ਯਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਵਿਭੁਰ੍ ਯਸ਼੍ ਚ ਯਾਵਿਦ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਸ਼੍ ਚ ਯਾ । ਤਦ੍ ਅਭਿਨ੍ਨਂ ਸਦੈਕਾਤ੍ਮ ਯਥਾ ਕੁਮ੍ਭਸ਼ਤੇषੁ ਮृਤ੍
ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੋ ਹੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਸੌ ਘੜਿਆਂ ਵਿਚ ਇਕੋ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਨਾਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ ਭਿਨ੍ਨਾ ਘਟਾਨ੍ ਮृਣ੍ਮਯਤਾ ਯਥਾ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਮਾਤ੍ਰਂ ਯਥਾ ਵਾਯੁਰ੍ ਆਤ੍ਮੈਵ ਪ੍ਰਕृਤਿਸ੍ ਤਥਾ
ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਘੜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਹਿਲਚਲ ਹਵਾ ਹੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ।
ਆਵਰ੍ਤਸ੍ ਸਲਿਲਸ੍ਯੇਵ ਯਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ । ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਤੇਨੈਵੇਹ ਸ ਏਵ ਹਿ
ਜਿਵੇਂ ਭਵਰਾ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਨੂੰ 'ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਵੀ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ।
ਯਥੈਕਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਪਵਨੌ ਨਾਮ੍ਨਾ ਭਿਨ੍ਨੌ ਨ ਸਤ੍ਤਯਾ । ਤਥੈਕਮ੍ ਆਤ੍ਮਪ੍ਰਕृਤੀ ਨਾਮ੍ਨਾ ਭਿਨ੍ਨੇ ਨ ਸਤ੍ਤਯਾ
ਜਿਵੇਂ ਹਿਲਚਲ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਕੋ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਕੋ ਹਨ।
ਅਬੋਧਾਦ੍ ਏਤਯੋਰ੍ ਭੇਦੋ ਬੋਧੇਨੈਵ ਵਿਲੀਯਤੇ । ਅਬੋਧੋ ऽਸਨ੍ਮਯੋ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤੀ ਰਜ੍ਜ੍ਵਾਂ ਸਰ੍ਪਭ੍ਰਮੋ ਯਥਾ
ਇਹ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਖਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਝੂਠ ਤੇ ਭਟਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿਚ ਸੱਪ ਦਾ ਭਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਭੂਮੌ ਕਲਨਾਬੀਜਂ ਯਦ੍ ਏਤਤ੍ ਪਤਤਿ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ । ਚਿਤ੍ਤਾਙ੍ਕੁਰ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਾਦ੍ ਭਾਵਿਸਂਸਾਰषਣ੍ਡਕਃ
ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਪੈਂਦਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲੀ ਉੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਜੰਗਲ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤਦ੍ ਏਵਾਤ੍ਮਵਿਜ੍ਞਾਨਦਗ੍ਧਂ ਸਦ੍ਵਾਸਨਾਜਲੈਃ । ਸਂਸਿਕ੍ਤਮ੍ ਅਪਿ ਯਤ੍ਨੇਨ ਨ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਕੁਰਕ੍ਸ਼ਮਮ੍
ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਬੀਜ, ਚੰਗੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੰਜਿਆ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਮੁੜ ਅੰਕੁਰ ਪੈਣ ਜੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਨੋ ਚੇਤ੍ ਪਤਤਿ ਚਿਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੇ ਕਲਨਾਬੀਜਕਂ ਤਤਃ । ਚਿਤ੍ਤਾਙ੍ਕੁਰਾ ਨ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸੁਖਦੁਃਖਫਲਦ੍ਰੁਮਾਃ
ਜੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦੀਆਂ, ਤੇ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦੇ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ।
ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਂ ਜਗਤ੍ਯ੍ ਅਸਦੁਪਾਤ੍ਤਮ੍ ਅਬੋਧਜਾਤਂ ਬੋਧਕ੍ਸ਼ਯਂ ਜਹਿਹਿ ਬੋਧਮ੍ ਉਪਾਗਤੋ ऽਸਿ । ਆਤ੍ਮੈਕਭਾਵਵਿਭਵੇਨ ਭਵਾਭਯਾਤ੍ਮਾ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਦੁਃਖਮ੍ ਇਤਿ ਨਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥਸਾਰਃ
ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋਹਰਾਪਣ ਝੂਠੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਛੱਡ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਆਤਮਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਨਿਡਰਤਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ—ਇਹੀ ਸਾਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਤਂ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਮ੍ ਅਖਿਲਂ ਦृष੍ਟਂ ਦ੍ਰष੍ਟਵ੍ਯਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਤਮ੍ । ਪਰੇਣ ਪਰਿਪੂਰ੍ਣਾਸ੍ ਸ੍ਮੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਞ੍ ਜ੍ਞਾਨਾਮृਤੇਨ ਤੇ
ਜੋ ਜਾਣਨਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਜਾਣ ਲਿਆ; ਜੋ ਵੇਖਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਤੇਰੇ ਗਿਆਨ-ਰਸ ਨਾਲ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਅਸੀਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ।
ਪੂਰ੍ਣਾਤ੍ਮਕਮ੍ ਇਦਂ ਪੂਰ੍ਣਂ ਪੂਰ੍ਣਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਣਂ ਪ੍ਰਪੂਰ੍ਯਤੇ । ਪੂਰ੍ਣੇਨ ਪੂਰਿਤਂ ਪੂਰ੍ਣਂ ਸ੍ਥਿਤਾ ਪੂਰ੍ਣੈਵ ਪੂਰ੍ਣਤਾ
ਇਹ ਪੂਰਨਤਾ ਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਪੂਰਨ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨਤਾ, ਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਪੂਰਨਤਾ ਦੀ ਹੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ।
ਲੀਲਯੇਦਂ ਤੁ ਪृਚ੍ਛਾਮਿ ਭੂਯੋ ਬੋਧਾਭਿਵृਦ੍ਧਯੇ । ਬਾਲਸ੍ਯੇਵ ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਨ ਰੋषਂ ਕਰ੍ਤੁਮ੍ ਅਰ੍ਹਸਿ
ਫਿਰ ਵੀ, ਮੈਂ ਇਹ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਮਝ ਹੋਰ ਵਧੇ। ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਤੂੰ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰ।
ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁਸ੍ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ ਰਸਨਂ ਘ੍ਰਾਣਮ੍ ਏਵ ਚ । ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਮ੍ ਅਪਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਦृਸ਼੍ਯਮਾਨਮ੍ ਅਪਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍
ਸੁਣਨ, ਵੇਖਣ, ਛੂਹਣ, ਚੱਖਣ ਤੇ ਸੁੰਘਣ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੰਦਰੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਤੇ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦਿੱਸਦੇ ਵੀ ਹਨ —
ਕਥਂ ਮृਤਸ੍ਯੈਵ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ ਵਿषਯਂ ਸ੍ਵਂ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਜੀਵਤਸ਼੍ ਚ ਕਥਂ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿषਯਂ ਸ੍ਵਂ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਮਰੇ ਹੋਏ ਜੀਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸੂਝ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਪਰ ਜਿੰਦਾ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ?
ਕਥਂ ਘਟਾਦਿ ਬਾਹ੍ਯਸ੍ਥਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਜਡਾਨ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਸ਼ਰੀਰੇ ऽਨੁਭਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਃ ਪੁਨਰ੍ ਨਾਨੁਭਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ
ਇੰਦਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਆਦਿ ਬਾਹਰਲੇ ਪਦਾਰਥ, ਆਪ ਤਾਂ ਜੜ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਬਾਹਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ?
ਅਯਸ਼੍ਸ਼ਲਾਕੋਪਮਯੋਰ੍ ਘਟਾਦੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਯੋਃ ਕਿਲ । ਅਸ਼੍ਲਿष੍ਟਯੋਰ੍ ਨੀਰਸਯੋਃ ਕਥਂ ਸਤ੍ਤੋਦਿਤਾ ਮਿਥਃ
ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸਲਾਖਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਤੇ ਇੰਦਰੇ, ਜਦੋਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਤੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਜੀਵਨ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਜਾਨਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ ਯਦ੍ ਏਤਤ੍ ਤ੍ਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇषਾਸ਼ਙ੍ਕਯਾ ਪੁਨਃ । ਪृਚ੍ਛਾਮਿ ਤਦ੍ ਅਸ਼ੇषੇਣ ਕਥਯਾਸ਼੍ਵ੍ ਅਨੁਕਮ੍ਪਯਾ
ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੈਂ ਖਾਸ ਸ਼ੱਕ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾ ਦੇ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਚਿਤ੍ਤਾਦਿ ਘਟਾਦ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ । ਪृਥਕ੍ ਸਮ੍ਭਵਤੀਹਾਙ੍ਗ ਨਿਰ੍ਮਲਾਚ੍ ਚੇਤਨਾਦ੍ ऋਤੇ
ਇੱਥੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਘੜਾ ਆਦਿ ਵਸਤੂਆਂ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਦੋਸਤ।
ਗਗਨਾਦ੍ ਅਪਿ ਯਾਚ੍ਛਾ ਚਿਤ੍ ਤਯਾ ਰੂਪਂ ਸ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਾ । ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਤ੍ਵੇਨ ਭਾਵਵृਤ੍ਤ੍ਯੈਵ ਭਾਵਿਤਮ੍
ਚੇਤਨਾ, ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ, ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਆਪ ਹੀ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਚਲਣ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਏਵੇਦਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਤਾਂ ਗਤਂ ਜਗਦ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤਸ੍ਯਾਵਯਵਜਾਤਂ ਤਦ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦਿ ਘਟਾਦਿ ਚ
ਇਹ ਜਗਤ ਆਪਣੀ ਮੂਲਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਅਤੇ ਘੜਾ ਆਦਿ, ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਂ ਯਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ । ਸ੍ਵ ਏਵਾਵਯਵਸ੍ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਘਟਾਦਿ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਤਿ
ਜੋ ਮਨ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਉਸ ਵਿਚ ਘੜਾ ਆਦਿ ਵਸਤੂਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪਰਛਾਈ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਜਗਤ੍ਸਹਸ੍ਰਨਿਰ੍ਮਾਣਮਹਿਮ੍ਨਾਂ ਦਰ੍ਪਣਸ੍ਯ ਮੇ । ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਸ੍ਯ ਭਗਵਨ੍ ਰੂਪਂ ਕਥਯ ਕੀਦृਸ਼ਮ੍
ਹੇ ਪੂਜਨਯ, ਮੈਨੂੰ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਦਾ ਉਹ ਰੂਪ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਦਰਪਣ ਵਾਂਗ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਗਤ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਜਗਦ੍ਬੀਜਂ ਯਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਸ੍ਤਿ ਨਿਰਾਮਯਮ੍ । ਭਾਰੂਪਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਕਲਾਕਲਨਵਰ੍ਜਿਤਮ੍
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਅਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜਗਤ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ, ਭਾਰੀ, ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਭਾਗ ਜਾਂ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ।
ਕਲਨੋਨ੍ਮੁਖਤਾਂ ਯਾਤਂ ਸਤ੍ ਤਜ੍ ਜੀਵ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਸ ਜੀਵਃ ਖਲੁ ਦੇਹੇ ऽਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ ਚਿਨੋਤਿ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਸ੍ਫੁਟਮ੍
ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੱਚਾਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਵੱਲ ਮੋੜਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜੀਵ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਤੇ ਕੰਪਦਾ ਹੈ।
ਅਹਮ੍ਭਾਵਾਦ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰੋ ਮਨਨਾਨ੍ ਮਨ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਬੋਧਨਿਸ਼੍ਚਯਤੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਦृष੍ਟੇਸ੍ ਤਥੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍
ਜਦੋਂ 'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸੋਚਣ ਨਾਲ ਮਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਸਮਝਣ ਤੇ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਦੇਹਭਾਵਨਯਾ ਦੇਹੋ ਘਟਭਾਵਨਯਾ ਘਟਃ । ਏष ਏਵਂਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ਮਾ ਜੀਵਃ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਘੜੇ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨਾਲ ਘੜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਸ ਜੀਵ ਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਰਿਆਸ਼ਟਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਞਤ੍ਵਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਭੋਕ੍ਤृਤ੍ਵਸਾਕ੍ਸ਼ਿਤ੍ਵਾਦ੍ਯਭਿਮਾਨਿਨੀ । ਯਾ ਸਂਵਿਜ੍ ਜੀਵ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਾ ਤਦ੍ ਧਿ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਵਿਦੁਃ
ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਪੁਰਿਆਸ਼ਟਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਪੁਰਿਆਸ਼ਟਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਕਾਲੇ ਕਾਲੇ ਸ੍ਵਤੋ ਜੀਵਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਯੋ ऽਨ੍ਯੋ ਭਵਤਿ ਸ੍ਵਤਃ । ਭਾਵਿਤਾਕਾਰਿਤਾਨਨ੍ਤਵਾਸਨਾਕਣਿਕੋਦਯਾਤ੍
ਹਰ ਸਮੇਂ, ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਛਲੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਅਣਗਣਤ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਕਾਲੇਨਾਕਾਰਮ੍ ऋਚ੍ਛਤਿ । ਵਾਸਨਾਵਸ਼ਤਸ੍ ਸੇਕਾਦ੍ ਬੀਜਂ ਪਲ੍ਲਵਤਾਮ੍ ਇਵ
ਪੁਰਯਸ਼ਟਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਭਾਵ ਨਾਲ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਤੇ, ਇਹ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਪੰਨ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਆਕਾਰੋ ऽਹਂ ਸ਼ਰੀਰਾਦਿ ਸ੍ਥਾਵਰਾਦਿ ਸੁਰਾਦਿ ਵਾ । ਨਾਹਮ੍ ਆਦ੍ਯਸ਼੍ ਚਿਦਾਤ੍ਮੇਤਿ ਮਿਥ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨੇ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ
ਰੂਪ 'ਮੈਂ' ਹੈ, ਚਾਹੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੋਵੇ, ਅਡੋਲ ਜੀਵ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਦੇਵਤਾ ਹੋਣ; ਪਰ 'ਮੈਂ ਆਦਿ ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ ਹਾਂ'—ਇਹ ਝੂਠੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।