ਅਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਂ ਮਨੋ ਯਾਵਤ੍ ਤਾਵਦ੍ ਏਵ ਭ੍ਰਮਂ ਵਿਨਾ । ਨ ਪ੍ਰਬੋਧਮ੍ ਉਪਾਯਾਤਿ ਤਾਵਦ੍ ਵਰ੍षਸ਼ਤੈਰ੍ ਅਪਿ
ਜਦ ਤਕ ਮਨ ਜਾਗਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਦ ਤਕ ਸਿਰਫ਼ ਭਟਕਾਵਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲ ਵੀ ਲੰਘ ਜਾਣ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਯੁਕ੍ਤ੍ਯੈਵ ਬੋਧਯਿਤ੍ਵੈष ਜੀਵ ਆਤ੍ਮਨਿ ਯੋਜ੍ਯਤੇ । ਯਦ੍ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸਾਧ੍ਯਤੇ ਕਾਰ੍ਯਂ ਨ ਤਦ੍ ਯਤ੍ਨਸ਼ਤੈਰ੍ ਅਪਿ
ਸਿਰਫ਼ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਕੇ ਆਤਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੰਮ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੈਂਕੜੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
ਸਰ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਯੋ ਬ੍ਰੂਯਾਦ੍ ਅਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਮਤਿਃ । ਸ ਕਰੋਤਿ ਸੁਹृਦ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਥਾਣੌ ਦੁਃਖਨਿਵੇਦਨਮ੍
ਜੇ ਕੋਈ ਅਜਾਗਰਤ ਤੇ ਭਟਕਿਆ ਮਨ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ ਕਹੇ ਕਿ 'ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ', ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਸਤੀ ਦੀ ਭੁੱਲ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਇਕ ਥੰਮ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਬੋਧ੍ਯਤੇ ਮੂਢਃ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਸ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਬੋਧ੍ਯਤੇ । ਮੂਢਃ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਨ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਬੋਧਨਂ ਵਿਨਾ
ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤਰਕ ਨਾਲ ਜਾਗਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨਵਾਨ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਗਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਤਰਕ ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਏਤਾਵਨ੍ਤਮ੍ ਅਬੁਦ੍ਧਸ੍ ਤ੍ਵਂ ਕਾਲਂ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਬੋਧਿਤਃ । ਇਦਾਨੀਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧੋ ऽਸਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨੈਵਾਵਬੋਧ੍ਯਸੇ
ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਤੱਕ ਅਜਾਗਰਤ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਤਰਕ ਨਾਲ ਜਾਗਰਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਰਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਹਂ ਤ੍ਰਿਜਗਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਦृਸ਼੍ਯਭੂਃ । ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਕਲ੍ਪਨਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਯਥੇਚ੍ਛਸਿ ਤਥਾ ਕੁਰੁ
ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਬ੍ਰਹਮ ਹਨ, ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਕਰ।
ਅਸਂਵੇਦ੍ਯਮਹਾਸਂਵਿਤ੍ਕੋਟਿਮਾਤ੍ਰਂ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਂ । ਏਵਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਵਾਨ੍ ਅਨ੍ਤਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ ਨ ਲਿਪ੍ਯਸੇ
ਤਿੰਨ ਜਗਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਵੱਡੀ, ਅਣਜਾਣ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ; ਇਸ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਅੰਦਰੋਂ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ।
ਭਾਰੂਪਸ਼੍ ਚੇਤਨੋ ਵ੍ਯਾਪੀ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਰਾਘਵਾਨੁਭਵਾਨ੍ਤਸ੍ ਤ੍ਵਂ ਤਿष੍ਠਨ੍ ਗਚ੍ਛਨ੍ ਸ੍ਵਪਞ੍ ਸ਼੍ਵਸਨ੍
ਮੈਂ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ, ਚੇਤਨ, ਭਾਰੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹਾਂ; ਰਾਘਵ, ਆਪਣੀ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ, ਚਾਹੇ ਰਹੋ, ਚਲੋ, ਸੌਂਓ ਜਾਂ ਸਾਹ ਲਓ।
ਨਿਰ੍ਮਮੋ ਨਿਰਹਙ੍ਕਾਰੋ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ਅਸਿ ਰਾਮ ਚੇਤ੍ । ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵੇਦਨਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਸ੍ਥਿਤਂ ਭਵ
ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਬੁਧੀਮਾਨ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਬਣ ਜਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਆਭਾਸਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਪਰਂ ਪਦਮ੍ । ਸ੍ਥਿਤੋ ऽਸਿ ਸਰ੍ਵਗੈਕਾਤ੍ਮਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸਂਵਿਨ੍ਮਯਾਤ੍ਮਕਃ
ਜੋ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਸਤ ਹੀ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ; ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਵਿਚ ਇਕ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ, ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿ।
ਯਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਵਿਭੁਰ੍ ਯਸ਼੍ ਚ ਯਾਵਿਦ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਸ਼੍ ਚ ਯਾ । ਤਦ੍ ਅਭਿਨ੍ਨਂ ਸਦੈਕਾਤ੍ਮ ਯਥਾ ਕੁਮ੍ਭਸ਼ਤੇषੁ ਮृਤ੍
ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੋ ਹੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਸੌ ਘੜਿਆਂ ਵਿਚ ਇਕੋ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਨਾਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ ਭਿਨ੍ਨਾ ਘਟਾਨ੍ ਮृਣ੍ਮਯਤਾ ਯਥਾ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਮਾਤ੍ਰਂ ਯਥਾ ਵਾਯੁਰ੍ ਆਤ੍ਮੈਵ ਪ੍ਰਕृਤਿਸ੍ ਤਥਾ
ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਘੜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਹਿਲਚਲ ਹਵਾ ਹੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ।
ਆਵਰ੍ਤਸ੍ ਸਲਿਲਸ੍ਯੇਵ ਯਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ । ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਤੇਨੈਵੇਹ ਸ ਏਵ ਹਿ
ਜਿਵੇਂ ਭਵਰਾ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਨੂੰ 'ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਵੀ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ।
ਯਥੈਕਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਪਵਨੌ ਨਾਮ੍ਨਾ ਭਿਨ੍ਨੌ ਨ ਸਤ੍ਤਯਾ । ਤਥੈਕਮ੍ ਆਤ੍ਮਪ੍ਰਕृਤੀ ਨਾਮ੍ਨਾ ਭਿਨ੍ਨੇ ਨ ਸਤ੍ਤਯਾ
ਜਿਵੇਂ ਹਿਲਚਲ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਕੋ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਕੋ ਹਨ।
ਅਬੋਧਾਦ੍ ਏਤਯੋਰ੍ ਭੇਦੋ ਬੋਧੇਨੈਵ ਵਿਲੀਯਤੇ । ਅਬੋਧੋ ऽਸਨ੍ਮਯੋ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤੀ ਰਜ੍ਜ੍ਵਾਂ ਸਰ੍ਪਭ੍ਰਮੋ ਯਥਾ
ਇਹ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਖਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਝੂਠ ਤੇ ਭਟਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿਚ ਸੱਪ ਦਾ ਭਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਭੂਮੌ ਕਲਨਾਬੀਜਂ ਯਦ੍ ਏਤਤ੍ ਪਤਤਿ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ । ਚਿਤ੍ਤਾਙ੍ਕੁਰ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਾਦ੍ ਭਾਵਿਸਂਸਾਰषਣ੍ਡਕਃ
ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਪੈਂਦਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲੀ ਉੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਜੰਗਲ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤਦ੍ ਏਵਾਤ੍ਮਵਿਜ੍ਞਾਨਦਗ੍ਧਂ ਸਦ੍ਵਾਸਨਾਜਲੈਃ । ਸਂਸਿਕ੍ਤਮ੍ ਅਪਿ ਯਤ੍ਨੇਨ ਨ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਕੁਰਕ੍ਸ਼ਮਮ੍
ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਬੀਜ, ਚੰਗੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੰਜਿਆ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਮੁੜ ਅੰਕੁਰ ਪੈਣ ਜੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਨੋ ਚੇਤ੍ ਪਤਤਿ ਚਿਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੇ ਕਲਨਾਬੀਜਕਂ ਤਤਃ । ਚਿਤ੍ਤਾਙ੍ਕੁਰਾ ਨ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸੁਖਦੁਃਖਫਲਦ੍ਰੁਮਾਃ
ਜੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦੀਆਂ, ਤੇ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦੇ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ।
ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਂ ਜਗਤ੍ਯ੍ ਅਸਦੁਪਾਤ੍ਤਮ੍ ਅਬੋਧਜਾਤਂ ਬੋਧਕ੍ਸ਼ਯਂ ਜਹਿਹਿ ਬੋਧਮ੍ ਉਪਾਗਤੋ ऽਸਿ । ਆਤ੍ਮੈਕਭਾਵਵਿਭਵੇਨ ਭਵਾਭਯਾਤ੍ਮਾ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਦੁਃਖਮ੍ ਇਤਿ ਨਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥਸਾਰਃ
ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋਹਰਾਪਣ ਝੂਠੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਛੱਡ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਆਤਮਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਨਿਡਰਤਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ—ਇਹੀ ਸਾਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਤਂ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਮ੍ ਅਖਿਲਂ ਦृष੍ਟਂ ਦ੍ਰष੍ਟਵ੍ਯਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਤਮ੍ । ਪਰੇਣ ਪਰਿਪੂਰ੍ਣਾਸ੍ ਸ੍ਮੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਞ੍ ਜ੍ਞਾਨਾਮृਤੇਨ ਤੇ
ਜੋ ਜਾਣਨਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਜਾਣ ਲਿਆ; ਜੋ ਵੇਖਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਤੇਰੇ ਗਿਆਨ-ਰਸ ਨਾਲ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਅਸੀਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ।
ਪੂਰ੍ਣਾਤ੍ਮਕਮ੍ ਇਦਂ ਪੂਰ੍ਣਂ ਪੂਰ੍ਣਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਣਂ ਪ੍ਰਪੂਰ੍ਯਤੇ । ਪੂਰ੍ਣੇਨ ਪੂਰਿਤਂ ਪੂਰ੍ਣਂ ਸ੍ਥਿਤਾ ਪੂਰ੍ਣੈਵ ਪੂਰ੍ਣਤਾ
ਇਹ ਪੂਰਨਤਾ ਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਪੂਰਨ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨਤਾ, ਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਪੂਰਨਤਾ ਦੀ ਹੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ।
ਲੀਲਯੇਦਂ ਤੁ ਪृਚ੍ਛਾਮਿ ਭੂਯੋ ਬੋਧਾਭਿਵृਦ੍ਧਯੇ । ਬਾਲਸ੍ਯੇਵ ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਨ ਰੋषਂ ਕਰ੍ਤੁਮ੍ ਅਰ੍ਹਸਿ
ਫਿਰ ਵੀ, ਮੈਂ ਇਹ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਮਝ ਹੋਰ ਵਧੇ। ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਤੂੰ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰ।
ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁਸ੍ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ ਰਸਨਂ ਘ੍ਰਾਣਮ੍ ਏਵ ਚ । ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਮ੍ ਅਪਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਦृਸ਼੍ਯਮਾਨਮ੍ ਅਪਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍
ਸੁਣਨ, ਵੇਖਣ, ਛੂਹਣ, ਚੱਖਣ ਤੇ ਸੁੰਘਣ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੰਦਰੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਤੇ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦਿੱਸਦੇ ਵੀ ਹਨ —
ਕਥਂ ਮृਤਸ੍ਯੈਵ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ ਵਿषਯਂ ਸ੍ਵਂ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਜੀਵਤਸ਼੍ ਚ ਕਥਂ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿषਯਂ ਸ੍ਵਂ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਮਰੇ ਹੋਏ ਜੀਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸੂਝ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਪਰ ਜਿੰਦਾ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ?
ਕਥਂ ਘਟਾਦਿ ਬਾਹ੍ਯਸ੍ਥਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਜਡਾਨ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਸ਼ਰੀਰੇ ऽਨੁਭਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਃ ਪੁਨਰ੍ ਨਾਨੁਭਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ
ਇੰਦਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਆਦਿ ਬਾਹਰਲੇ ਪਦਾਰਥ, ਆਪ ਤਾਂ ਜੜ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਬਾਹਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ?
ਅਯਸ਼੍ਸ਼ਲਾਕੋਪਮਯੋਰ੍ ਘਟਾਦੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਯੋਃ ਕਿਲ । ਅਸ਼੍ਲਿष੍ਟਯੋਰ੍ ਨੀਰਸਯੋਃ ਕਥਂ ਸਤ੍ਤੋਦਿਤਾ ਮਿਥਃ
ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸਲਾਖਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਤੇ ਇੰਦਰੇ, ਜਦੋਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਤੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਜੀਵਨ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਜਾਨਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ ਯਦ੍ ਏਤਤ੍ ਤ੍ਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇषਾਸ਼ਙ੍ਕਯਾ ਪੁਨਃ । ਪृਚ੍ਛਾਮਿ ਤਦ੍ ਅਸ਼ੇषੇਣ ਕਥਯਾਸ਼੍ਵ੍ ਅਨੁਕਮ੍ਪਯਾ
ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੈਂ ਖਾਸ ਸ਼ੱਕ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾ ਦੇ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਚਿਤ੍ਤਾਦਿ ਘਟਾਦ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ । ਪृਥਕ੍ ਸਮ੍ਭਵਤੀਹਾਙ੍ਗ ਨਿਰ੍ਮਲਾਚ੍ ਚੇਤਨਾਦ੍ ऋਤੇ
ਇੱਥੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਘੜਾ ਆਦਿ ਵਸਤੂਆਂ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਦੋਸਤ।
ਗਗਨਾਦ੍ ਅਪਿ ਯਾਚ੍ਛਾ ਚਿਤ੍ ਤਯਾ ਰੂਪਂ ਸ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਾ । ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਤ੍ਵੇਨ ਭਾਵਵृਤ੍ਤ੍ਯੈਵ ਭਾਵਿਤਮ੍
ਚੇਤਨਾ, ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ, ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਆਪ ਹੀ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਚਲਣ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਏਵੇਦਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਤਾਂ ਗਤਂ ਜਗਦ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤਸ੍ਯਾਵਯਵਜਾਤਂ ਤਦ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦਿ ਘਟਾਦਿ ਚ
ਇਹ ਜਗਤ ਆਪਣੀ ਮੂਲਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਅਤੇ ਘੜਾ ਆਦਿ, ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।