍ । ਨੇਤ੍ਰਾਦਿਨਾ ਘਟਾਦ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਯਥਾ ਵੇਤ੍ਤਿ ਤਥਾ ਸ਼ृਣੁ
ਹੇ ਚੰਗੀ ਸੋਚ ਵਾਲੇ, ਐਸਾ ਜੀਵ ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਘੜੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੁਣ।
ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਕਲਨਾਤ੍ ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਯਾਤਸ੍ਯ ਜੀਵਤਾਮ੍ । ਮਨष੍षष੍ਠੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਮੋ ਦੇਹੋ ऽਗ੍ਰ ਇਵ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਜੀਵ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਅਤੇ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਅੱਗੇ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਟਾਹਣੀ ਦਾ ਅਗਲਾ ਹਿੱਸਾ।
ਪਦਾਰ੍ਥਦੇਹੇ ਦੇਹੇਨ ਸ੍ਵੇ ਪਤਤ੍ਯ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਿਰੂਪਿਣਾ । ਤਦਾ ਤਜ੍ ਜੀਵਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਜ੍ ਜੀਵਾਤ੍ਮੈਕਤ੍ਵਮ੍ ऋਚ੍ਛਤਿ
ਜਦੋਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅੱਖਾਂ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਦੀ ਇਕਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਬਾਹ੍ਯਾਰ੍ਥਵੇਦਨੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ऽਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਕਾਰਣਮ੍ । ਸਮਨ੍ਵਿਤਸ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤੇਨ ਨ ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕਦਾਚਨ
ਬਾਹਰਲੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀ ਨਾਲ ਸਦਾ ਜੋੜ ਹੋਣਾ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਤਾਂ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।
ਯਦ੍ ਯਦ੍ ਅਚ੍ਛਤਰੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਅਗ੍ਰਸ੍ਥਂ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਤਿ । ਜੀਵੇਨ ਭਵਤਿ ਸ਼੍ਲਿष੍ਟਂ ਬਹਿਰ੍ ਜੀਵੋ ऽਥ ਜੀਵਤਿ
ਜੋ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਉਸ ਅੱਗੇਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੇ ਪਰਤ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਜੀਵ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਾਹਰਲੇ ਜੀਵ ਵਾਂਗ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਘृष੍ਟਨਵਰਤ੍ਨਾਭੇ ਯਦਾ ਨਯਨਤਾਰਕੇ । ਤਦੈਤਯੋਰ੍ ਬਾਹ੍ਯਗਤਃ ਪਦਾਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਤਿ
ਜਦੋਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਤਾਰੇ ਨਵੇਂ ਰਤਨਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਬਾਹਰਲੀ ਚੀਜ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜੀਵੇਨ ਭਵਤਿ ਸ਼੍ਲਿष੍ਟਃ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਵਸ਼ਾਤ੍ ਤਤਃ । ਜੀਵਜ੍ਞੇਯਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਬਾਹ੍ਯਂ ਵਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਇਤਿ ਰਾਘਵ
ਪਰਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਜੀਵ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਬਾਹਰਲੀ ਚੀਜ਼ ਜੀਵ ਵੱਲੋਂ ਜਾਣਣਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।